Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଗୃହ୍ୟ-କର୍ମର କ୍ରମ ଶିଖାନ୍ତି; ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଭାବନାକୁ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ଶୌଚ-ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ କପିଲା (ପବିତ୍ର ଗାଈ) ପୂଜା—ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ/ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି ବାକ୍ୟ ସହ—ତାକୁ ଜଗନ୍ମାତା ଓ ପାପହରିଣୀ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ବିଧିରେ ଶିବୋପାସନା (ପୀଠରୂପ ଓ ଶିବଙ୍ଗ/ତତ୍ତ୍ୱରୂପ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପକ୍କା ଅନ୍ନକୁ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ଦର୍ଭ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ। କୂଲ୍ଲିକା-ହୋମରେ ନାଭି-ଅଗ୍ନି, ରେଚକ, ବହ୍ନି-ବୀଜ, ବର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ଥାନ-ଗତି ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତୀକ; ଶେଷରେ ଆହୁତି, କ୍ଷମା, ବିସର୍ଜନ। ଗୃହ-ବାସ୍ତୁ-ବଳି ସ୍ଥାନ—ଦ୍ୱାର, ଉଖଳ-ମୁସଳ, ଝାଡୁ-ସ୍ଥାନ, ଶୟନକକ୍ଷ, ମଧ୍ୟସ୍ତମ୍ଭ—ଏବଂ ବିଘ୍ନରାଜ, କାମ, ସ୍କନ୍ଦ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ନିଯୋଗ। ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ର, ମୌନ ଭୋଜନ, ବର୍ଜନ, ପ୍ରାଣୋପଚାର, ଉପବାୟୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଭୋଜନୋତ୍ତର ଆଚମନ; ପାଠଭେଦ ଟିପ୍ପଣୀ ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः कपिलादिपूजाविधनं ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्मन्त्रैर् यजेच्च गां ॐ कपिले नन्दे नमः ॐ कपिले भद्रिके नमः
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ଚଣ୍ଡାପୂଜାକଥନ’ ନାମକ ଛଅସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ସତସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘କପିଲାଦି ପୂଜାବିଧାନ’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ମୁଁ କପିଲାପୂଜନ କହୁଛି; ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗୋମାତାଙ୍କୁ ପୂଜିବ—“ଓଁ କପିଲେ ନନ୍ଦେ ନମଃ। ଓଁ କପିଲେ ଭଦ୍ରିକେ ନମଃ।”
Verse 2
ॐ कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे ॐ कपिले सुमनसे नमः ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः
ଓଁ କପିଲେ ସୁଶୀଲେ ନମଃ—ସୁଶୀଳ କପିଲାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଓଁ କପିଲେ ସୁରଭିପ୍ରଭେ ନମଃ—ସୁଗନ୍ଧିତ ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତ କପିଲାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଓଁ କପିଲେ ସୁମନସେ ନମଃ—ଶୁଭମନା କପିଲାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଓଁ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦେ ନମଃ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 3
सौरभेयि जगन्मातर्देवानाममृतप्रदे गृहाण वरदे ग्रासमीप्सितार्थञ्च देहि मे
ହେ ସୌରଭେୟି, ଜଗନ୍ମାତା, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇଥିବା ଦାତ୍ରୀ! ହେ ବରଦାୟିନୀ, ଏହି ଗ୍ରାସ ଗ୍ରହଣ କରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଇପ୍ସିତ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କର।
Verse 4
वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं
ହେ କପିଲା, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଧୀମାନ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା କରିଛନ୍ତି। ମୋ ପାପ ହରଣ କର—ମୋ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି ଦୁଷ୍କୃତ ହୋଇଥାଏ।
Verse 5
गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं
ଗାଈମାନେ ସଦା ମୋର ଆଗରେ ଅଛନ୍ତି; ଗାଈମାନେ ମୋର ପଛରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଗାଈମାନେ ମୋ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସେ।
Verse 6
दत्तं गृह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्मलः शिवः प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः
ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଗ୍ରାସ ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ। ଜପ କରି ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଓ ଶିବମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ବିଦ୍ୟାପୁସ୍ତକମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜି ମନୁଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 7
यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं पीठमूर्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुष्पिका
