
अयोध्याकाण्ड
အယောဓျာကဏ္ဍသည် ရာမယဏ၏ အကျင့်သီလနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အဆုံးအဖြတ်ပေးသော အလှည့်အပြောင်းဖြစ်သည်။ ရာမ၏ ယောဝရာဇ္ယ (yauvarājya) အဖြစ် အဘိသေကပြုမည်ဟု လူထုရှေ့တွင် ကြေညာထားသည့် ကတိကဝတ်သည်၊ ရာဇဓမ္မ၊ ကိုယ်ပိုင်လိုလားချက်နှင့် စကား၏ ချည်နှောင်အားတို့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် တောဝင်နေထိုင်ခြင်း (vanavāsa) သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ အစပိုင်း စရဂများတွင် အယောဓျာမြို့၏ အခမ်းအနားနှင့် မြို့ပြဘဝကို အကောင်းဆုံးပုံစံဖြင့် တည်ဆောက်ပြသပြီး—အစည်းအဝေးများ၊ ပြင်ဆင်မှုများ၊ မင်္ဂလာလက္ခဏာများ၊ ပွဲတော်ဆန်သော အလှဆင်မှုများ—တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရာမ၏ က္ṣamā (ခွင့်လွှတ်သဘော)၊ ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှု၊ ကျေးဇူးတင်သဘောတို့ကို မျက်နှာပြင်ပေါ်တင်ပေးသည်။ ထို့နောက် မန္ထရာ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ကိကေယီ၏ စိတ်ကူးပြောင်းလဲလာခြင်းနှင့် ဒဿရထ၏ ယခင်က ပေးထားသော ပရသန့်နှစ်ပါးကို အသက်သွင်းခြင်းတို့က ကഥာကို လှည့်ကွေ့စေသည်။ ထိုမှတဆင့် ဝမ်းနည်းဖွယ် အစဉ်အဆက် ပေါ်ပေါက်လာသည်—ဓမ္မအကျပ်အတည်းကြောင့် မဆုံးဖြတ်နိုင်သော မင်းကြီး၊ အဖ၏ အမိန့်ကို မနှောင့်နှေးဘဲ လိုက်နာသော ရာမ၊ တောဝင်အတူလိုက်မည်ဟု တင်းတင်းမာမာ တောင်းဆိုသော စီတာ (pativratā-dharma နှင့် အဖော်အဖြစ် တာဝန်ကျင့်ဝတ်ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်း)၊ နှင့် တရားမျှတမှုကို ပြန်လည်တုံ့ပြန်လိုသည့် စိတ်ပြင်းထန်မှုကို ရာမ၏ အဟിംသာနှင့် လူမှုစည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး သစ္စာက ထိန်းညှိပေးသော လက္ခမဏ။ အလယ်ပိုင်းတွင် လူထု၏ ငိုကြွေးမြည်တမ်းသံနှင့် မကောင်းသတိပေးလက္ခဏာများ ထူထပ်လာပြီး၊ အယောဓျာမှ ထွက်ခွာခြင်းဖြင့် နန်းတော်မှ တောတောင်သို့ ကူးပြောင်းသွားသည်။ တမသာနှင့် ဂင်္ဂါကမ်းပါးများ၊ ဂုဟ၏ ဧည့်ဝတ်ပြုမှု၊ ဘာရဒွာဇ ရသီ၏ အာရှရမ်၊ နှင့် စိတြကူဋ၌ နေရာချခြင်းတို့သည် တောခရီး၏ သန့်ရှင်းသော အဆင့်ဆင့်ဖြစ်လာသည်။ ထိုအပြိုင် အယောဓျာအတွင်းပိုင်းလည်း ပြိုလဲသည်—ဒဿရထ၏ နောင်တ၊ “śabdavedhin” အပြစ်အကြောင်း ဝန်ခံခြင်း၊ ထို့နောက် ကွယ်လွန်ခြင်း; ထို့ကြောင့် အလယ်ကာလ အာဏာလွတ်လပ်မှုအပေါ် စိုးရိမ်မှုများနှင့် ဘာရတကို ခေါ်ယူခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကေကယမှ ပြန်လာသော ဘာရတသည် ကိကေယီ၏ လုပ်ရပ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပယ်ချပြီး ရာမ၏ အခွင့်အရေးကို မလုယူဘဲ ပြန်လည်တည်ဆောက်လိုသည့် စိတ်ဓာတ်ကို ပြသသည်။ ထိုကဏ္ဍသည် တရားဝင်မှု (legitimacy)၊ စွန့်လွှတ်မှု (renunciation) နှင့် ဓမ္မ၏ အာဏာတန်ခိုးတို့အပေါ် အနက်ရှိုင်းဆုံး ဆင်ခြင်မှုကို ပိုမိုတိုးတက်စေသည်။ တောင်ပိုင်းပုဒ်မူတွင် အခမ်းအနားအသေးစိတ်၊ ငိုကြွေးမြည်တမ်းမှုနှင့် သီလဆိုင်ရာ ဆင်ခြင်ချက်များကို ချဲ့ထွင်သည့် ရိုးရာပုဒ်များ မကြာခဏ တွေ့ရပြီး၊ မင်းအုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ဓမ္မ၏ တန်ဖိုးနှင့် ကုန်ကျစရိတ်ကို အဓိက သင်ခန်းစာအဖြစ် ထင်ရှားစေသည်။
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
