Mantra-shastra
Tantra & Sacred Formulae
The science of mantras, tantric rituals, yantra construction, and esoteric practices for spiritual attainment and protection.
Adhyayas in Mantra-shastra
Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
ଏହି ଅଂଶରେ ପୂର୍ବ ଏକକର ସମାପନ-କୋଲୋଫନ୍ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଛି ଏବଂ ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦୧ କୁ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନ’ (ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା) ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଆଗ୍ନେୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରବାହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା ଋତ/ଧର୍ମ ଓ କର୍ମସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କାଳନିୟନ୍ତା, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା-ପ୍ରକାଶ ଦାତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ଏହି ସନ୍ଧି ସାଧକଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଅଧିକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ, ହୋମବିଧି ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି, ଅଧିକାର ଓ ଶକ୍ତି-ସମନ୍ୱୟ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ପୁରାଣ କହେ—ଭକ୍ତି ତନ୍ତ୍ରକର୍ମରୁ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ, ତାହାର ଆଧାର।
Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
ଅଗ୍ନିଦେବ ତନ୍ତ୍ରମୁଖୀ ଉପଦେଶରେ ପ୍ରଥମେ ଶୁଭକାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତମ ରାଶିରେ, ପୂଷନ/ପୁଷ୍ୟ ସମୟ, ଏବଂ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣର ‘ଗ୍ରାସ’ (ପରିମାଣ/ଅବସ୍ଥା) ପରୀକ୍ଷା। ପରେ ଦେହଗତ ଅପଶକୁନ ଲକ୍ଷଣକୁ ଆୟୁକ୍ଷୟର ସୂଚନା ବୋଲି କହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ଓ ଭକ୍ତିପ୍ରୟୋଗର ବିଧାନ ଦିଅନ୍ତି। କ୍ରୁଦ୍ଧୋଲ୍କା, ମହୋଲ୍କା, ବୀରୋଲ୍କା ପ୍ରଭୃତି ଉଗ୍ରଶକ୍ତି ପାଇଁ ଶିଖା-ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆଙ୍ଗୁଳି ସନ୍ଧିରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ନ୍ୟାସ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା କୁହାଯାଇଛି। ସାଧକ ହୃଦୟ, ମୁଖ, ନେତ୍ର, ଶିର, ପାଦ, ତାଳୁ, ଗୁହ୍ୟ, ହସ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ବୀଜ ନ୍ୟାସ କରି ସେହି ନ୍ୟାସକୁ ଦେବତାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରି ଆତ୍ମା-ଇଷ୍ଟଦେବତା ଏକ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ପରେ ମଣ୍ଡଳ/ପଦ୍ମସ୍ଥାପନରେ ଧର୍ମ-ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଗୁଣ-ଶକ୍ତି ସମୂହକୁ ପଦ୍ମପ୍ରଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଦାହିନୀ ତ୍ରିବୃତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଯୋଗପୀଠରେ ହରିଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା, ଦିଗରେ ବାସୁଦେବାଦି ରୂପ, ଆୟୁଧ-ଚିହ୍ନର ଦିକ୍ବିନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଗରୁଡ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ସୋମେଶ, ଇନ୍ଦ୍ରପରିବାର ସହ ଆବରଣପୂଜା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିରେ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
ଅଗ୍ନି ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆଧାର କରି ଶୈବ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜା‑ଦୀକ୍ଷା ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି; ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସାଧନା‑ପଦ୍ଧତି ଉଭୟ। ପ୍ରଥମେ ଶିବଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମର ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ହୃଦୟସ୍ଥ ବୋଲି କହି, ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରକୁ ପଞ୍ଚଭୂତ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହକ୍ଷେତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର‑ପର୍ଯ୍ୟବସାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ଦୀକ୍ଷାସ୍ଥଳ‑ଶୁଦ୍ଧି, ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ତ୍ରିବିଭାଗ, ନିଦ୍ରା‑ନିୟମ ଓ ପ୍ରାତଃ‑ନିବେଦନ, ପୁନଃପୁନଃ ମଣ୍ଡଳ‑ପୂଜା, ମୃଲ୍ଲେପ, ଅଘମର୍ଷଣ ସହ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧ୍ୟାନରେ ଅକ୍ଷର ରଙ୍ଗିନ ଅଙ୍ଗରୂପ ହୁଏ; ଶକ୍ତିମାନେ ପଦ୍ମଦଳ‑କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସ୍ଥାପିତ; ଶିବ ସ୍ଫଟିକଶ୍ୱେତ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ରୂପେ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ (ତତ୍ପୁରୁଷାଦି) ଦିଗ୍ନ୍ୟାସ ସହ ଆହ୍ୱାନିତ। ତାପରେ ଦୀକ୍ଷାକ୍ରମ—ଅଧିବାସ, ଗବ୍ୟପଞ୍ଚକ, ନେତ୍ରବନ୍ଧ, ପ୍ରବେଶ, ତତ୍ତ୍ୱସଂହାର କରି ପରମରେ ଲୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିମାର୍ଗେ ପୁନଃସୃଜନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପୁଷ୍ପପାତରେ ନାମ/ଆସନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଶିବାଗ୍ନି ଉତ୍ପତ୍ତି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମସଂଖ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି‑ଅସ୍ତ୍ରାହୁତି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, କୁମ୍ଭପୂଜା, ଅଭିଷେକ, ସମୟବ୍ରତ ଓ ଗୁରୁସମ୍ମାନ; ଏହି ବିଧି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
