Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୂପ, ବାଉଡ଼ି/ସୋପାନକୂପ, ପୋଖରୀ ଓ ଜଳାଶୟ ଆଦିର ବରୁଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ଜଳକୁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ସୋମ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଭାବେ ମନାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ରୌପ୍ୟ/ମଣିମୟ ବରୁଣ ପ୍ରତିମା ଓ ତାହାର ଧ୍ୟାନଲକ୍ଷଣ—ଦ୍ୱିଭୁଜ, ହଂସାସନ, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ ନାଗପାଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମଣ୍ଡପ, ବେଦୀ, କୁଣ୍ଡ, ତୋରଣ ଓ ବାରୁଣ କୁମ୍ଭ ସହିତ ଆଚାର-ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିଧାନ ଆସେ। ତାପରେ ଅଷ୍ଟକୁମ୍ଭ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦିଗନୁସାରେ ଜଳସ୍ରୋତ—ସମୁଦ୍ର, ଗଙ୍ଗା, ବର୍ଷା, ପ୍ରସ୍ରବଣ/ଝରଣା, ନଦୀ, ଉଦ୍ଭିଦଜନ୍ୟ ଜଳ, ତୀର୍ଥଜଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଅଭାବେ ବିକଳ୍ପ ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରଣ କୁହାଯାଇଛି। ଶୋଧନ, ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ, ଅଭିଷେକ, ମଧୁପର୍କ-ବସ୍ତ୍ର-ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ, ଅଧିବାସ, ସଜୀବକରଣ; ସହିତ ହୋମକ୍ରମ, ଦଶଦିଗ ବଳି ଓ ଶାନ୍ତିତୋୟ। ଶେଷରେ ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପରେ ଯୂପ/ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପନ କରି ଜଗଚ୍ଛାନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣା, ଭୋଜନ ଏବଂ ନିରୋଧହୀନ ଜଳଦାନ-ଧର୍ମକୁ ମହାଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुत्राणे आग्नेये देवादिप्रतिष्ठापुस्तकप्रतिष्ठाकथनं नाम त्रिषष्टितमोध्यायः अथ चतुःषष्टितमोध्यायः कूपादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ ‘ଦେବାଦି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୁସ୍ତକ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘କୂପାଦି ଜଳକାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭଗବାନ କହିଲେ—କୂପ, ବାପୀ, ତଡାଗ ଆଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ; କାରଣ ଜଳରୂପେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ସୋମ ଓ ଉତ୍ତମ ବରୁଣ ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 2
अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି-ସୋମମୟ; ବିଷ୍ଣୁ କାରଣସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଆପଃ (ଜଳ) କାରଣାଧାର। ତେଣୁ ନର ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ କିମ୍ବା ରତ୍ନନିର୍ମିତ ବରୁଣ ପ୍ରତିମା କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 3
द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं
ବରୁଣଙ୍କୁ ଏପରି ଧ୍ୟାନ କର—ସେ ଦ୍ୱିଭୁଜ, ହଂସର ପୃଷ୍ଠରେ ଆସୀନ; ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଅଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ବାମ ହସ୍ତରେ ନାଗପାଶ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ନଦୀନାଗ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ।
Verse 4
यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं
ଯାଗମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କୁଣ୍ଡ-ଶୋଭିତ ବେଦିକା ରହିବ। ତୋରଣ ସ୍ଥାପନ କରି କରକାସହିତ ବାରୁଣ-କୁମ୍ଭ ରଖିବ।
Verse 5
भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान् अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्
ଦ୍ୱାରରେ ଭଦ୍ରକ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆକୃତିରେ କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ରଖିବ। ସ୍ଥିର କୁଣ୍ଡ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନ୍ୟାଧାନ କରି ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣା ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 6
वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः
ସ୍ନାନପୀଠରେ ‘ଯେ ତେ ଶତମ୍…’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବରୁଣଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆହ୍ୱାନ କରିବ। ପରେ ଦେଶିକ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଘୃତ ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ କରିବ।
Verse 7
शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके
‘ଶନ୍ନୋ ଦେବୀ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶିବୋଦକରେ ଅଷ୍ଟ କୁମ୍ଭର ଅଧିବାସନ କରିବ; ପୂର୍ବ କୁମ୍ଭରେ ସାମୁଦ୍ର ଜଳ ରଖିବ।
Verse 8
गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं
ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ, ଦକ୍ଷିଣରେ ବର୍ଷାଜଳ, ନୈଋତ୍ୟରେ ଝରଣାଜଳ, ପଶ୍ଚିମରେ ନଦୀଜଳ, ଓ ବାୟବ୍ୟରେ ପ୍ରବାହଜଳ ରଖିବ।
Verse 9
औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं अलाभे तु नदीतोयं यासां राजेति मन्त्रयेत्
ଔଦ୍ଭିଜ୍ଜ (ଉଦ୍ଭିଦଜନ୍ୟ) ଜଳକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଈଶାନ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ତୀର୍ଥସମ୍ଭବ ଜଳ ରଖିବ। ଏହା ନ ମିଳିଲେ ନଦୀଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ‘ୟାସାଂ ରାଜା…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ।
Verse 10
देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः
ଦେବପ୍ରତିମାକୁ ପୋଛି ଶୁଦ୍ଧ କରି ‘ଦୁର୍ମିତ୍ରିୟେ…’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ। ପରେ ଚିତ୍ରିତ ପ୍ରତିମାର ‘ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ’ କରିବ; ସେଇ ନେତ୍ରକୁ ‘ମଧୁରତ୍ରୟ’ (ତିନି ମଧୁର ଦ୍ରବ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ/ପ୍ରବୋଧିତ କରିବ।
Verse 11
ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत् समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः
ହୋମ ପାଇଁ ଘୃତଦ୍ୱାରା ଧୈମୀ (ସ୍ରୁବା) ପୂରଣ କରିବ; ପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗୋ ଅର୍ପଣ କରିବ। ‘ସମୁଦ୍ରଜ୍ୟେଷ୍ଠ…’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂର୍ବକୁମ୍ଭର ଜଳରେ ବରୁଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବ।
Verse 12
समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात् देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः
ହେ ଗାଙ୍ଗେୟ ଜଳମାନେ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଅ। ବର୍ଷାମେଘରୁ ତୁମେ ସୋମ, ଏବଂ ଧେନୁ ପରି ପ୍ରଚୁରତାଦାୟିନୀ। ହେ ଦେବୀ ଆପଃ, ନିର୍ଝରରୁ, ନଦୀରୁ ଏବଂ ପଞ୍ଚନଦ ଦେଶରୁ ଏଠାକୁ ଆସ।
Verse 13
उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्
‘ଉଦ୍ଭିଦଦ୍ଭ୍ୟଃ’ ଓ ‘ଉଦ୍ଭିଦେନ’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱୟରେ, ପାବମାନୀ ଶୁଦ୍ଧିବଚନରେ, ପରେ ତୀର୍ଥଜଳରେ; ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା’ ମନ୍ତ୍ରରେ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ, ଏବଂ ‘ଧିରଣ୍ୟବର୍ଣ୍ଣାଃ’ ସୂକ୍ତରେ—ଏଭଳି ଶୋଧନ କରିବ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ପବିତ୍ର ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
Verse 14
आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः
“ଆପୋ ଅସ୍ମେତି” ମନ୍ତ୍ର, ବର୍ଷା-ଆହ୍ୱାନ ସୂତ୍ର ଓ ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ, କୂଆଁରୁ ଆଣିଥିବା ଜଳଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ତଡାଗ-ରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ର ସହ ତଡାଗଜ ଜଳଦ୍ୱାରା—ବରୁଣଙ୍କୁ ବଶ କରାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ବରୁଣାର୍ଥେ ସଂସ୍କୃତ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜଳରେ।
Verse 15
आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं
ତାପରେ ପର୍ବତଜ (ଝରଣା/ନଦୀ) ଜଳକୁ ଏକାଶୀବିଘଟ (ସଂସ୍କୃତ କଳଶ)ରେ ରଖି “ଆପୋ ଦେବୀଃ…” ଜପ କରି କରି ସ୍ନାନ କରାଇବ। ପରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ “ବରୁଣସ୍ୟ…” ଏବଂ “ତ୍ୱନ୍ନୋ ବରୁଣ…” ପାଠ କରିବ।
Verse 16
व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं
ବ୍ୟାହୃତି ସହ ମଧୁପର୍କ ଅର୍ପଣ କରିବ; “ବୃହସ୍ପତେ” ମନ୍ତ୍ରରେ ବସ୍ତ୍ର ସମର୍ପଣ କରିବ; “ବରୁଣେ” ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର (କୁଶ-ବଳୟ) ଦେବ; ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରୀୟ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 17
नदीक्षोदमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आसां रुद्रेति कीर्तयेदिति ङ, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः इन्द्रियेति विचक्षण इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां
“ନଦୀକ୍ଷୋଦମିତି”—ଖ ଶାଖାର ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। “ଆସାଂ ରୁଦ୍ରେତି କୀର୍ତ୍ତୟେତ୍”—ଙ ଓ ଗ ଶାଖାର ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। “ଇନ୍ଦ୍ରିୟେତି… ବିଚକ୍ଷଣ”—ଗ ଓ ଘ ଶାଖାର ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। ଅଥବା ବରୁଣଙ୍କୁ ବନପୁଷ୍ପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରିବ; ଏବଂ ଚାମର, ଦର୍ପଣ, ଛତ୍ର, ବ୍ୟଜନ, ବୈଜୟନ୍ତିକା ମଧ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରିବ।
Verse 18
मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत् वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्
“ମୂଲେନୋତ୍ତିଷ୍ଠ” ଏହି ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ (ଦେବତା/ପ୍ରତିଷ୍ଠା)କୁ ଉଠାଇ ସେହି ରାତି ଅଧିବାସରେ ରଖିବ। ପରେ “ବରୁଣଞ୍ଚେତି” ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି, ବାରୁଣ ବିଧିରେ (କିମ୍ବା ସେହି ଉପାୟରେ) ପୂଜା କରିବ।
Verse 19
सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत् मण्डपे पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं
ସଜୀବୀକରଣ (ପୁନଃପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠା) କର୍ମରେ ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯଜନ କରିବ; ପରେ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୁନଃ ପୂଜା କରିବ। ପୂର୍ବବତ୍ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରଥମେ ଆରାଧନା କରି, କୁଣ୍ଡମାନଙ୍କରେ ସମିଧା ଆଦି ନିୟତ ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 20
वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत् दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्
ବେଦାଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଚାରି ‘ଧେନୁ’ ଆହୁତି ଦୋହନ (ପ୍ରସ୍ତୁତ) କରିବ। ପରେ ଦିଗମାନଙ୍କରେ ଯବ-ଚରୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସ୍ଥାପନ କରିହେଲେ ହୋମ କରିବ।
Verse 21
व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः
ତାପରେ ବ୍ୟାହୃତି କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜାପତି ପାଇଁ ‘ଦ୍ୟୌଃ ସ୍ୱାହା’ କହି, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ (ଆହୁତି/ଜପ) କରିବ।
Verse 22
तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः
ଦେହଧାରିଣୀ ସେହି ପୃଥିବୀଦେବୀଙ୍କୁ—ଏଠାରେ ‘ସ୍ୱଧୃତି’ ପାଇଁ; ପରେ ଏଠାରେ ‘ରତି’ ପାଇଁ ଏବଂ ଏଠାରେ ‘ରମତା’ (ଆନନ୍ଦ) ପାଇଁ (ଆହ୍ୱାନ) କରିବ। ତଥା ଉଗ୍ର, ଭୀମ ଓ ରୌଦ୍ର ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ (ଆହ୍ୱାନ) କରିବ।
Verse 23
विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च
ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ବରୁଣ, ଧାତା, ରାୟସ୍ପୋଷ ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର; ଅଗ୍ନି, ଯମ, ନୈଋତ; ତଥା ପରେ ବରୁଣ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ (ଆରାଧ୍ୟ/ଆହ୍ୱେୟ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 24
कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्
ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ସମୟରେ ଏହିପରି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ—“କୁବେର, ଈଶ, ଅନନ୍ତ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରାଜା (ଇନ୍ଦ୍ର), ଜଲେଶ୍ୱର (ବରୁଣ)—ତସ୍ମୈ ସ୍ୱାହା; ଇଦଂ ସ୍ୱାହା; ବିଷ୍ଣବେ ସ୍ୱାହା; ଏବଂ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ୟଃ’ ସ୍ୱାହା”—ଏଭଳି ହୋମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବ।
Verse 25
सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्
“ସୋମୋ ଧେନୁ…” ମନ୍ତ୍ରରେ ଛଅ ଆହୁତି ଦେଇ, “ଇମଂ ମେ…” ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ହୋମ କରିବ। ପରେ “ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା…” ଆରମ୍ଭ ତିନି ଋଚା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ “ଇମା ରୁଦ୍ର…” ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 26
दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत् प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः
ଦଶ ଦିଗରେ ବଳି ଦେଇ, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବ। ପରେ ପ୍ରତିମାକୁ ଉଠାଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାକୁ ମଣ୍ଡଳରେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 27
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात् मण्डले इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मूले त्वग्नौ च होमयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायुः सोमो महेन्द्रक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्