သရဂ ၁ တွင် ဘရတသည် မိခင်ဘက်အမိအိုင်း၏ အိမ်သို့ ထွက်ခွာသွားပြီး သတ္တရုဃ္ဏလည်း အတူလိုက်ပါသည်။ အဲဒီနေရာတွင် ညီအစ်ကိုနှစ်ပါးသည် ချစ်ခင်ကြင်နာသော ဧည့်ခံမှုဖြင့် နေထိုင်ကြသော်လည်း အသက်ကြီးလာသော ဖခင် ဒဿရထကို မမေ့မလျော့ သတိရနေကြသည်။ ထို့နောက် ကഥာသည် သီရိရာမ၏ သီလဂုဏ်တော်များကို အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြသည်—အနှောင့်အယှက်ခံရသော်လည်း တည်ငြိမ်ခြင်း၊ ကျေးဇူးသိတတ်ခြင်း၊ သစ္စာတည်ခြင်း၊ အကြီးအကဲများနှင့် ဗြာဟ္မဏများကို ရိုသေလေးစားခြင်း၊ ကရုဏာမေတ္တာ၊ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း၊ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်ပညာ၊ ပညာရပ်၊ အငြင်းအခုံနှင့် စစ်ပညာတို့တွင် ကျွမ်းကျင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ မြေကြီးကဲ့သို့ သည်းခံမှု၊ ဗြဟ္စပတိကဲ့သို့ ဉာဏ်ပညာ၊ အိန္ဒြကဲ့သို့ သတ္တိဗလတို့၏ ဥပမာများဖြင့် ရာမကို ပြည်သူချစ်ခင်သည့် အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် သင့်လျော်သော အကောင်းဆုံး မင်းသားအဖြစ် ထင်ရှားစေသည်။ ဤဂုဏ်တော်များကို မြင်တွေ့၍ မကောင်းသော လက္ခဏာများနှင့် မိမိ၏ အိုမင်းမှုကိုလည်း ခံစားသိမြင်လာသော ဒဿရထသည် အမတ်များနှင့် တိုင်ပင်ကာ ရာမကို ယုဝရာဇအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် ဆုံးဖြတ်သည်။ အဆုံးတွင် မင်းကြီးသည် ဒေသအလိုက် မင်းများနှင့် မြို့သူမြို့သား အရေးပါသူများကို အစည်းအဝေးသို့ ခေါ်ယူပြီး၊ ထိုမြင်ကွင်းကို ဒေဝများဝန်းရံသော အိန္ဒြကဲ့သို့ ဟောပြောကာ အဘိသေက စီမံချက်အတွက် နိုင်ငံရေးအခင်းအကျင်းကို တည်ဆောက်ပေးသည်။
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
နန်းတော်အမတ်အစည်းအဝေး၌ ဒဿရထမင်းကြီးသည် အမတ်တော်အပြည့်အစုံကို ခေါ်ယူကာ မဟာမိတ်ဘုရင်များအား နက်ရှိုင်း၍ သံတိုးသံလှိုင်းကောင်းကာ ဂုဏ်သိက္ခာပြည့်ဝသော အသံဖြင့် မိန့်ကြားသည်။ မိမိ၏ အကြံအစည်ကို ပြည်သူ့အကျိုးကို ရည်ရွယ်သည့် နိုင်ငံရေးအုပ်ချုပ်မှုအဖြစ် ဖော်ပြပြီး—ဘိုးဘွားအစဉ်အလာအတိုင်း သတိပြုကာ အုပ်ချုပ်လာသော်လည်း ယခုအခါ အသက်အရွယ်ကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုနှင့် ဓမ္မတာဝန်၏ အလေးချိန်ကို ခံစားရသဖြင့် အကြီးဆုံးသားတော် သီရိရာမအား အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်ကို လွှဲအပ်ကာ အနားယူလိုကြောင်း မိန့်တော်မူသည်။ ရာမ၏ မျိုးရိုးဆက်ခံသော သီလဂုဏ်များကို ချီးမွမ်းကာ ယောဝရာဇ်တင်မြှောက်ပွဲအတွက် ပုရှျ နက္ခတ်ကို မင်္ဂလာကာလဟု အဆိုပြု၍ နိုင်ငံအကျိုးအတွက် သဘောတူညီချက် သို့မဟုတ် အခြားအကြံဉာဏ်ရှိလျှင်လည်း တင်ပြရန် ဖိတ်ခေါ်သည်။ စုဝေးနေသော ဘုရင်များနှင့် ပြည်သူတို့က ချီးကျူးသံဖြင့် တစ်သံတည်း ထောက်ခံကြပြီး နန်းတော်တစ်လျှောက် ဝမ်းမြောက်သံများ ပဲ့တင်ထပ်လျက် ဖြစ်လာသည်။ ဗြာဟ္မဏများ၊ မြို့သူမြို့သားအထင်ကရများနှင့် မြို့ရွာနေပြည်သူတို့က ဆွေးနွေး၍ တစ်ညီတစ်ညွတ်ဖြစ်ကာ အဘိသေကကို ချက်ချင်း ပြုလုပ်ရန် တောင်းဆိုကြသည်။ ထို့နောက် ရာမ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ—အမှန်တရားကို စောင့်ထိန်းမှု၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်မှု၊ ကရုဏာမေတ္တာ၊ စကားပြောရာတွင် သတိနှင့် တိုင်းတာမှု၊ စစ်ပညာကျွမ်းကျင်မှု၊ ပြည်သူ့အကျိုးကို စောင့်ရှောက်မှုနှင့် အလုံးစုံကို ဓမ္မဖြင့် အုပ်ချုပ်နိုင်သော အရည်အချင်း—တို့ကို အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြကြသည်။ အဆုံးတွင် နိုင်ငံနှင့် လောက၏ ကောင်းကျိုးအတွက် ဒဿရထမင်းကြီးသည် သီရိရာမကို အမြန်ဆုံး ယောဝရာဇ်အဖြစ် တင်မြှောက်ပေးရန် စုပေါင်းတောင်းပန်ကြသည်။