ଏହି ଏକକଟି ପ୍ରଧାନତଃ ତାହାର ସମାପନ-କୋଲୋଫନ୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିନିଧିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ (ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷରୀ) ସୂତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପୂଜା-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର ଅଂଶର ସମାପ୍ତି ଘୋଷିତ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି–ବଶିଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା-ଚଉକଠାରେ ଏପରି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଆଚାର-ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭଳି କାମ କରେ—ପୂଜାରେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ, ଜପର କ୍ରମ, ଏବଂ ନିଖୁତ ଶବ୍ଦରୂପ କିପରି ଧର୍ମର ଉପକରଣ ହୁଏ ତାହା ସଂହିତାବଦ୍ଧ କରେ। ଭିତର ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଠନାତ୍ମକ ଭୂମିକା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ର-ପୂଜା ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ବିଶେଷ ନାମ-ଲିତୁର୍ଜିକୁ ସେତୁ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିବ୍ୟ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷେତ୍ର/ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ସହ ମାପିତ କରାଯାଏ। ଏହିପରି କଥାପ୍ରବାହ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଉପାସନା-ଉପକରଣରୁ ସ୍ଥାନ-ସଂବେଦନଶୀଳ ସାଧନାକୁ ନେଇ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଅର୍ପଣ ଓ ସ୍ମରଣକୁ ପରସ୍ପର ସୁଦୃଢ଼ କରି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଦିଗରେ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 305
Chapter 305 — Narasiṃha and Related Mantras (नारसिंहादिमन्त्राः)
ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ବୈଷ୍ଣବ ନାମ-ଲିତାନୀରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର (ତନ୍ତ୍ର)ର ବଳପ୍ରୟୋଗ ଓ ରକ୍ଷାମୂଳକ ଅଂଶକୁ ଆଣନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଥମେ ଶତ୍ରୁ/କ୍ଷୁଦ୍ର କର୍ମ—ସ୍ତମ୍ଭନ, ବିଦ୍ୱେଷଣ, ଉଚ୍ଚାଟନ, ଉତ୍ସାଦନ, ଭ୍ରମ, ମାରଣ, ବ୍ୟାଧି—କୁ ବର୍ଗୀକୃତ କରି ତାହାର ‘ମୋକ୍ଷ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶମନ/ପ୍ରତିକାର ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇବେ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରୟୋଗ ସହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସୂଚାଏ। ପରେ ଶ୍ମଶାନରେ ରାତ୍ରି-ଜପ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିମା-ବିଧାନ/ଭେଦନ ଦ୍ୱାରା ମାରଣ, ଏବଂ ଚୂର୍ଣ୍ଣ-କ୍ଷେପରେ ଉତ୍ସାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ସୁଦର୍ଶନ-ଚକ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ରକ୍ଷା-ପ୍ରଣାଳୀ—ନ୍ୟାସ, ଆୟୁଧଧାରୀ ଦେବତାଧ୍ୟାନ, ଚକ୍ର-ଯନ୍ତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣବିନ୍ୟାସ, କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ 1008 ଆହୁତିର ହୋମ—କ୍ରମେ ଆସେ। ଶେଷରେ ‘ଓଁ କ୍ଷୌଁ…’ ନରସିଂହ ମନ୍ତ୍ର ରାକ୍ଷସସଦୃଶ ପୀଡା, ଜ୍ୱର, ଗ୍ରହବାଧା, ବିଷ ଓ ରୋଗକୁ ଦହନ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ନରସିଂହଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 306
Chapter 306 — त्रैलोक्यमोहनमन्त्राः (Mantras for Enchanting the Three Worlds)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହନ ମନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ କରାନ୍ତି, ଯାହା ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ କ୍ରମ—ପୂର୍ବପୂଜା, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଜପ-ସଂଖ୍ୟା, ଅଭିଷେକ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଗଣନା ସହ ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ-ସମ୍ମାନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ଦେହଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସାଧନା—ପଦ୍ମାସନ, ଦେହଶୋଷଣ/ନିଗ୍ରହ, ସୁଦର୍ଶନ ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ ନ୍ୟାସ, ବୀଜଧ୍ୟାନରେ ମଲିନତା ନିଷ୍କାସନ, ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଅମୃତଧାରା-ଭାବନା, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଶକ୍ତିନ୍ୟାସ। ବିଷ୍ଣୁ (କାମ/ସ୍ମର ଭାବ ସହ), ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗରୁଡ଼ ଓ ଆୟୁଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ପୃଥକ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ଆୟୁଧପୂଜା ଆସେ। ଶେଷରେ “ଓଂ ଶ୍ରୀଂ କ୍ରୀଂ ହ୍ରୀଂ ହୂଂ…” ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ର, ତର୍ପଣବିଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଜପ-ହୋମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ-ଦୀର୍ଘଜୀବନାର୍ଥ ଵରାହ ସୂତ୍ର ପରିଶିଷ୍ଟ—ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ଫଳସାଧନ ଭାବେ ଦେଖାଏ।
Adhyaya 307
Trailokya-mohinī Śrī-Lakṣmī-ādi-pūjā and Durgā-yoga (Protective and Siddhi Rites)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହିନୀ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) କେନ୍ଦ୍ରିତ ସମୃଦ୍ଧି-କ୍ରିୟା ସହ ଦୁର୍ଗା-ଯୋଗର ରକ୍ଷା ଓ ଜୟ-ପ୍ରୟୋଗ ଏକତ୍ର ଶିଖାନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ତ୍ରଶ୍ରେଣୀ ଓ ନବ ଅଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ, ପଦ୍ମବୀଜ ମାଳାରେ ଏକରୁ ତିନି ଲକ୍ଷ ଜପ ବିଧାନ ଅଛି। ପରେ ଶ୍ରୀ/ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ଧନଦାୟିନୀ ପୂଜା, ଖଦିର ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତଲେପିତ ଚାଉଳର ହୋମ, ବିଲ୍ୱ ଆଧାରିତ ଆହୁତି, ଏବଂ ଗ୍ରହଶାନ୍ତି ଓ ରାଜାନୁଗ୍ରହ/ବଶ୍ୟତା ପାଇଁ ସୋରିଷ-ଜଳ ଅଭିଷେକ ଆଦି ପ୍ରତିକାର କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶକ୍ରଙ୍କ ଚାରିଦ୍ୱାର ଭବନ ଧ୍ୟାନ, ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ଶ୍ରୀ-ଦୂତୀ, ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମରେ ଚାରି ବ୍ୟୂହ (ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ) ବିନ୍ୟାସ, ଶେଷରେ ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରୂପଧ୍ୟାନ ଅଛି। ଆହାର-କାଳ ନିୟମ ଓ ବିଲ୍ୱ, ଘିଅ, ପଦ୍ମ, ପାୟସ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ‘ହୃଦୟ’ ମନ୍ତ୍ର ସାଙ୍ଗ, ପତ୍ରାଧାର ପୂଜା, ଆୟୁଧ-ଦେବତା ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ବଶୀକରଣ, ଜୟ, ଶାନ୍ତି, କାମ, ପୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ହୋମ-ବିକଳ୍ପ; ଶେଷରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଜୟ ଆହ୍ୱାନ ବିଧି।
Adhyaya 308
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହିନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି ଅଗ୍ନିଦେବ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ୱରିତା-ଉପାସନା ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ପ୍ରେରକ ଆଜ୍ଞା-ସୂତ୍ର ସହିତ ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗ ଓ ବିଧି ପ୍ରଥମେ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ଶିରରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବ୍ୟାପକ ନ୍ୟାସ କରାଯାଏ। ଧ୍ୟାନରେ ତ୍ୱରିତାଙ୍କୁ କିରାତ/ଶବରୀ ଭାବଯୁକ୍ତ, ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, ବନମାଳାଭୂଷିତା, ମୟୂରପିଚ୍ଛ-ଚିହ୍ନଧାରିଣୀ, ସିଂହାସନସ୍ଥା, ବରାଭୟପ୍ରଦାୟିନୀ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ। ପରେ ଅଷ୍ଟବିଧ ପୀଠ/ପଦ୍ମପୂଜାରେ ପତ୍ରକ୍ରମେ ଅଙ୍ଗଗାୟତ୍ରୀ ସ୍ଥାପନ, ସମ୍ମୁଖ ଓ ଦ୍ୱାରସ୍ତମ୍ଭରେ ଶକ୍ତି-ଉପଚାର, ବାହ୍ୟ ରକ୍ଷକ ପରିବାର ବିଧାନ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଯୋନିଆକାର କୁଣ୍ଡରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହୋମଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା, ଲୋକପ୍ରସାଦ, ସନ୍ତାନଲାଭ ଏବଂ ଶତ୍ରୁକର୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସିଦ୍ଧି; ସହିତ ଅଧିକ ଜପ, ମଣ୍ଡଳପୂଜା, ଦୀକ୍ଷାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଚରୁବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମାପନ ଓ ସଂକ୍ରମଣ ଭାବେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିଧିକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପୂର୍ବବିଷୟରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ତ୍ୱରିତା-ଦେବୀ ଉପାସନାର ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି। ଏଠାରେ ପୂଜା କେବଳ ଭକ୍ତି ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ବିଜ୍ଞାନସଦୃଶ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର—ବିଧିର ସଠିକତା, ପ୍ରସ୍ତୁତ ‘ପୁର/ଦୁର୍ଗ’ ସଦୃଶ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଓ ରଜୋ-ଲିଖିତ (ରେଖାଙ୍କିତ) ପ୍ରତିରୂପର ଆବଶ୍ୟକତା ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଶିକ୍ଷାଧାରାରେ ଆସନ୍ତା ବିଦ୍ୟା ଭୁକ୍ତି (ଲୌକିକ ସିଦ୍ଧି) ଓ ମୁକ୍ତି (ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖତା) ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଫଳନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରପ୍ରାନ୍ତ ସଦୃଶ—ସାଧନାର ନାମ, ଫଳ, ଏବଂ ବଜ୍ରାକୁଳା ରୂପିଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର-ପୂଜା ପରିଚୟକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶର ଆଧାର କରେ।
Adhyaya 310
Tvaritā-mūla-mantra and Related Details (Dīkṣā, Maṇḍala, Nyāsa, Japa, Homa, Siddhi, Mokṣa)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ତ୍ୱରିତା-କେନ୍ଦ୍ରିତ ତନ୍ତ୍ରାନୁଷ୍ଠାନର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସିଂହ–ବଜ୍ରକୁଳ ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ରରେ ନ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପରେ ମଣ୍ଡଳ-ନିର୍ମାଣ: ନଅ ଭାଗ ବିଭାଜନ, ଦିଗରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ/ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କୋଷ୍ଠକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ବାହ୍ୟ ରେଖା-ସମୂହ, ବଜ୍ର-ବକ୍ରତା ଓ ମଧ୍ୟରେ ତେଜୋମୟ ପଦ୍ମ। ତାପରେ ସ୍ଥାପନ-ପୂଜା: ବୀଜାକ୍ଷର ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ, ବିଦ୍ୟାଅଙ୍ଗ ଦଳ ଓ କେନ୍ଦ୍ରରେ ବିନ୍ୟାସ, ଦିଗସ୍ତ୍ର-ରକ୍ଷା, ବାହ୍ୟ ଗର୍ଭମଣ୍ଡଳରେ ଲୋକପାଳ-ନ୍ୟାସ। ଜପସଂଖ୍ୟା, ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରମାଣ, ହୋମ-କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦୀକ୍ଷାମୁଦ୍ରା, ତାହାଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟ ଦୀକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଭୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜୟ, ରାଜ୍ୟ, ନିଧି, ସିଦ୍ଧି ଆଦି ଫଳ; ସହିତ ମୋକ୍ଷପଥ—କର୍ମବନ୍ଧନହୀନ ହୋମ, ସଦାଶିବ-ସ୍ଥିତି ଓ ‘ଜଳ ଜଳରେ ଲୟ’ ଉପମାରେ ଅନାବୃତ୍ତି-ମୁକ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଭିଷେକ, କୁମାରୀ-ପୂଜା, ଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ଦୂତୀମନ୍ତ୍ରରେ ଦ୍ୱାର, ଏକାନ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ଶ୍ମଶାନ ଆଦି ରାତ୍ରି/ସୀମା-ବିଧି ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 311
