Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ୍ ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବୀଜ/ବର୍ଣ୍ଣ-ସମୂହର ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ରୀତିରେ ମଣ୍ଡପ ବିନ୍ୟାସ, ସ୍ନାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିଦ୍ୟା-ଆସନ/ଶୟ୍ୟାରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ତ୍ରି-ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ସ୍ୱରସହିତ ଖାଦୀ-ପଞ୍ଚକ ନ୍ୟାସ କରି ମନ୍ତ୍ର–ତତ୍ତ୍ୱ–ରୂପର ସ୍ତରିତ ସ୍ଥାପନ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପିଣ୍ଡୀକୁ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ କରି ତତ୍ତ୍ୱ-ପଞ୍ଚକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ-ଦେଶ-ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଗୁରୁ ସର୍ବତୋମୁଖୀ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି ସ୍ୱହସ୍ତେ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ‘ସ୍ୱାମିନ୍’ ଅନ୍ତ୍ୟ ନାମପ୍ରଥା ଓ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ପୁନଃ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
ख , ग , घ , ङ च ॐ हूं स इति घ ह्रीं क्रियाशक्तये नम इति झ ॐ क्रियाशक्तये नम इति घ जप्त्वानुरूपतः इति ग , छ , च अथोनशततमो ऽध्यायः सूर्यप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यप्रतिष्ठाञ्च पूर्ववन्मण्डपादिकं स्नानादिकञ्च सम्याद्य पूर्वोक्तविधिना ततः
(ମନ୍ତ୍ର-ଅକ୍ଷର:) ଖ, ଗ, ଘ, ଙ, ଚ; ପରେ ‘ଓଁ ହୂଁ ସ’ (ଘ); ପରେ ‘ହ୍ରୀଁ—କ୍ରିୟାଶକ୍ତୟେ ନମଃ’ (ଝ); ପରେ ‘ଓଁ—କ୍ରିୟାଶକ୍ତୟେ ନମଃ’ (ଘ); ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାନୁରୂପ ଜପ କରି (ଗ, ଛ, ଚ)। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ନବନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ: ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଥନ’। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ‘ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପୂର୍ବବତ୍ ମଣ୍ଡପାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ସ୍ନାନାଦି କର୍ମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।’
Verse 2
विद्यामासनशय्यायां साङ्गं विन्यस्य भास्करं त्रितत्त्वं विन्यसेत्तत्र सस्वरं खादिपञ्चकं
ବିଦ୍ୟାର ଆସନ/ଶୟ୍ୟାରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ସାଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ସେଠାରେ ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ସ୍ୱରସହିତ ‘ଖ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ (ଖାଦି-ପଞ୍ଚକ)କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 3
शुद्ध्यादि पूर्ववत् कृत्वा पिण्डीं संशोध्य पूर्ववत् सदेशपदपर्यन्तं विन्यस्य तत्त्वपञ्चकं
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧି ଆଦି କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି, ପିଣ୍ଡୀକୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ଶୋଧନ କରି, ‘ସଦେଶପଦ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱପଞ୍ଚକର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
शक्त्या च सर्वतोमुख्या संस्थाप्य विधिवततः स्वाणुना विधिवत् सूर्यं शक्त्यन्तं स्थापयेद्गुरुः
ବିଧିମତେ ସର୍ବତୋମୁଖୀ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଗୁରୁ ନିଜ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ବିଧିଅନୁସାରେ ଶକ୍ତିସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବେ।
Verse 5
स्वाम्यन्तमथवादित्यं पादान्तन्नाम धारयेत् सूर्यमन्त्रास्तु पूर्वोक्ता द्रष्टव्याः स्थापनेपि च
ତଦନନ୍ତର ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ପାଦାନ୍ତରେ ‘ସ୍ୱାମିନ୍’ ଅନ୍ତଯୁକ୍ତ ନାମ ଧାରଣ (ଅଙ୍କନ) କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନାକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।
Frequently Asked Questions
A staged installation workflow: aṅga-nyāsa of Bhāskara on the Vidyā-seat, placement of tri-tattva and tattva-pañcaka, khādi-pañcaka with vowels, repeated piṇḍī purification, and the prior installation of sarvatomukhī Śakti before establishing Sūrya.
It frames consecration as disciplined alignment of mantra (sound), tattva (principle), and ritual action (kriyā), so that correct Vāstu–pratiṣṭhā becomes a dharmic technology supporting worship, inner purification, and the integrated pursuit of bhukti and mukti.