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
ဤစರ್ಗ၌ မြို့သူမြို့သားတို့သည် လက်အုပ်အန်ဇလီဖြင့် ဒဿရထမင်းကို ရာမ၏ ယုဝရာဇ အဘိသေက ပြုလုပ်ရန် တိုက်တွန်းကြပြီး မင်းသည် ချစ်ခင်ဟိတကောင်းသော စကားများဖြင့် ပြန်လည်ချီးမြှောက်သည်။ ထို့နောက် ဒဿရထမင်းသည် ဘြာဟ္မဏတို့ရှေ့တွင် ဝသိဋ္ဌနှင့် ဝာမဒေဝတို့ကို အခမ်းအနားစည်းကမ်းတကျ စီမံရန် ခန့်အပ်ကာ ချိုင်တရလ၏ ပုဏ္ဏသဘောကို ဖော်ပြပြီး “ရာမ၏ ယုဝရာဇ်အတွက် အရာအားလုံး ပြင်ဆင်ကြစေ” ဟု အမိန့်ထုတ်သည်။ ဝသိဋ္ဌသည် အမတ်တို့အား မီးပူဇော်ရာနေရာ၌ ရွှေ၊ ရတနာ၊ ဆေးဝါး၊ ဖြူမလေး၊ လာဇာ၊ ပျားရည်၊ ဂျီ၊ အဝတ်အစား၊ ရထားနှင့် လက်နက်၊ စတုရင်္ဂတပ်၊ လက္ခဏာကောင်းသော ဆင်၊ ချာမရ၊ အလံနှင့် ထီး၊ သာတကုမ္ဘ အိုးတစ်ရာ၊ ရွှေချိုင်းရှိ နွားထီး၊ ကျားအရေ စသည်တို့ကို စုဆောင်းတင်ပြရန် ညွှန်ကြားသည်။ ထို့ပြင် မြို့တံခါးများကို စန္ဒကန့်မလေးနှင့် မီးခိုးနံ့ဖြင့် အလှဆင်ခြင်း၊ ဒွိဇတို့အတွက် အစာပူဇော်၊ ဒါနနှင့် ဒက္ခိဏာ စီမံခြင်း၊ ဆွစတိဝါစန၊ ဖိတ်ကြားမှုနှင့် ထိုင်ခုံပြင်ဆင်ခြင်း၊ မင်းလမ်းများကို ရေဖြန်းခြင်း၊ အလံတင်ခြင်း၊ အကနှင့် တေးသံစီမံခြင်း၊ အမှုထမ်းနှင့် ဂဏိကာတို့ စီစဉ်ခြင်း၊ ဒေဝालयနှင့် ချေတီယတို့တွင် သီးသန့်ပူဇော်ပစ္စည်းတင်ခြင်း၊ စစ်သည်တို့ကို လက်နက်တပ်ဆင်၍ ဝင်ရောက်စေခြင်းတို့ဖြင့် အဘိသေက၏ ဘာသာရေး၊ ပြည်သူရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ပေါင်းစည်းမှုကို ထင်ရှားစေသည်။ အလုပ်ပြီးဆုံးသော် ဝသိဋ္ဌနှင့် ဝာမဒေဝတို့က “ပြီးပါပြီ” ဟု မင်းထံ လျှောက်တင်သည်။ ထို့နောက် စုမန်တရသည် ရာမကို ခေါ်ဆောင်လာပြီး နိုင်ငံအသီးသီးမှ ဘုရင်တို့သည် ဒဿရထမင်းကို ဒေဝတို့က အိန္ဒြာကို ပူဇော်သကဲ့သို့ ဂုဏ်ပြုကြသည်။ ရာမ၏ ရောက်ရှိလာမှုကို ရုပ်ရည်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် အသေးစိတ်ဖော်ပြပြီး ဒဿရထမင်းသည် သားကို ဖက်ကာ အာသနပေးသည်။ ပုရှျယောဂ၌ ယုဝရာဇ်ရရှိမည်ဟု ကြေညာကာ အင်ဒြိယထိန်းချုပ်မှု၊ ကာမနှင့် ကရောဓကို စွန့်ခြင်း၊ အမတ်နှင့် ပြည်သူကို ရွှင်လန်းစေခြင်း၊ خزာနာနှင့် လက်နက်တိုက် စုဆောင်းတိုးပွားခြင်း၊ မိတ်ဆွေတို့ကို ကျေနပ်စေခြင်း စသည့် ရာဇဩဝါဒကို ပေးသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရာမ၏ မိတ်ဆွေများက ကောသလျာမယ်တော်ထံ သတင်းပို့၍ မယ်တော်သည် သံတမန်တို့ကို ဒါနဖြင့် ဂုဏ်ပြုသည်။ ရာမသည် မင်းကို နမಸ್ಕာပြုကာ မိမိအိမ်သို့ ပြန်သွားပြီး မြို့သူမြို့သားတို့သည် ဒေဝပူဇော်ကြသည်။
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
ပြည်သူများ ပြန်လည်ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ဒဿရထမဟာရာဇာသည် အမတ်များနှင့် ထပ်မံတိုင်ပင်ကာ နိုင်ငံရေးဆုံးဖြတ်ချက်ကို တိတိကျကျ ချမှတ်သည်—ပုဿျ နက္ခတ်၏ မင်္ဂလာအချိန်ကို ကိုက်ညီစေ၍ ရာမကို ယုဝရာဇအဖြစ် ချက်ချင်း အဘိသေက (ရာဇတိလက) ပြုလုပ်ရမည်ဟု ဖြစ်သည်။ စုမန္တရကို ရာမအား ခေါ်ယူရန် စေလွှတ်ရာတွင် ခေါ်ယူမှု ထပ်ခါထပ်ခါ ဖြစ်လာသဖြင့် ရာမ၏ စိတ်တွင် စိုးရိမ်မှု ပေါ်ထွက်ကာ နန်းတော်အရေးအရာ၏ အလေးအနက်နှင့် အတွင်းရေးအခြေအနေ မတည်ငြိမ်နိုင်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ သီးသန့်တွေ့ဆုံရာတွင် ဒဿရထသည် ချစ်ခင်စွာ ရာမကို လက်ခံပြီး အကြောင်းရင်းကို ရှင်းပြသည်—ဘဝရည်မှန်းချက်များနှင့် ယဇ్ఞကရမများကို ပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်ပြီးဖြစ်၍ ယခု ကျန်ရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော ဓမ္မတာဝန်မှာ ရာမ၏ အဘိသေကသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ပြည်သူတို့၏ ဆန္ဒ (prakṛti-icchā) က ရာမအုပ်ချုပ်မှုကို လိုလားကြောင်းကိုလည်း ထောက်ပြသော်လည်း အရေးတကြီး အကြောင်းတစ်ရပ်အဖြစ် မကောင်းသော အိပ်မက်များနှင့် မိမိ၏ မွေးနက္ခတ်ကို နေ၊ အင်္ဂါ၊ ရာဟု စသည့် အင်အားကြီး ဂြိုဟ်များက ထိခိုက်နှိပ်စက်နေကြောင်းကို ဖော်ပြကာ မင်းအပေါ် အန္တရာယ် နီးကပ်လာနိုင်ကြောင်း သတိပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ပြည်သူ့မန်ဒိတ်၊ မင်္ဂလာအချိန်နှင့် မကောင်းသင်္ကေတတို့ ပေါင်းစည်းလာသဖြင့် စိတ်မလှုပ်ရှားမီနှင့် အနှောင့်အယှက်များ မပေါ်မီ အဘိသေကကို အလျင်အမြန် ပြုလုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်သည်။ ဒဿရထသည် ပြင်ဆင်ရန် ဝရတ—အစာရှောင်ခြင်း၊ ဒರ್ಭမြက်ပေါ်တွင် အိပ်စက်ခြင်း၊ မိတ်ဆွေများက သတိပြုစောင့်ကြပ်ခြင်း—တို့ကို ညွှန်ကြားပြီး ဘရတ မရှိသည့်ကာလကို အခွင့်ကောင်းဟု ဆိုသော်လည်း လူ့စိတ်၏ ပြောင်းလဲလွယ်မှုကို သတိပေးသည်။ ခွင့်ပြုချက်ရပြီးနောက် ရာမသည် ကောသလျာထံ ချက်ချင်း သတင်းပို့ရာ ကောသလျာသည် ပရాణာယာမ ပြုကာ ဇနာရဒန/ဝိෂ္ဏုကို ဓ్యာနပြု၍ ဘက္တိအကျင့်၌ တည်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဝမ်းမြောက်သည့် အာသီသများ ခံယူပြီးနောက် ရာမသည် လက္ခမဏနှင့် အနာဂတ် ရာဇကံကောင်းခြင်းကို မျှဝေမည်ဟု ဆိုကာ ညီအစ်ကိုအတူ အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်မည့် စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို အလေးပေးပြီး နောက်ဆုံး စီတာနှင့်အတူ ပြန်လည်ထွက်ခွာသည်။
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
သရဂ ၅ တွင် ရာမ၏ ယောဝရာဇ္ယ-အဘိသေက (မင်းသားအဖြစ် တင်မြှောက်အဘိသေက) မတိုင်မီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့် ရိုးရာပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ ပြင်ဆင်မှုများကို ဖော်ပြထားသည်။ မဟာရာဇာ ဒဿရထသည် ရာမအား မကြာမီကျင်းပမည့် အဘိသေကအကြောင်း ညွှန်ကြားပြီးနောက် ပုရောဟိတ် ဝသိဋ္ဌကို ခေါ်ယူကာ ရာမနှင့် စီတာတို့အား မန္တရနှင့်အတူ ဥပဝါသ (အစာရှောင်) ကို ဆောင်ရွက်စေ၍ သီရိမင်္ဂလာ၊ စည်းစိမ်နှင့် ရာဇဓမ္မအရ တရားဝင်မှုကို တည်မြဲစေမည့် သာသနာရေးဝတ္တရားအဖြစ် ဦးဆောင်စေသည်။ ဝသိဋ္ဌသည် ဗြာဟ္မဏအလျော် ရထားဖြင့် ရာမ၏ နေရာသို့ သွားရောက်ကာ အခမ်းအနားတကျ ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုခြင်းကို ခံယူသည်။ ထို့နောက် မင်းကြီး၏ ချစ်ခင်သဒ္ဓါပြည့်ဝသော ဆန္ဒအရ မိုးလင်းအချိန်တွင် ရာမကို အဘိသေကပြုမည်ဟု ပြောကြားပြီး၊ နဟုဿက ယယာတိကို အဘိသေကပြုသကဲ့သို့ ဟူ၍ ဥပမာတင်ပြသည်။ ရာမသည် နှိမ့်ချစွာ လက်ခံကာ ဝသိဋ္ဌသည် ဥပဝါသကို ရိုးရာအတိုင်း စတင်ပေးပြီး ပြန်လည်ထွက်ခွာသည်။ နောက်တစ်ဖန် အယောဓျာမြို့၏ အထွေထွေမြင်ကွင်းကို ဖော်ပြရာတွင် လမ်းများကို ဆေးကြောသန့်စင်၍ အလံတော်များ ထူထောင်ကာ မင်းလမ်းမကြီးများတွင် စူးစမ်းလိုသော ပြည်သူများ အလွန်အမင်း စုဝေးကြသဖြင့် သူတို့၏ အသံအုံကြွမှုကို ပင်လယ်သံနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသည်။ ဝသိဋ္ဌသည် လူအုပ်ကြားမှ နန်းတော်သို့ ပြန်ဝင်ကာ မင်းကြီးနှင့် တွေ့ဆုံ၍ တာဝန်ပြီးစီးကြောင်း အတည်ပြုသဖြင့် အမတ်အစုအဝေးသည် ရိုသေစွာ ထရပ်ကြသည်။ ဆရာတော်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ဒဿရထသည် အစည်းအဝေးကို ဖြုတ်သိမ်းပြီး အတွင်းနန်းသို့ ဝင်ရောက်ရာတွင် ကြယ်များအလယ်ရှိ လကဲ့သို့ တောက်ပသည်ဟု ဥပမာပြုကာ အဘိသေကမတိုင်မီည၏ တင်းမာသန့်ရှင်းမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