The Root-Mantra of Tvaritā (Tvaritā-mūla-mantra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତ୍ୱରିତାଙ୍କ ମୂଳମନ୍ତ୍ର-ଉପଦେଶର ଉପସଂହାର ଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତି-କୋଲୋଫନ; ଏଠାରୁ ତ୍ୱରିତା-ବିଦ୍ୟାର ଅଧିକ ପ୍ରାୟୋଗିକ/ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିସ୍ତାରକୁ ପ୍ରବେଶ ସୂଚିତ ହୁଏ। ଆଗ୍ନେୟ ପରିପାଟୀରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ବୀଜ-ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି; ତାହାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରୟୋଗ, କ୍ରିୟା-ବିନିଯୋଗ ଓ ଯନ୍ତ୍ର/ଚକ୍ର-ବିନ୍ୟାସ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ବିସ୍ତୃତ ପଦ୍ଧତି ପୂର୍ବରୁ ଏହି ସମାପନ ରଖିବା ପୁରାଣୀୟ ଶିକ୍ଷାରୀତିକୁ ଦର୍ଶାଏ—ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶିତ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପରେ ନିୟତ କ୍ରମ, ନ୍ୟାସ ଓ ଯନ୍ତ୍ର-ଚକ୍ର ନିର୍ମାଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାର। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପରମ୍ପରା-ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଓ ପାଠ୍ୟ-ସାତତ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ପୃଥକ ମନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଶାସନାଧୀନ ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥଫଳଦାୟୀ ସୁସଂଗଠିତ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭାବେ ପଢ଼ିବାକୁ ସାଧକ-ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ବିନାୟକ (ଗଣେଶ) ପୂଜାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର କ୍ରମ ଶିଖାନ୍ତି—ଆଧାରଶକ୍ତି ଓ ପଦ୍ମ-ରଚନା ନ୍ୟାସ, “ହୂଁ ଫଟ୍” କବଚ, ଏବଂ ଦିଗନୁସାରେ ଉପାଧି-ନାମ ସହ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କ ବାହ୍ୟ/ଆନ୍ତର ଆହ୍ୱାନ। ପରେ ତ୍ରିପୁରା ଉପାସନାରେ ଭୈରବ/ବଟୁକ ଆଦି ସହଚର-ନାମଶ୍ରେଣୀ, ବୀଜ (ଐଂ, କ୍ଷେଂ, ହ୍ରୀଂ) ଓ ଅଭୟ, ପୁସ୍ତକ, ବରଦ, ମାଳା ଭଳି ରୂପ-ଲକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଜାଳ-ବିନ୍ୟାସ, ହୃଦୟାଦି-ନ୍ୟାସ ଓ କାମକ (ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି) ସମାପନ-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ଉଚ୍ଚାଟନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯନ୍ତ୍ର, ଶ୍ମଶାନ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସୂତ୍ରବନ୍ଧନ; ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ଷା/ବିଜୟ ମନ୍ତ୍ର, ସମୃଦ୍ଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀ ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଆୟୁ, ନିର୍ଭୟତା, ଶାନ୍ତି, ବଶୀକରଣ ଉପାୟ—ତିଳକ/ଅଞ୍ଜନ, ସ୍ପର୍ଶ, ତିଳ-ହୋମ, ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଭୋଜନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ନିତ୍ୟକ୍ଲିନ୍ନାର ମୂଳମନ୍ତ୍ର, ଷଡ଼ଙ୍ଗ, ରକ୍ତତ୍ରିକୋଣ ଧ୍ୟାନ, ଦିଗ୍-ସ୍ଥାପନ, କାମଙ୍କ ପଞ୍ଚବିଧ ଚିନ୍ତନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାତୃକା ପାଠ ଓ ଆଧାରଶକ୍ତି-ପଦ୍ମ-ସିଂହାସନ ସହ ହୃଦୟସ୍ଥାପନରେ ସମାପ୍ତି।
Adhyaya 313
Tvaritājñānam (Knowledge of Tvaritā, the Swift Goddess) — Agni Purana, Adhyāya 314 (as introduced after 313)
ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମନ୍ତ୍ରସଂଗ୍ରହରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ତ୍ୱରିତା ଦେବୀଙ୍କ ତାନ୍ତ୍ରିକ-କର୍ମବିଧି ଓ ରକ୍ଷା/ବଶୀକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବୀଜସମୃଦ୍ଧ ତ୍ୱରିତା-ମନ୍ତ୍ର, ନ୍ୟାସପୂଜା, ଦ୍ୱିଭୁଜ ଓ ଅଷ୍ଟଭୁଜ ଧ୍ୟାନଭେଦ, ଆଧାରଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ, ପଦ୍ମାସନ, ସିଂହବାହନ ଏବଂ ହୃଦୟାଦି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଦିଗମଣ୍ଡଳକ୍ରମରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତ୍ରୀଶକ୍ତିଙ୍କ ପୂଜା, ମଧ୍ୟସ୍ଥାପନା, ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳ—ଜୟା, ବିଜୟା, କିଙ୍କର—ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଅନନ୍ତ, କୁଲିକା, ବାସୁକି, ଶଙ୍ଖପାଳ, ତକ୍ଷକ, ମହାପଦ୍ମ, କର୍କୋଟ, ପଦ୍ମ/ପଦ୍ମା ଆଦି ନାଗରାଜଙ୍କୁ ନାମ-ବ୍ୟାହୃତି ସହ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। ପରେ ୮୧ ପଦର ନିଗ୍ରହଚକ୍ର ଲେଖନ, ଲେଖ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସାଧ୍ୟନାମ ରଖିବା ସ୍ଥାନ; ତାପରେ ଉଗ୍ରରକ୍ଷା ଓ ମାରଣୋନ୍ମୁଖ ପ୍ରକ୍ରିୟା, କାଳୀ/କାଳରାତ୍ରି ତତ୍ତ୍ୱ, ଯମସୀମା ଚିତ୍ରଣ, ଗୁପ୍ତ ରକ୍ଷୋଚ୍ଚାର, ଶ୍ୟାହି ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଶ୍ମଶାନ/ଚଉରାହା ପରି ସୀମାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଲେଖନ, ଏବଂ କୁମ୍ଭ ତଳେ, ବାଲୁକାପିଲା/ବଲ୍ମୀକ, ବିଭୀତକ ବୃକ୍ଷ ନିକଟେ ସ୍ଥାପନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅନୁଗ୍ରହଚକ୍ର, ରୁଦ୍ର/ବିଦ୍ୟା ଅକ୍ଷରକ୍ରମ ଜାଲରୁ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗିରା ରୂପ, ଏବଂ ୬୪ ସ୍ଥାନର ସଂଯୁକ୍ତ ନିଗ୍ରହ–ଅନୁଗ୍ରହ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ‘କ୍ରୀଂ ସଃ ହୂଂ’ ଅମୃତୀ/ବିଦ୍ୟା ବୀଜ, ତ୍ରିହ୍ରୀଂ ଆବରଣ, ତାବିଜ ଧାରଣ ଓ କାନରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁନିବାରଣ ଓ ବିଷାଦହରଣକୁ ଧର୍ମନିୟମ ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଏଠାରେ ‘ତ୍ୱରିତାଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ବିଦ୍ୟା-ଖଣ୍ଡର ସମାପ୍ତି ସୂଚକ ଶେଷ କୋଲୋଫନ ରୂପେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଛି। ଆଗ୍ନେୟ ପ୍ରସାରଣ ଶୈଳୀରେ କୋଲୋଫନ ଏକ ଗଠନାତ୍ମକ ସନ୍ଧି—ଗୋଟିଏ ବିଦ୍ୟା-ମଡ୍ୟୁଲକୁ ବନ୍ଦ କରି ସତ୍ୱର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାୟୋଗିକ କ୍ରମକୁ ସଙ୍କେତ କରେ। ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର (ତନ୍ତ୍ର) କାଣ୍ଡରେ ଏପରି ସଂକ୍ରମଣ କେବଳ ସମ୍ପାଦନା ନୁହେଁ; ପାଠ୍ୟକ୍ରମର କ୍ରମକୁ ଦର୍ଶାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ୱରିତ ଜ୍ଞାନ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନେଇଯାଏ। କଥାଚ଼ଉକଟ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ—ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକାଶକ, ବଶିଷ୍ଠ ଗ୍ରାହକ—ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ‘ଶୀଘ୍ର ପଦ୍ଧତି’ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାର ଅଂଶ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯାଦୁଇ ନୁସ୍ଖା ନୁହେଁ।
Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର କ୍ରମରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବୀଜାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ଏବଂ ‘ଫଟ୍’ ପ୍ରଭୃତି ଆଦେଶାତ୍ମକ ଶେଷ ଥିବା ପ୍ରୟୋଗ-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ‘ହୂଁ’ରୁ ଆରମ୍ଭ, ‘ଖେଚ୍ଛେ’ ପଦରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଶେଷ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର-ରଚନା ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ‘ସର୍ବକର୍ମସାଧିନୀ’ ବିଦ୍ୟାର ଫଳ—ବିଷ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣ, ଏବଂ ଘାତକ ବିଷ କିମ୍ବା ପ୍ରହାରରେ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ହୋଇଥିବାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅନ୍ୟ ଲଘୁମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଷ-ଶତ୍ରୁ ଦମନ, ପାପଜନ୍ୟ ରୋଗଜୟ, ବିଘ୍ନ ଓ ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତି ନିବାରଣ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ବଶୀକରଣ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ‘କୁବ୍ଜିକା-ବିଦ୍ୟା’କୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ ଦେଇ, ଈଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶିତ ମନ୍ତ୍ରପରମ୍ପରାର ଆଗାମୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭୋକ୍ତିରେ ଈଶ୍ୱରରୂପେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସକଲାଦି/ପ୍ରାସାଦ-ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଣାଳୀର ‘ଉଦ୍ଧାର’ ଓ ପ୍ରୟୋଗର ତାନ୍ତ୍ରିକ ରୂପରେଖା ଦେଉଛନ୍ତି। ଅ ଠାରୁ କ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣକ୍ରମ (କ-ବର୍ଗାଦି) କୁ ଦେବରୂପ ଓ କର୍ମପ୍ରୟୋଜନ ସହ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଥମେ ସକଲ, ନିଷ୍କଲ, ଶୂନ୍ୟ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱାବସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଦେବତାନାମ-ଗଣନା, ‘କ୍ଷ’ର ନରସିଂହ-ସ୍ୱରୂପ, ବିଶ୍ୱରୂପର ପ୍ରମାଣ-ସାମ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଇ ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର/ଦକ୍ଷିଣ, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ—ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନ୍ୟାସସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, ନେତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟୋଚ୍ଚାର ‘ନମଃ, ସ୍ୱାହା, ବୌଷଟ୍, ହୂଁ, ଫଟ୍’ ର ବିଧାନ ଅଛି। ଶେଷରେ ‘ସର୍ବକର୍ମକର’ ପ୍ରାସାଦମନ୍ତ୍ରକୁ ସର୍ବକର୍ମସିଦ୍ଧିଦାୟକ କୁହାଯାଇ, ସକଲ ପ୍ରାସାଦ ଓ ନିଷ୍କଲ ସଦାଶିବ-ବିନ୍ୟାସର ଭେଦ, ଶୂନ୍ୟଛାୟା ଆବରଣ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଅଷ୍ଟକ ବର୍ଗୀକରଣରେ ମନ୍ତ୍ରସମୂହର ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ପ୍ରଧାନତଃ ଉପସଂହାର-ରୂପ। ଏହା ‘ସକଲାଦି ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧାର’ ନାମକ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ସୂଚାଏ ଏବଂ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର-କ୍ରମରେ ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧାର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ/ଧ୍ୱନି-ସହିତ ଆଚାର-ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ଏକ ଔପଚାରିକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷାସ୍ତର ‘ଗଣପୂଜା’ ପାଇଁ ଏହା ସନ୍ଧି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ପୂଜା ଓ ବିଘ୍ନ-ନିବାରଣରେ ଲାଗେ। ସମଗ୍ର ପୁରାଣୀୟ ଉପଦେଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର-ବ୍ୟବହାର ଧର୍ମକର୍ମ ଓ ସିଦ୍ଧି-ସାଧନାର ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଶେଷେ ସାଧନା ଓ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଅଧୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶଧାରାରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ବାଗୀଶ୍ୱରୀ (ସରସ୍ୱତୀର ଏକ ରୂପ) ପୂଜାବିଧି ଶିଖାନ୍ତି—ମଣ୍ଡଳ, ଧ୍ୟାନପ୍ରକ୍ରିୟା, ସମୟନିର୍ଣ୍ଣୟ, ମନ୍ତ୍ରରଚନା ଓ ବିଧିକୁ ଆଧାର ଦେଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣବର୍ଗ ସହିତ। ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ଥିର ଦୀପ୍ତ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନ୍ତଃପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ, ସୁରକ୍ଷିତ ସଂପ୍ରେଷଣର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି। ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଣ୍ଣର ବର୍ଣ୍ଣମାଳାମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ବର-ଅଭୟମୁଦ୍ରାଯୁକ୍ତ, ଜପମାଳା ଓ ପୁସ୍ତକଧାରିଣୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ସାଧନା ବର୍ଣ୍ଣମାଳା-ଜପ—‘ଅ’ ଠାରୁ ‘କ୍ଷ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଶିରୋଭାଗରୁ କାନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବତରି ଦେହରେ ମାନବାକାର ଶବ୍ଦଧାରା ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବି ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ। ଦୀକ୍ଷାରେ ଗୁରୁ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ, ଦ୍ୱାର, କୋଣପଟ୍ଟି ଓ ବର୍ଣ୍ଣନିୟମ ସହ; ପଦ୍ମବିଭାଗରେ ଶକ୍ତିଦେବୀମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ, ସହ ବାଗୀଶୀ, ହୃଲ୍ଲେଖା, ଚିତ୍ରବାଗୀଶୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ମତି, ଧୃତି ଓ ହ୍ରୀଂ-ବୀଜରୂପ। ଘୃତାହୁତିଦ୍ୱାରା ସାଧକ ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରାକୃତ କାବ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶିତା, କାବ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷତା ପାଏ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ-ବୌଦ୍ଧିକ ସିଦ୍ଧିର ସମନ୍ୱୟ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଆଚାର-ଖଣ୍ଡର ସମାପ୍ତି ହୁଏ—ବାକ୍, ବିଦ୍ୟା ଓ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତିରୂପା ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଶିକ୍ଷାରେ ଏହି ଉପାସନା ପୂର୍ବବିଦ୍ୟା ଭାବେ ସାଧକଙ୍କ ବାଙ୍ମୟକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ସ୍ମୃତିକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରେ ଏବଂ ପ୍ରାୟୋଗିକ ବିଧିମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ସଂଚାରକୁ ସମର୍ଥ କରେ। କ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ—ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାର, ପରେ ମଣ୍ଡଳବିଧି (ରେଖାଚିତ୍ର/ଯନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ) ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରସରତା। ତେଣୁ ବାଗୀଶ୍ୱରୀ-ପୂଜା ଭକ୍ତିମୟ ଓ ଉପକାରକ—ଧାର୍ମିକ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଲିଟର୍ଜିକ କର୍ମ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାସ୍ତୁ-ଆଗମ ମଣ୍ଡଳରେ ମାପ, ନ୍ୟାସ ଓ ମନ୍ତ୍ରଲେଖନର ସଠିକତାର ଆଧାର।
Adhyaya 320
Aghīrāstra-ādi-Śānti-kalpaḥ (Rite for Pacification of Aghora-Astra and Other Weapons)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି (ଈଶ୍ୱର) କର୍ମାରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧାତ୍ମକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମନ୍ୱୟ କରି ରକ୍ଷାବିଧାନ ଶିଖାନ୍ତି। ସର୍ବକର୍ମସିଦ୍ଧିଦାୟକ ‘ଅସ୍ତ୍ରଯାଗ’ରେ ମଣ୍ଡଳମଧ୍ୟରେ ଶିବାସ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି, ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଦିଗ୍କ୍ରମେ ବଜ୍ର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଗ୍ରହପୂଜାରେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପୂର୍ବସ୍ଥାନରୁ କ୍ରମେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହ ସ୍ଥାପନ କରି ଶୁଭଫଳ ପାଇଁ ଗ୍ରହସମନ୍ୱୟ କରାଯାଏ। ପରେ ଅଘୋର-ଅସ୍ତ୍ରର ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ‘ଅସ୍ତ୍ରଶାନ୍ତି’ର ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହା ଗ୍ରହଦୋଷ, ରୋଗ, ମାରି/ଉପଦ୍ରବ, ଶତ୍ରୁବଳ ଓ ବିନାୟକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଘ୍ନକୁ ଶମନ କରେ। ଲକ୍ଷ/ଅୟୁତ/ସହସ୍ର ଗଣନା ଏବଂ ତିଳ, ଘୃତ, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ଦୂର୍ବା, ଅକ୍ଷତ, ଜବା ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଲ୍କାପାତ, ଭୂକମ୍ପ, ବନପ୍ରବେଶ, ରକ୍ତସଦୃଶ ବୃକ୍ଷରସ, ଋତୁବିପରୀତ ଫଳଧାରଣ, ମହାମାରୀ, ହାତୀର ବିକାର, ଗର୍ଭପାତ ଓ ଯାତ୍ରା-ଶକୁନ ଭଳି ନିମିତ୍ତ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ନ୍ୟାସ ଓ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଜୟ ଓ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ।
Adhyaya 321
Pāśupata-Śānti (पाशुपतशान्तिः)
