Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ କଳଶ(ମାନ) ସ୍ଥାପନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୁମ୍ଭାଧିବାସ ବିଧିକୁ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଭୂମି-ପରିଗ୍ରହ, ରକ୍ଷାର୍ଥ ଚାଉଳ ଓ ସୋରିଷ ଛିଟା, ନୃସିଂହ-ମନ୍ତ୍ରରେ ରାକ୍ଷୋଘ୍ନ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରାଯାଏ। ପରେ ଭୂମିରୁ କୁମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା, ହରିଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ଉପଚାର, ସହାୟକ ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର; ଅଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ-ପ୍ରବାହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଖାଯାଏ। ମଣ୍ଡଳରେ “ଯୋଗେ ଯୋଗେ” ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୟ୍ୟା ସ୍ଥାପନ, ସ୍ନାନ-ମଣ୍ଡପରେ ଦିଗନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ନିୟୋଜନ ଏବଂ ଈଶାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସ୍ନାନ ଓ ଅନୁଲେପନ ପାଇଁ ଅନେକ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ପତ୍ର, କାଠ, ମୃତ୍ତିକା, ଔଷଧି, ଧାନ୍ୟ, ଧାତୁ, ରତ୍ନ, ଜଳ, ଦୀପ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଗନୁସାରେ ସଜାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ, ନୀରାଜନ ଇତ୍ୟାଦି ଉପଚାର ପାଇଁ ରଖାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର-ଦ୍ରବ୍ୟ-ଦେଶ-କ୍ରମର ସୁନିୟୋଜନରେ ଦେବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥିର କରିବା ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ଏଠି ପ୍ରକାଶିତ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः अथ सप्तपञ्चाशोध्यायः कुम्भाधिवासविधिः भगवानुवाच भूमेः परिग्रहं कुर्यात् क्षिपेद्ब्रीहींश् च सर्षपान् नारसिंहेन रक्षोघ्नान् प्रोक्षोघ्नान् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ ‘ଦିକ୍ପତିୟାଗ’ ନାମକ ଛପ୍ପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ସତାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘କୁମ୍ଭାଧିବାସବିଧି’ ଆରମ୍ଭ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ଭୂମିର ପରିଗ୍ରହ (ସଂସ୍କାର) କର; ପରେ ଚାଉଳ ଦାଣା ଓ ସରିଷ ଛିଟା। ନାରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ରକ୍ଷୋଘ୍ନ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କର।
Verse 2
भूमिं घटे तु सम्पूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिं अस्त्रमन्त्रेण करकं तत्र चाष्टशतं यजेत्
ଭୂମି ଓ ଘଟ (କଳଶ) କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ରତ୍ନଯୁକ୍ତ ପାତ୍ର/ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ହରିଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ (ଅଙ୍ଗବିଧି ସହ) ପୂଜା କର। ପରେ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ସେଠାରେ କରକ (ଜଳପାତ୍ର) ପୂଜା କରି ଆଠଶେ ଆହୁତି/ଅର୍ପଣ କର।
Verse 3
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ब्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत् अस्त्रमन्त्रेण कवचमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशं विकिरोपरि
ଅଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାରେ ଜଳ ସିଞ୍ଚନ କରି ଚାଉଳ ଦାଣାକୁ ସଂସ୍କୃତ (ଶୁଦ୍ଧ) କରି ହାତରେ ଧାରଣ କର। ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠ ଅନୁସାରେ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ କବଚକ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି କଳଶ ଉପରେ (ଦାଣା) ଛିଟା।
Verse 4
सवस्त्रे कलशे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियं योगे योगेति मन्त्रेण न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले
ବସ୍ତ୍ରାବୃତ କଳଶରେ ପୁନଃ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ‘ଯୋଗେ ଯୋଗେ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଶୟ୍ୟାର ନ୍ୟାସ (ସ୍ଥାପନ) କର।
Verse 5
कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्विदिक्षु च विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमं
ଶୟ୍ୟାରେ କୁଶାଘାସ ଉପରେ ତୂଲିକା ରଖି, ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ପୂଜା-ବିନ୍ୟାସ କରି ବିଦ୍ୟାଧିପତିମାନଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧୁଘାତ ଓ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପେ ପୂଜିବ।
Verse 6
वामनं दिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपं पद्मनाभं दामोदरमैशान्यां स्नानमण्डपे
ସ୍ନାନମଣ୍ଡପରେ ବାୟବ୍ୟାଦି ଦିଗମାନଙ୍କରେ ‘ବାମନ’ ନାମର ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ‘ଶ୍ରୀଧର’ ଓ ‘ହୃଷୀକେଶ’ ମଧ୍ୟ; ତଥା ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ‘ପଦ୍ମନାଭ’ ଓ ‘ଦାମୋଦର’ ନିୟୋଜନ କରିବ।
Verse 7
अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां चतुष्कुम्भे सवेदिके स्नानमण्डषके सर्वद्रव्याण्यानीय निक्षिपेत्
ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରି ସାରି, ପରେ ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ବେଦିକାସହିତ ଚାରି କୁମ୍ଭ ଥିବା ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣି ସେଠାରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବ।
Verse 8
स्नानकुम्भेषु कुम्भांस्तांश् चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत् कलशाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात्
ସ୍ନାନକୁମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ସେହି କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ଚାରି ଦିଗରେ ଅଧିବାସ କରାଇବ; ଏବଂ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ କଳଶମାନଙ୍କୁ ଆଦରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 9
वटोदुम्बरकाश्वत्थांश् चम्पकाशोकश्रीद्रुमान् पलाशार्जुनप्लक्षांस्तु कदम्बवकुलाम्रकान्
ବଟ, ଉଦୁମ୍ବର ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ; ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ ଓ ଶ୍ରୀବୃକ୍ଷ; ତଥା ପଲାଶ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ପ୍ଲକ୍ଷ; ଏବଂ କଦମ୍ବ, ବକୁଳ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛ।
Verse 10
पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत् पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च
ତାଜା ପଲ୍ଲବ ଆଣି ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁମ୍ଭରେ ରଖିବ; ସହିତ ପଦ୍ମକ, ରୋଚନା (ହଳଦିଆ ବର୍ଣ୍ଣକ), ଦୂର୍ବା ଓ ପିଙ୍ଗଳ ଦର୍ଭ ମଧ୍ୟ ଦେବ।
Verse 11
जातीपुष्पं कुन्दपुष्पचन्दनं रक्तचन्दनं सिद्धार्थं तगरञ्चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्
ଡାହାଣ (ଦକ୍ଷିଣ/ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ) ଦିଗରେ ଜାତୀପୁଷ୍ପ, କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ, ଚନ୍ଦନ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ (ଧଳା ସୋରିଷ), ତଗର ଓ ତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳ) ରଖିବ।
Verse 12
सवर्णं रजतञ्चैव कूलद्वयमृदन्तथा नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जाह्नवीमृदं
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରଜତ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ନଦୀର ଉଭୟ କୂଳର ମାଟି—ବିଶେଷତଃ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ମାଟି—(ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ)।
Verse 13
गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश् चैवापरे न्यसेत् विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीं
ଅଧିକରେ ଗୋମୟ, ଯବ, ଶାଳି (ଧାନ/ଚାଉଳ) ଓ ତିଳ ରଖିବ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁପର୍ଣୀ, ଶ୍ୟାମଲତା, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଶତାବରୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 14
दिक्षु वह्न्यादाविति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुस्तम्भे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मकाशोकश्रीद्रुमानिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पर्णकुम्भ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां महादेवीं बलां व्यघ्रीं सलक्ष्मणां ऐशान्यामपरे कुम्भे मङ्गल्यान्विनिवेशयेत्
ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ କୁମ୍ଭରେ ମଙ୍ଗଳଦାୟିନୀ ଦେବୀମାନେ—ସହଦେବୀ, ମହାଦେବୀ, ବଲା, ବ୍ୟାଘ୍ରୀ ଓ ସଲକ୍ଷ୍ମଣା—ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। (ପୂର୍ବଭାଗରେ ପାଠଭେଦ ଚିହ୍ନିତ।)
Verse 15
वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत् जाह्नवीवालुकातोयं विन्यसेदपरे घटे
ବିକଳ୍ପରେ ସାତଟି ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ସଂଗୃହୀତ ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା-ଢିବି) ମୃତ୍ତିକା ରଖିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଘଟରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ବାଲୁକାସହିତ ଜଳ ବିନ୍ୟସିବା ଉଚିତ।
Verse 16
वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकां मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत्
ବରାହ, ବୃଷଭ କିମ୍ବା ନାଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦନ୍ତ/ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧୃତ ମୃତ୍ତିକା ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପଦ୍ମମୂଳର ମୃତ୍ତିକା ଓ କୁଶ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୃତ୍ତିକା ମଧ୍ୟ ରଖାଯାଏ।
Verse 17
तीर्थपर्वतमृद्भिश् च युक्तमप्यपरे न्यसेत् नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरमपरे न्यसेत्
କେହି କେହି ତୀର୍ଥ ଓ ପର୍ବତମୃତ୍ତିକା ସହ ଯୁକ୍ତ ଲେପ/ଚିହ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ନାଗକେଶର ପୁଷ୍ପ ଯୋଗ କରନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟେ କାଶ୍ମୀର (କେସର) ଯୋଗ କରିବାକୁ କହନ୍ତି।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरैः पुष्पं चैवापरे न्यसेत् वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च