သရဂ ၆ တွင် အချက်နှစ်ရပ်ကို တပြိုင်နက်တည်း ဖော်ပြထားသည်—(၁) သီရိရာမ၏ ကိုယ်ပိုင် သာသနာရေးအကျင့်နှင့် ပူဇော်ပွဲစည်းကမ်းများ၊ (၂) မကြာမီကျင်းပမည့် ယုဝရာဇာဘိသေကအတွက် အယောဓျာမြို့တစ်မြို့လုံး၏ ပြည်သူ့အဆင်သင့်ပြင်ဆင်မှုတို့ ဖြစ်သည်။ ဝသိဋ္ဌ မုနိ ထွက်ခွာပြီးနောက် ရာမသည် ရေချိုးသန့်စင်ကာ နာရာယဏကို ရှေ့တော်တင်၍ စည်းကမ်းအတိုင်း အာဇျ-ဟောမ (ဃီဖြင့် မီးပူဇော်) ကို ဆောင်ရွက်သည်။ ထို့နောက် ကျန်ရှိသော ဟဝိစ်ကို သုံးဆောင်ပြီး ဝိෂ္ဏု၏ မင်္ဂလာသန့်ရှင်းရာဌာန၌ မောနတရားကို ထိန်းသိမ်းကာ သမาธိပြု၍ စီတာနှင့်အတူ ကုရှာမြက်ပေါ်တွင် အနားယူသည်။ ည၏ နောက်ဆုံးယာမတွင် ထ၍ မိမိနေရပ်ကို အပြည့်အဝ အလှဆင်ရန် အမိန့်ပေးကာ မနက်ဦး အကျင့်အထုံးများကို ဆောင်ရွက်သည်။ ထို့ပြင် ဘြာဟ္မဏများ၏ သန့်စင်မန်တရားများ ရွတ်ဆိုသံကို နားထောင်ပြီး “ပုဏ္ယာဟ” မင်္ဂလာကြေညာသံများသည် တူရိယာသံများနှင့် ပေါင်းစည်းကာ မြို့တစ်လျှောက် ပဲ့တင်ထပ်လျက်ရှိသည်။ ထို့နောက် ကഥာသည် မြို့ပြအဝန်းအဝိုင်းသို့ ကျယ်ပြန့်လာသည်—နေ့လင်းချိန်တွင် ပြည်သူများက ဘုရားကျောင်းများ၊ လမ်းဆုံများ၊ လမ်းကြားများ၊ တာဝါများ၊ စျေးကွက်များ၊ အိမ်များနှင့် အစည်းအဝေးခန်းမများတွင် အလံနှင့် ပတကာများ တင်မြှောက်ကာ အလှဆင်ကြသည်။ သီချင်းဆိုသူများနှင့် ဖျော်ဖြေသူများက အသံလှုပ်ရှားမှုကို တက်ကြွစေပြီး လူကြီးလူငယ်အားလုံးက အဘိသေကအကြောင်း ပြောဆိုနေကြသည်။ လမ်းမကြီးများကို ပန်းများဖြန့်ကြဲ၍ အမွှေးနံ့သာဖြင့် မွှေးကြိုင်စေကာ ညကျလာလျှင်လည်း အလင်းရရှိစေရန် မီးအိမ်တိုင်များကို စီစဉ်ထားသည်။ ကျေးရွာများမှ လူထုသည် အရပ်ရပ်မှ လာရောက်ကြည့်ရှုကြသဖြင့် အယောဓျာသည် သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ ဟုန်းဟုန်းညံသံဖြင့် ပြည့်နှက်လာသည်။ လမ်းမကြီးလယ်ကွင်းများနှင့် ခန်းမများတွင် အုပ်စုအုပ်စု စုဝေးကာ သီလရှိ၍ ပညာရှိပြီး မာနမရှိသော ရာမကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရှင် မင်းအဖြစ် တင်မြှောက်ရန် ဒဿရထ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချီးမွမ်းကြသည်။
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
ဤ စတ္တမ စာဂၢတွင် လူထုအပျော်အပါးမှ ကိုယ်ပိုင်လှည့်ကွက်သို့ ပြောင်းလဲသည့် အရေးကြီးသော အလှည့်အပြောင်းကို ဖော်ပြထားသည်။ ကေကေယီ၏ အိမ်တော်အမှုထမ်းဟောင်း မန္ထရာသည် လပြည့်အလင်းရောင်တောက်ပသော နန်းတော်အပေါ်ထပ်သို့ တက်ကာ အယောဓျာမြို့တော်ကို ကြည့်ရှုသည်—လမ်းများတွင် ရေဖြန်းထား၍ ပန်းများချထားကြသည်၊ အလံတော်များမြှောက်ထားကြသည်၊ ဘုရားကျောင်းများတွင် ဝေဒမంత్రသံနှင့် တူရိယာသံများ ပဲ့တင်ထပ်ကာ လူထုသည် ဝမ်းမြောက်လှုပ်ရှားနေကြသည်။ သူမသည် အနီးရှိ နန်းတော်အမှုထမ်းမ (ဓာထရီ) ကို အဘယ်ကြောင့် ဤမျှပျော်ရွှင်ကြသနည်းဟု မေးမြန်းရာ၊ ထိုအမှုထမ်းမက ပုရှျ နက္ခတ်အခါကောင်းတွင် နောက်တစ်နေ့၌ ဘုရင် ဒဿရထသည် အပြစ်ကင်းစင်သော