କ୍ରମାନୁସାରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପୁଷ୍ପାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବ। ମଣ୍ଡଳରେ (ପାଠାନ୍ତର ଅନୁସାରେ) ମୂଳସ୍ଥାନର ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ ମଧ୍ୟ କରିବ; କିଛି ପାଠରେ ବାୟୁ, ସୋମ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଦିଗ୍ଭାଗରେ ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ପରିମାଣର ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 28
कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ରେତିରେ ତିଆରି ଆଠଟି ରମ୍ୟ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ କରି, ପରେ “ବରୁଣସ୍ୟ…” ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରରେ ଘୃତସହିତ ଆଠଶେ ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 29
चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयं समाचरेत् सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्
ଯବମୟ ଚରୁକୁ ଅଗ୍ନିରେ ହୁତି ଦେଇ ପରେ ଶାନ୍ତି-ତୋୟ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବ। ସେହି ଜଳ ଦେବତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଛିଟାଇ ସଜୀବକରଣ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରିବ।
Verse 30
ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः ॐ वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्
ଗୌରୀ ଏବଂ ନଦ-ନଦୀଗଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ବରୁଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। “ଓଁ ବରୁଣାୟ ନମଃ” ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ବିଧି ଆଚରଣ କରିବ।
Verse 31
उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले
ତାହାକୁ ଉଠାଇ ନାଗପୃଷ୍ଠ ଆଦି ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ପରିଭ୍ରମଣ କରାଇବ। “ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା…” ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ତ୍ରିମଧୁରେ ମଧୁରିତ ଘଟସ୍ଥ ଜଳରେ ତାହାକୁ ନିକ୍ଷେପ କରିବ।
Verse 32
जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत् स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां
ତାହାକୁ ଜଳାଶୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୁଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବିନିବେଶ କରିବ। ସ୍ନାନ କରି ବରୁଣ ଏବଂ ‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ’ ସଞ୍ଜ୍ଞିତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 33
अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं
ଅଗ୍ନି-ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ କରି, ତାହାର ଭସ୍ମରେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବ। ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ଜଳମୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେଠାରେ ଜଳେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବ।
Verse 34
तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत् चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं
ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ଚତୁରସ୍ର, ଅଷ୍ଟାସ୍ର କିମ୍ବା ବୃତ୍ତାକାର ରୂପରେ ଗଢ଼ା ଯୂପ (ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्
ଦେବତାଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ (ଚିହ୍ନ)କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରି, କୂପକ (ଗର୍ତ୍ତ)ରେ ଦଶହସ୍ତ ପରିମାଣର, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ବୃକ୍ଷଜ ଯୂପ ସ୍ଥାପନ କରି, ତାହାର ମୂଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ‘ଫଳ’ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 36
वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्
ବାପୀରେ ପଞ୍ଚଦଶ ହସ୍ତ, ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ବିଂଶତି ହସ୍ତ, ଏବଂ ତଡାଗରେ ପଞ୍ଚବିଂଶ ନାମକ (ପଞ୍ଚବିଂଶ ହସ୍ତ) — ଏହାକୁ ଜଳମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां
“ଯାଗମଣ୍ଡପାଙ୍ଗେଣ” କିମ୍ବା “ଯୂପବ୍ରସ୍କ” ମନ୍ତ୍ରରେ ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟନ କରି ଯୂପ ଉପରେ ଛୋଟ ପତାକା ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 38