ଅନ୍ୟେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ କର୍ପୂର ସହ ପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ବୈଦୂର୍ୟ (ବିଲେଇ-ଚକ୍ଷୁ ରତ୍ନ), ବିଦ୍ରୁମ (ପ୍ରବାଳ), ମୁକ୍ତା, ସ୍ଫଟିକ ଓ ବଜ୍ର (ହୀରା) ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
Verse 19
एतान्येकत्र निक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तम नदीनदतडागानां सलिलैर् अपरं न्यसेत्
ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ନଦୀ, ନଦୀକା/ନାଳା ଓ ତଡାଗ (ପୋଖରୀ)ର ଜଳଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ (ସମୁହ) ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 20
एकाशीतिपदे चान्यान्मण्डपे कलशान् न्यसेत् गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्
ଏକାଶୀତିତମ ପଦରେ ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡପରେ ଅନ୍ୟ କଳଶଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଆଦିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ପାଠରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ।
Verse 21
यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा तिलान् फलं तथा पुष्पमर्घ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्
ଅର୍ଘ୍ୟ ନିବେଦନ ପାଇଁ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଯବ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥକ (ଧଳା ସୋରିଷ), ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ, କୁଶାଗ୍ର, ଅକ୍ଷତ, ତିଳ, ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ରଖିବ।
Verse 22
पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्कं तु दक्षिणे
ପାଦ୍ୟାର୍ଥେ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ଭାଗରେ ପଦ୍ମ, ଶ୍ୟାମଲତା, ଦୂର୍ବା, ବିଷ୍ଣୁପର୍ଣୀ ଓ କୁଶ ରଖିବ; ମଧୁପର୍କ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣେ ରଖିବ।
Verse 23
कक्कोलकं लवङ्गञ्च तथा जातीफलं शुभं उत्तरे ह्य् आचमनाय अग्नौ दूर्वाक्षतान्वितं
କକ୍କୋଲକ, ଲବଙ୍ଗ ଓ ଶୁଭ ଜାତୀଫଳ (ଜାୟଫଳ) ନିବେଦନ କରିବ; ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ସମୀପେ ଆଚମନ ପାଇଁ ଦୂର୍ବା ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ।
Verse 24
पात्रं नीराजनार्थं च तथोद्वर्तनमानिले गन्धपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रके न्यसेत्
ନୀରାଜନ ପାଇଁ ପାତ୍ର, ଉଦ୍ୱର୍ତ୍ତନ ପାତ୍ର ଓ ଚାମର/ପବନପଂଖା ସହ; ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପଯୁକ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ସ୍ଥାନରେ ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବ।
Verse 25
सहदेवां सिंहपुच्छीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां जवां सिंहीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मधुपर्कन्तु पश्चिमे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुरामांसी चामलकं सहदेवां निशादिकं षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च
(ପାଠାନ୍ତର ସୂଚନା) କେତେକ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ “ସହଦେବୀ ଓ ସିଂହପୁଚ୍ଛୀ”, ଅନ୍ୟେ “ସହଦେବୀ, ଜବା ଓ ସିଂହୀ”; ଆଉ କେଉଁଠି “ମଧୁପର୍କ ପଶ୍ଚିମେ ରଖିବା” ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ନୀରାଜନ କ୍ରିୟାରେ ମୁରା, ମାଂସୀ, ଆମଲକ(ଆମଲକୀ), ସହଦେବୀ, ନିଶା ଆଦି ରଖି ଷଷ୍ଟି ଦୀପ ସଜାଇବ; ଏବଂ ନୀରାଜନ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆଠ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ରଖିବ।
Verse 26
शङ्खं चक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकं हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकं
ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ, ବଜ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଆଦିର (ପ୍ରତୀକ) ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ପାତ୍ରରେ ରଖି, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାରଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।
Frequently Asked Questions
The chapter stresses sequential ritual engineering: bhūmi-parigraha and rākṣoghna protection, continuous-stream sprinkling (acchinna-dhārā), Astra-mantra applications (including kavaca), and precise directional placement of kumbhas, vessels, and offerings for abhiṣeka and upacāras.
By sacralizing space through disciplined sequence, mantra, and pure substances, the rite externalizes inner purification: ordered Vāstu and consecrated vessels become supports for dharma, devotion, and stabilized worship conducive to sāttvika transformation.