ရာမကို ယုဝရာဇအဖြစ် အဘိသေက ပြုမည်ဟု ဝမ်းမြောက်စွာ ကြေညာသည်။ ဤသတင်းကြောင့် မန္ထရာသည် ဒေါသထွက်လှုပ်ရှားလာသည်။ ကိုင်လာသတောင်ကဲ့သို့သော နန်းတော်မှ ဆင်းလာကာ အေးချမ်းစွာ လဲလျောင်းနေသော ကေကေယီကို ရင်ဆိုင်ပြီး ကြောက်ရွံ့မှုအခြေပြု စကားလုံးများဖြင့် စိတ်ကို လှုပ်ခတ်စေသည်—အန္တရာယ်နီးကပ်လာခြင်း၊ ကံကြမ္မာမတည်မြဲခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေးလှည့်ကွက်များကို ပြောဆိုကာ ရာမ၏ အဘိသေကကို ကေကေယီ (နှင့် ဘရတ) အတွက် ပျက်စီးခြင်းဟု ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်သည်။ ကေကေယီသည် အစတွင် စိုးရိမ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ရာမ၏ အဘိသေကသတင်းကို ကြားသည့်အခါ ဝမ်းမြောက်လာပြီး “သတင်းကောင်း” အတွက် မန္ထရာအား အလှဆင်ပစ္စည်းတစ်ခု ပေးအပ်သည်—ဤအရာက အစပိုင်းတွင် ရာမနှင့် ဘရတကြား ပြိုင်ဆိုင်မှုကို မမြင်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ စာဂၢ၏ သင်ခန်းစာမှာ ဝါက် (စကား) သည် နိုင်ငံရေးကိရိယာဖြစ်နိုင်ပြီး လူထုရှေ့တွင် ကျင်းပသော ဓမ္မပွဲတော်များပင် ကိုယ်ပိုင်အပြောအဆိုနှင့် ကြောက်ရွံ့မှုအခြေပြု ဇာတ်ကြောင်းထိန်းချုပ်မှုကြောင့် ပြောင်းလဲနိုင်သည်ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
ဤသရဂ၌ မန္ထရာသည် အကြောင်းပြချက်တိကျသေချာစွာဖြင့် ကေကေယီကို လှုံ့ဆော်ကာ ရာမ၏ ယုဝရာဇာဘိသေကကို ကေကေယီနှင့် ဘရတအတွက် အသက်အန္တရာယ်တိုင်အောင် ရောက်နိုင်သည့် ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် ပြန်လည်ဖော်ပြသည်။ အစတွင် မန္ထရာသည် နန်းတော်အတွင်း အပြန်အလှန်ကျေးဇူးတုံ့ပြန်သဘောတရားကို ချိုးဖောက်သကဲ့သို့ လက်ဆောင်အလှဆင်ပစ္စည်းကို ပစ်ချကာ သက်သာစေမည့်စကားကို မလက်ခံကြောင်း ပြသပြီး မဟာဗျူဟာဆန်သော သတိပေးစကားကို စတင်သည်။ ကေကေယီ၏ ဝမ်းမြောက်မှုကို မှားယွင်းသည်ဟု စွပ်စွဲကာ “ဒုက္ခပင်လယ်” ဟူသော ဥပမာကို ထပ်ခါထပ်ခါ အသုံးပြု၍ ပွဲတော်ကို မကြာမီဆုံးရှုံးမှုအဖြစ် ပြောင်းလဲမြင်စေသည်။ မန္ထရာ၏ နိုင်ငံရေးအယူအဆမှာ အမွေဆက်ခံမှုသည် ရာမအပေါ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ စုစည်းပြီး နောက်တစ်ဆင့် ရာမ၏ သားတော်ထံသို့ ဆက်သွားမည်ဖြစ်၍ ဘရတသည် ဖယ်ထုတ်ခံရမည်ဟု ဆိုသည်။ အာဏာကို မျှဝေ၍ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် စီမံခန့်ခွဲရေးအရ မဖြစ်နိုင်ဟုလည်း တင်ပြသည်။ အရေးပေါ်မှုကို တိုးစေရန် ကေကေယီသည် ကောသလျာ၏ အောက်ခံအဖြစ် နေထိုင်ရမည်၊ ဘရတသည် အခွင့်အရေးဆုံးရှုံးကာ နယ်နှင်ဒဏ် သို့မဟုတ် ထိုထက်ဆိုးသည့် အဖြစ်အပျက်များကို ကြုံရနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းပြီး နီးကပ်မှုနှင့် အဖွဲ့လိုက်တည်နေရာ (လက္ခမဏ ရာမနှင့်၊ သတ္တရုဃ္န ဘရတနှင့်) က ကာကွယ်မှုနှင့် အန္တရာယ်ကို ဆုံးဖြတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ကေကေယီသည် အစတွင် ရာမ၏ ဂုဏ်သတ္တိ—ဓမ္မကို သိမြင်သူ၊ ကိုယ်ထိန်းသိမ်းသူ၊ ကျေးဇူးသိတတ်သူ၊ သစ္စာပြောသူ—ကို ချီးမွမ်းကာ မန္ထရာ၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို မလက်ခံသဖြင့် မန္ထရာသည် အရှက်ကွဲမှု၏ အနာဂတ်ကို ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ခန့်မှန်း၍ သတိပေးသည်။ ဤသရဂသည် စိတ်ခံစားချက်ကို မူဝါဒအဖြစ် ပြောင်းလဲကာ လက်နက်တစ်ရပ်လို အသုံးချပုံကို ပြသပြီး နောက်တစ်ဆင့် ဆုတောင်းတောင်းဆိုမှုနှင့် အဘိသေကအစီအစဉ် ပြောင်းပြန်ဖြစ်လာမည့် အခြေခံကို ခင်းပေးသည်။