ସ୍ନାନ କରି ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ବିଧିରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୀଠମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିବଙ୍କ ଅଙ୍ଗ/ଅଂଶରୂପମାନଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା କୁହାଯାଏ।
Verse 8
मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत् ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा
ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଭଲଭାବେ ଲିପା (ଶୁଦ୍ଧ) ଭୋଜନାଗାରରେ ପକା ଅନ୍ନ ଆଣିବା ଉଚିତ। ପରେ କେବଳ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ରରେ, ‘ବୌଷଟ୍’ ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ କରି, ସାତଥର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः सिञ्चेत्तं वारिविन्दुभिः सर्वपाकाग्रमुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्
ଜପଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ, ଦର୍ଭଯୁକ୍ତ ଶଙ୍ଖସ୍ଥ ଜଳବିନ୍ଦୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ସମସ୍ତ ପକା ଅନ୍ନର ଅଗ୍ରଭାଗ ଉଠାଇ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
अथार्धं चुल्लिकाहोमे विधानायोपकल्पयेत् विशोध्य विधिना चुल्लीं तद्वह्निं पूरकाहुतिं
ତଦନନ୍ତରେ ଚୁଲ୍ଲିକା-ହୋମର ବିଧାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟାଦିର ଅର୍ଧଭାଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ। ବିଧିମତେ ଚୁଲ୍ଲୀ (ଛୋଟ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ)କୁ ଶୋଧନ କରି ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ପୂରକ-ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 11
हुत्वा नाभ्यग्निना चैकं ततो रेचकवायुना वह्निवीजं समादाय कादिस्थानगतिक्रमात्
ନାଭି-ଅଗ୍ନିରେ ଏକଥର ଆହୁତି ଦେଇ, ପରେ ରେଚକ-ବାୟୁ (ନିଶ୍ୱାସ) ଦ୍ୱାରା ଵହ୍ନି-ବୀଜକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ‘କ’ ଆଦି ଅକ୍ଷର-ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ଗତି-କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ରସର ହେବ।
Verse 12
शिवाग्निस्त्वमिति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत् ॐ हां अग्नये नमो वै हां सोमाय वै नमः
“ତୁମେ ଶିବରୂପ ମଙ୍ଗଳ ଅଗ୍ନି” ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ଚୁଲ୍ଲିକା-ଅଗ୍ନିରେ (ଆହୁତି/ସଂସ୍କୃତ ଦ୍ରବ୍ୟ) ନିବେଶ କରିବ। ପରେ— “ଓଁ ହାଂ—ଅଗ୍ନୟେ ନମୋ ବୈ; ହାଂ—ସୋମାୟ ବୈ ନମଃ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।
Verse 13
सूर्याय वृहस्पतये प्रजानां पतये नमः सर्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
Verse 14
ठः अन्यार्धमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निधानायोपकल्पयेदिति च, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हृदि स्थानमतिक्रमेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कादिस्थानमतिक्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हामग्नये खिष्टिकृते पूर्वादावर्चयेदिमान् स्वाहान्तामाहुतिं दत्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्
‘ଠଃ’ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ “ଅନ୍ୟାର୍ଧମ୍” ପାଠ, କିଛିରେ “ଅନ୍ତ୍ୟାର୍ଧମ୍” ପାଠ ମିଳେ; ଏବଂ ଦୁଇଟି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ “ନିଧାନାୟୋପକଳ୍ପୟେତ୍” ପାଠ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। କିଛିରେ “ହୃଦି ସ୍ଥାନମତିକ୍ରମେତ୍” ଓ କିଛିରେ “କାଦି-ସ୍ଥାନମତିକ୍ରମାତ୍” ପାଠ ଅଛି। ଏଭଳି ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ପରେ ‘ସ୍ୱାହା’ଯୁକ୍ତ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଇ, କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ବିସର୍ଜନ କରିବ।
Verse 15
चुल्ल्या दक्षिणबाहौ च यजेद्धर्माय वै नमः वामबाहावधर्माय काञ्जिकादिकभाण्डके
ଚୁଲ୍ଲୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱ/ବାହୁରେ ‘ଧର୍ମାୟ ବୈ ନମଃ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବ। ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ/ବାହୁରେ ‘ଅଧର୍ମାୟ’ ପୂଜା କରିବ; ଏବଂ କାଞ୍ଜିକ (ଟକ ମାଣ୍ଡ) ଆଦି ପାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶକ୍ତିର ବିନ୍ୟାସ/ପୂଜା କରିବ।
Verse 16
रसपरिवर्तमानाय वरुणाय जलाग्नये विघ्नराजो गृहद्वारे पेषण्यां सुभगे नमः