ଅଘୋର ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ଶାନ୍ତି-କଳ୍ପ ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାଶୁପତ-ଶାନ୍ତିର ବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭଗବାନ ପାଶୁପତ ଶସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଶାନ୍ତିକର୍ମରେ ଜପ ଓ ପୂର୍ବପ୍ରୟୋଗ ଶିଖାନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ବିଶେଷତା—‘ପାଦତଃ-ପୂର୍ବ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପାଦ/ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନ୍ୟାସସ୍ଥାପନରୁ ବିଘ୍ନନାଶ, ଦିଗାନୁସାରେ ନ୍ୟାସ ପ୍ରୟୋଗ ପରି। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର-ଆହ୍ୱାନ ‘ଫଟ୍’ ସହ ସଂକ୍ଷେପରେ, ଏବଂ ‘ମୋହ କର, ଲୁଚାଅ, ଉପାଡ଼, ଭୟ ଦେ, ଜୀବନ ଦେ, ଦୂର କର, ଅରିଷ୍ଟ ନାଶ କର’ ଭଳି ଆଜ୍ଞାରୂପ କ୍ରିୟା ଆସେ। ଏକ ଜପରେ ବାଧା ନାଶ; ଶତ ଜପରେ ଅପଶକୁନ ଶମି ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ମିଳେ। ଘିଅ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ହୋମ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରେ; ଶସ୍ତ୍ର-ପାଶୁପତ ଜପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ହୁଏ।
Adhyaya 322
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଶୁପତ-ଶାନ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଅଘୋରାସ୍ତ୍ରର ଷଡ଼ଙ୍ଗର ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିବେଚନା କରେ—ଜପ, ହୋମ, ନ୍ୟାସ ଓ କବଚ ମାଧ୍ୟମରେ ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗର ପ୍ରୟୋଗ। ଈଶ୍ୱର ହଂସ-ଆଧାରିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂତ୍ରରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରୋଗ-ନିଗ୍ରହ ଶିଖାଇ, ଶାନ୍ତି-ପୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦୂର୍ବା ସହ ବିଶାଳ ଆହୁତି-ବିଧାନ କରନ୍ତି। ପରେ ମୋହନୀ, ଜୃମ୍ଭଣୀ, ବଶୀକରଣ, ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଆଦି ଅପାୟନିବାରକ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ବିଦ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ଚୋର-ଶତ୍ରୁ-ଗ୍ରହପୀଡ଼ା ନିବାରଣ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ-ବଳି ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ (ଫେରାଇଦେବା) ପ୍ରୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମନ୍ତ୍ରରେ ଚାଉଳ ଧୋଇବା, ଦ୍ୱାରଜପ, ଧୂପନ ପାକପଦ୍ଧତି, ତିଳକ-ଯୋଗ, ବିବାଦଜୟ, ଆକର୍ଷଣ, ଭାଗ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନ-ଉପାୟ ଭଳି ଜୀବନୋପଯୋଗୀ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ—ଈଶାନ ଓ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ (ସଦ୍ୟୋଜାତ, ବାମଦେବ, ଅଘୋର, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଈଶାନ) ଅଙ୍ଗବିନ୍ୟାସ ଓ ବିସ୍ତୃତ କବଚରେ ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇ, ସଦାଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଭୋଗ-ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 323
Chapter 323 — The Six-Limbed Aghora Astras (षडङ्गान्यघोरस्त्राणि)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଷଡ଼ଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ପ୍ରାୟୋଗିକ ସୂତ୍ରରୂପେ ପ୍ରଦାନ କରି ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ବଳବତୀ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ପ୍ରୟୋଗରେ ଆପଦା-ନିବାରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ଆଗ୍ନେୟ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ‘ଅସ୍ତ୍ର’କୁ ବିଧିଦ୍ୱାରା ସକ୍ରିୟ ‘ଉପକରଣ’ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି; ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଙ୍ଗ/ନ୍ୟାସ ଗଠନର ସଠିକ୍ ବିନ୍ୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ରୁଦ୍ର-ଶାନ୍ତିର ପୂର୍ବରୁ ଏହାର ସ୍ଥାପନା ଏକ ଶିକ୍ଷାକ୍ରମ ସୂଚାଏ—ପ୍ରଥମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅପୋତ୍ରାସକ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭୟ ନିରସନ, ପରେ ଶାନ୍ତିକର ଓ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଓ ପରିବେଶ ସ୍ଥିରୀକରଣ। ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାୟ ଆକ୍ରାମକ ରକ୍ଷାରୁ ସମନ୍ୱୟମୟ ପ୍ରତିକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେତୁ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧି-ସୁରକ୍ଷା-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଧାର୍ମିକ ଧାରାରେ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରିୟାର ସମାହାର ଦେଖାଏ।
Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁଦ୍ର-ଶାନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଭୟଙ୍କର ରୁଦ୍ରଶକ୍ତିକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ସମତୁଳନ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରି ଶମନ କରିବା ଶାନ୍ତି-ଢାଞ୍ଚା ଏଠାରେ ନିରୂପିତ। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରବାହରେ ଏହି ଶାନ୍ତିବିଧାନ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟୋଗ-କୌଶଳର ସେତୁ: ସାଧକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ତୁତିର ଦେବତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ଯଥାବିଧି କୃତ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ସମରସ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ ଶମନ ଓ ସ୍ଥିରତା (ଶାନ୍ତି) ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ମନ୍ତ୍ର-ଯନ୍ତ୍ରଣ/ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଦିଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୂଚାଏ। ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ତର୍କରେ ଶାନ୍ତି ଅଲଗା ଭକ୍ତି ନୁହେଁ; ଏହା ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୂଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ସାଧକ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିବେଶକୁ କାଳନିୟମ, ତତ୍ତ୍ୱ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ପରମ୍ପରା-ଚିହ୍ନ ଆଦି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉମା/ଗୌରୀ-ପୂଜାକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନା-ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି—ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୟାନ, ମଣ୍ଡଳ-ରଚନା, ମୁଦ୍ରା ଓ ହୋମ ସହିତ। ବୀଜମନ୍ତ୍ର-ନିର୍ମାଣ ସଙ୍କେତ, ବର୍ଣ୍ଣ/ଜାତି ବିଭାଗ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପ୍ରଣବଦ୍ୱାରା ଆସନ-ସ୍ଥାପନ, ହୃଦୟାଧାରିତ ମୂର୍ତ୍ତି-ନ୍ୟାସ, ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ-କାଠ-ଶିଳା ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତିମା-ପୂଜାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ/କୋଣରେ ରଖି ପାଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡର ବିନ୍ୟାସ ଓ ଦିଗ/ଚକ୍ରକ୍ରମରେ ଦେବତା-ସ୍ଥାପନ ମଣ୍ଡଳର ଆଚାର-ଭୂଗୋଳକୁ ସୁସଂଗଠିତ କରେ। ତାରାଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ମୂର୍ତ୍ତିବିକଳ୍ପ (ଭୁଜା, ବାହନ, ହସ୍ତାୟୁଧ) ଓ ହସ୍ତସଙ୍କେତ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଶେଷରେ ପଦ୍ମ, ଟିଙ୍ଗ, ଆବାହନୀ, ଶକ୍ତି/ଯୋନି ମୁଦ୍ରାବିଭାଗ ଏବଂ ପ୍ରମାଣବଦ୍ଧ ଚତୁରସ୍ର ମଣ୍ଡଳ, ବିସ୍ତାର ଓ ଦ୍ୱାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲାଲ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋମ, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି, ବଳି, କୁମାରୀଭୋଜନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ବିତରଣ ଭଳି ଆଚାରନୀତି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବଡ଼ ଜପରେ ବାକ୍-ସିଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରଣ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ କଳଶ-ପୂଜା ଓ ହୋମର ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବ୍ରତ-ସମାପନ କ୍ରିୟାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଦେବାଳୟ-ସଂସ୍କୃତିର ପବିତ୍ର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସୂତା, ଜପମାଳା, ତାବିଜ ଆଦି ଉପକରଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଜପଶିଷ୍ଟାଚାର—ମାନସିକ ଜପ, ମେରୁଦାଣା ନିୟମ, ମାଳା ପଡ଼ିଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ। ଘଣ୍ଟାନାଦକୁ ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟର ସାର କହି ଘର, ମନ୍ଦିର ଓ ଲିଙ୍ଗ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷାରେ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷର/ଷଡାକ୍ଷର ରୂପ ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’କୁ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷଦାୟୀ କରୁଣାମୂଳ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଦେବାଳୟ ଓ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟକାରକ କହି ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ବେଦାଧ୍ୟୟନର ଫଳ ବହୁଗୁଣିତ ହୁଏ; ଭକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ଛୋଟ-ବଡ଼ ଅର୍ପଣ ସମଫଳ ଦିଏ। ଶେଷରେ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ସାମଗ୍ରୀରେ ଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣର କ୍ରମିକ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଓ ଅଳ୍ପ ନିର୍ମାଣକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ଦିର ଓ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଶ୍ରୁତିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ—ଛନ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର—ର ସାର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଅଗ୍ନି ପିଙ୍ଗଳ-ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମାତ୍ରା, ଲଘୁ-ଗୁରୁ ନିୟମ ଏବଂ ଗଣପଦ୍ଧତି (ତ୍ରୟ) ଦ୍ୱାରା ଛନ୍ଦ-ନିର୍ମାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠର ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ନିୟମାଧାରିତ ଅପବାଦ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ପାଦାନ୍ତରେ ଲଘୁକୁ ଗୁରୁ ଧରିବା, ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ବିସର୍ଗ, ଅନୁସ୍ୱାର ଏବଂ ଜିହ୍ୱାମୂଳୀୟ-ଉପଧ୍ମାନୀୟ ଧ୍ୱନିରୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ହେବା। ଧ୍ୱନିର ଏହି ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଅଧ୍ୟାୟ କହେ—ତକନିକୀ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଆଧାର; ସଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ମନ୍ତ୍ରଫଳ, ପାଠ-ନିଷ୍ଠା ଓ ଆଚାର-ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରାକୁ ରକ୍ଷା କରେ।