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
သရဂ ၉ တွင် မန္ထရာ၏ လှည့်ကွက်ပြောဆိုမှုကြောင့် ကေကေယီ၏ စိတ်နေစိတ်ထားသည် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုသို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ အစတွင် မန္ထရာ၏ အရိပ်အမြွက်များကို လက်ခံသလိုရှိသော်လည်း မကြာမီ ဒေါသနှင့် အ दृঢ়ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်လာကာ ရာမကို တောဝင် (ဝနဝါသ) ပို့၍ ဘရတကို နန်းတင်မည်ဟု ချက်ချင်းကြေညာသည်။ မန္ထရာသည် အတိတ်သမိုင်းကို ယနေ့အတွက် အသုံးချနိုင်သော အင်အားအဖြစ် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်သည်။ အိန္ဒြာကို ကူညီသည့် ဒသရထသည် ဒေဝ–အဆုရ စစ်ပွဲတွင် ကေကေယီက နှစ်ကြိမ်ကာကွယ်ပေးခဲ့ကြောင်းကို ပြန်လည်ရည်ညွှန်းပြီး ထိုကျေးဇူးကြောင့် ဒသရထက ကေကေယီအား နောက်မှတောင်းယူနိုင်သည့် ဗရ (boons) နှစ်ပါး ပေးအပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် မန္ထရာ၏ အကြံဉာဏ်သည် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းပုံစံဖြစ်လာသည်—ကေကေယီသည် က္ရောဓာဂါရ (ဒေါသခန်း) သို့ ဝင်၍ အလှဆင်ပစ္စည်းများကို ချွတ်ပစ်ကာ မြေပြင်ပေါ်တွင် အခင်းမရှိဘဲ လဲလျောင်းနေပြီး မင်းကို မကြည့် မပြောဘဲ ဗရနှစ်ပါးကို တောင်းဆိုရမည်—(၁) ဘရတ၏ အဘိသေက (နန်းတင်ပွဲ) (၂) ရာမ၏ ၁၄ နှစ် တောဝင်။ သရဂတွင် ကေကေယီက မန္ထရာကို မဟာမိတ်ဆန်စွာလည်းကောင်း အလွန်အကျွံလည်းကောင်း ချီးမွမ်းသည့်အချက်များ၊ ကိုယ်ရုပ်ဖော်ပြချက်အလှအပများနှင့် “မာယာ” (လှည့်စားသော မဟာဗျူဟာ) အပြောအဆိုများပါဝင်ကာ “အနရ္ထ” (အန္တရာယ်ဖြစ်စေသော အကြံ) ကို “အရ္ထ-ရူပ” (အကျိုးရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသော ရည်ရွယ်ချက်) အဖြစ် ပြောင်းလဲစေနိုင်ပုံကို ထင်ရှားစေသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခန်းသည် နန်းတော်အတွင်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှု၏ ယန္တရား—မှတ်ဉာဏ်၊ ကတိကဝတ်၊ စိတ်ခံစားမှု ပြသခြင်းနှင့် မင်း၏ စကားတော်၏ ချည်နှောင်အား—ကို ပုံဖော်ပြသသည်။
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
ဤသရဂ (၁၀) တွင် ရာမ၏ အဘိသေက (ရာဇတင်မြှောက်ပွဲ) နီးကပ်လာသည့်အခါ ပွဲတော်အလှနှင့် စိတ်အတွင်းအပြင် အလျင်အမြန် ပျက်ကွက်ကွဲပြားသွားပုံကို ဖော်ပြသည်။ မန္ထရာ၏ ကောက်ကျစ်သော လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ကေကေယီသည် မဟာဗျူဟာတစ်ရပ်ကို ဆုံးဖြတ်ကာ အလှဆင်အဆင်တန်ဆာနှင့် ပန်းကုံးများကို ချွတ်ပစ်ပြီး ကရောဓာဂါရ (အမျက်ခန်း) တွင် မြေပြင်ပေါ် လဲလျောင်းနေသည်။ ကဗျာဆန်သော ဥပမာများ—ကိန္နရီ၊ ဖြတ်တောက်ခံရသော လျားပင်၊ ကျသွားသော အပ္စရာ—တို့ဖြင့် သူမ၏ အနာဂတ်မကောင်းသည့် အလှအပနှင့် သနားစရာအခြေအနေကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ဟပ်စေသည်။ ဒသရထသည် ရာဇတင်မြှောက်ပွဲကို အမိန့်ချပြီး ထိုသတင်းသည် ပြည်သူအကြား ပျံ့နှံ့သွားပြီဟု သိသောအခါ ကေကေယီ၏ အတွင်းခန်းအလွန်အလှဆင်ထားသည့် မဟာလ်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထိုနေရာတွင် ငှက်သံ၊ တေးဂီတ၊ ဥယျာဉ်နှင့် အနားယူရာနေရာများ၊ ဆင်စွယ်-ရွှေ-ငွေ ပရိဘောဂများ၊ ပူဇော်အစားအစာများ စသည့် နန်းတော်အလှအပကို ရှည်လျားစွာ စာရင်းပြုဖော်ပြသော်လည်း