ରସ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଉଥିବା ଜଲାଗ୍ନି ଓ ଜଳାଧିପତି ବରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଗୃହଦ୍ୱାରେ ବିଘ୍ନରାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପେଷଣୀ/ଚକିରେ ଶୁଭଗାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 17
ॐ रौद्रिके नमो गिरिके नमश् चओलूखले यजेत् बलप्रियायायुधाय नमस्ते मुषले यजेत्
‘ଓଁ। ରୌଦ୍ରିକାଙ୍କୁ ନମଃ, ଗିରିକାଙ୍କୁ ନମଃ।’ ଓଲୂଖଲ/ଓଖଳିରେ ଯଜନ (ଅର୍ପଣ) କରିବ। ‘ବଲପ୍ରିୟ ଆୟୁଧକୁ ନମସ୍ତେ’ ବୋଲି କହି ମୁଷଳ/ମୁସଳରେ ଯଜନ କରିବ।
Verse 18
सम्मार्जन्यां देवतोक्ते कामाय शयनीयके मध्यस्तम्भे च स्कन्दाय दत्वा वास्तुबलिं ततः
ତାପରେ ଝାଡୁ/ସମ୍ମାର୍ଜନ-ସ୍ଥାନରେ ଦେବତାବିଧି ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ ଦେବ। ଶୟନକକ୍ଷରେ କାମଦେବଙ୍କୁ, ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ତମ୍ଭରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ। ଏଭଳି ବାସ୍ତୁବଳି ଦେଇ ପରେ ଅଗ୍ରଗତି କରିବ।
Verse 19
भुञ्जीत पात्रे सौवर्णे पद्मिन्यादिदलादिके आचार्यः साधकःपुत्र समयी मौनमास्थितः
ମୌନ ଧାରଣ କରି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସାଧକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ସମୟୀ (ଦୀକ୍ଷିତ ବ୍ରତଧାରୀ) ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ କିମ୍ବା ପଦ୍ମିନୀ (ପଦ୍ମପତ୍ର) ଆଦି ଶୁଦ୍ଧ ପତ୍ରପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିବେ।
Verse 20
वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकांस्त्यजेत् अपोशानं पुरादाय प्राणाद्यैः प्रणवान्वितैः
ବଟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଅର୍କ, ବାତ, ବିସର୍ଜ ଓ ଭଲ୍ଲାତକ—ଏହାମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର/ସେବନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଆଚମନ କରି, ପ୍ରାଣାଦି ନିୟମିତ ଶ୍ୱାସ ସହ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପରେ ଔଷଧ କିମ୍ବା ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
Verse 21
स्वाहान्तेनाहुतीः पञ्च दत्वादीप्योदरानलं नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः
‘ସ୍ୱାହା’ ଶବ୍ଦାନ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେଇ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଉପବାୟୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।
Verse 22
एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्याय पिवेच्छेषोदकं नरः
ଏହି ଉପବାୟୁମାନଙ୍କୁ ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଜଳ ସହିତ ପକ୍କା ଅନ୍ନ ଆଦି ନିବେଦନ କରି, ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶେଷ ଜଳ (ଶେଷୋଦକ) ପିବା ଉଚିତ।
Verse 23
अमृतोपस्तरणमसि प्राणाहुतीस्ततो ददेत् प्राणाय स्वाहापानाय समानाय ततस् तथा
“ତୁମେ ଅମୃତର ଉପସ୍ତରଣ” ବୋଲି କହି। ପରେ ପ୍ରାଣାହୁତି ଦେବା ଉଚିତ: ‘ପ୍ରାଣାୟ ସ୍ୱାହା’, ‘ଅପାନାୟ ସ୍ୱାହା’, ଏବଂ କ୍ରମେ ‘ସମାନାୟ ସ୍ୱାହା’।
Verse 24
उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः
ଭୋଜନ ପରେ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି ଚୁଲ୍ଲକ-ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ଜଲାଶୟେ’ ପାଠ ମିଳେ; ଚାରିଟି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ଓଁ ରୌଦ୍ରକୋଟିଗିରିକେ’ ପାଠ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଅନ୍ନାଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମାନି, ‘ତୁମେ ଅମୃତ; ତୁମେ ଅନମସି’ ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର କରାଯାଏ।
Frequently Asked Questions
A stepwise domestic-ritual blueprint: Kapilā-pūjā mantras, midday Aṣṭapuṣpikā Śiva worship, naivedya consecration with Mṛtyuñjaya, cullikā-homa with internal-agni visualization and letter-position sequencing, and Vāstu-bali placements across household loci.
It sacralizes everyday spaces (kitchen, doorway, bedchamber, pillar) and bodily processes (breath, digestion) through mantra and offering, aligning household order (bhukti: protection, purity, auspiciousness) with inner purification and Śiva-orientation (mukti: reduction of pāpa and cultivation of śuddhi).
Vighnarāja at the doorway, Kāma in the sleeping area, Skanda at the central pillar, and additional worship points associated with implements/locations such as mortar (olūkhala), pestle (muṣala), grinding-stone, broom/cleansing space, and vessels—forming a protective and ritually ordered household grid.