चरुं सचमसं हुत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः उत्थाय इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्तितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यूपस्थानेति मन्त्रत इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत् दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं
ଚରୁକୁ ଚମସ ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ପରେ ଉଠି—ପାଠଭେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ—ଯୂପସ୍ଥାନରେ ଗନ୍ଧାଦି ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ‘ଜଗଚ୍ଛାନ୍ତି’ କର୍ମ ସମାଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ଭୂମି, ଗୋ, ହେମ ଓ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 39
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଆସିଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ କେହି ଜଳାର୍ଥୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଳ ଦେବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 40
ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा तोयमुत्सर्जयेदेवं पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्
ତଡାଗର ଜଳଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଜଳକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ/ଅର୍ପଣ କରି ପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟକୁ ରଖିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्
‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା…’ ଆରମ୍ଭ ତିନି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାନ୍ତି-ଜଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ପରେ ପୁଣ୍ୟାର୍ଥେ ତୀର୍ଥ-ଜଳ ତାହାରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଗୋକୁଳ/ଗୋଦାନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 42
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत् अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्
ଅନ୍ନାଦିର ଏମିତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ ଯାହା କାହା ପାଇଁ ରୋକା ନଯାଏ ଏବଂ ସର୍ବଜନଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ। ଯେ ଏହାକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ଆଚରେ, ସେ ହଜାର-ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
Verse 43
एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति
ଯେ କେହି ଏକ ଦିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଅଗଣିତ ଅୟୁତ-ଅୟୁତ ସମାନ। ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିମାନରେ ଆନନ୍ଦ କରେ ଏବଂ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 44
गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्
ଗାଈ ଆଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେହି ଜଳ ପିଉଥିବାରୁ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଜଳଦାନରେ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ପାଇ ଦେବପୂଜା କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
A precise directional protocol for an aṣṭa-kumbha set: distinct water-types are assigned to specific quarters (including ocean-water in the eastern kumbha), combined with mantra-purifications, followed by homa/bali/śānti-toya and a measured central yūpa/marker (different lengths for vāpī, puṣkariṇī, and taḍāga).
By framing public water provision as yajña and dāna: correct ritual consecration aligns the work with cosmic order (ṛta), while unrestricted water-gifting and feeding cultivate compassion and merit, supporting artha/kāma ethically and reinforcing dharma as a basis for inner purification and eventual mokṣa.
Varuṇa is central as Jaleśvara (Lord of Waters). The chapter explicitly identifies water as a form in which Hari (Viṣṇu), Soma, and Varuṇa are present, making Varuṇa-pratiṣṭhā the theological anchor for sanctifying waterworks.
The text preserves multiple recension readings (e.g., Kha, Ga, Gha, Ṅa) for certain mantra-phrases and procedural cues, indicating a living ritual tradition where regional manuscript lines preserved slightly different liturgical details.