အိပ်ရာပေါ်တွင် မိဖုရားမရှိ။ တံခါးစောင့်က မိဖုရားသည် အမျက်ခန်းသို့ အလျင်အမြန် သွားခဲ့ကြောင်း လျှောက်တင်သဖြင့် အနီးကပ်ချစ်ခင်မှုနှင့် အာမခံချက်ကို ရှာဖွေနေသော ဘုရင်၏ စိတ်ပူပန်မှု ပိုမိုတိုးလာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဒသရထသည် ကေကေယီကို မသင့်လျော်သော အနေအထားဖြင့် မြေပြင်ပေါ် လဲလျောင်းနေသည်ကို တွေ့ကာ ချစ်ခင်စွာ ထိတွေ့လှုပ်ရှား၍ “ကျိန်စာခံရသလား၊ အပြစ်တင်အရှက်ခွဲခံရသလား၊ ကြောက်ရွံ့စေသူရှိသလား” ဟု မေးမြန်းသည်။ ဆရာဝန်ခေါ်ပေးမည်၊ အပြစ်ပေးမည် သို့မဟုတ် ဆုချမည်ဟု ကတိပြုသကဲ့သို့ ကြောက်ရွံ့မှုဖယ်ရှားရန် အာဏာအပြည့်အစုံကိုပါ ပေးအပ်မည်ဟု ဆိုသည်။ သရဂအဆုံးတွင် ကေကေယီသည် ဘုရင်၏ လွယ်ကူစွာ လိုက်လျောနိုင်မှုကို သေချာသိမြင်ပြီး “မနှစ်သက်ဖွယ်” တောင်းဆိုချက်ကို ထုတ်ဖော်ကာ ဖိအားတိုးမြှင့်ရန် ပြင်ဆင်သဖြင့် ပွဲတော်၏ ပျော်ရွှင်မှုသည် အကြံပေးစကား၊ ကတိ (ဝရ) နှင့် ဆန္ဒတို့ကြောင့် ဓမ္မအကျပ်အတည်းသို့ ပြောင်းလဲသွားရန် စတင်သည်။
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
ဤသရဂ၌ ကေကေယီသည် ဒဿရထကို ဆန္ဒကာမကြောင့် မျက်နှာမူနေသည်ကိုမြင်၍ ထင်ရှားသော ကတိသစ္စာကို အတိအကျ ချမှတ်စေပြီး ထိုကတိကို ပြန်မလှန်နိုင်သော နိုင်ငံရေးအကျိုးဆက်များအဖြစ် ပြောင်းလဲစေသည်။ ဒဿရထသည် ရာမ၏ အသက်နှင့် ဂုဏ်တန်ဖိုးကို အမည်တင်၍ အကြိမ်ကြိမ် သစ္စာပြုကာ ကေကေယီ၏ ဆန္ဒကို မလွဲမသွေ ဖြည့်ဆည်းမည်ဟု အာမခံသည်။ ထို့နောက် ကေကေယီသည် နေ၊ လ၊ အရပ်လေးမျက်နှာ၊ ဂြိုဟ်များ၊ ဂန္ဓဗ္ဗများ၊ ရာက္ခသများ၊ အိမ်တော်ကာကွယ်သည့် နတ်များနှင့် သတ္တဝါအားလုံးကို သက်သေတင်၍ ကိုယ်ရေးကတိကို ကမ္ဘာလောကရှေ့တွင် ထင်ရှားသကဲ့သို့ သဘောတူစာချုပ်တစ်ရပ်အဖြစ် တင်းကျပ်စေသည်။ ထို့ပြင် ဒေဝ-အသူရ စစ်ပွဲကာလတွင် မိမိက ရာဇာကို ကာကွယ်ခဲ့သဖြင့် “အပ်နှံထားသော” ပရသဒ်နှစ်ပါးကို ရရှိခဲ့ကြောင်းကို သတိပေးကာ ယခုအခါ အခွင့်အရေးအဖြစ် တောင်းဆိုသည်။ တောင်းဆိုချက်နှစ်ရပ်မှာ (၁) ရာမ၏ ရာဇဘိသေကအတွက် ပြင်ဆင်ထားသော ပစ္စည်းအကုန်ဖြင့်ပင် ဘရတကို တင်မြှောက်အဘိသေက ပြုလုပ်ရန်၊ (၂) ရာမကို ဒဏ္ဍကာရဏ္ယသို့ ၁၄ နှစ် ပို့ဆောင်၍ သစ်ခွံဝတ်၊ သမင်အရေဝတ်၊ ဇဋာဆံထားသော တပသီအဖြစ် နေထိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။ ကေကေယီသည် ဤအရာကို ဒဿရထ၏ သစ္စာတရားနှင့် မျိုးရိုးကာကွယ်ရေးဓမ္မကို စမ်းသပ်ခြင်းဟု တင်ပြပြီး ရာဇာသည် မိမိစကားဖြင့် မိမိတိုင် ဖန်တီးထားသော ထောင်ချောက်ထဲသို့ ဝင်သွားသူကဲ့သို့ မြင်ရသည်။
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
ဤသရဂ၌ ကေကေယီ၏ “ကြောက်မက်ဖွယ်စကားများ” ကို ကြားသည့်ခဏတည်းက ဒသရထမင်းကြီး၏ စိတ်နှင့် ဓမ္မသဘောတရားမှာ ချက်ချင်းပင် ပျက်ယွင်းကွဲပြားသွားသည်ကို ဖော်ပြထားသည်။ မင်းကြီးသည် တခါတရံ အိပ်မက်/မောဟကဲ့သို့ မယုံကြည်နိုင်ဖြစ်ပြီး၊ တခါတရံ ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ဒေါသကြား လှုပ်ရှားနေသည်။ ထိုအခြေအနေကို ကျယ်ပြန့်သည့် ဥပမာများဖြင့်—ကျားမရှေ့က သမင်ကဲ့သို့၊ မန္တရားဖြင့် ချုပ်နှောင်ထားသော မြွေကဲ့သို့—ပုံဖော်ထားသည်။ ဒသရထမင်းကြီးသည် ရာမ၏ လူထုသိကြားသော ဂုဏ်သတ္တိများ—သစ္စာတရား၊ လှူဒါန်းခြင်း၊ နူးညံ့သောစကားပြော၊ အကြီးအကဲများကို ဝန်ဆောင်ခြင်း—ကို အခြေခံ၍ ရာမကို တောထွက်စေ၍ ဘရတကို နန်းတင်ခြင်းသည် အိက္ခဝါကု မင်းဆက်၏ ဓမ္မ-မရျာဒါကို ချိုးဖောက်ခြင်းဟု ဆိုသည်။ ကေကေယီကတော့ မင်း၏ ကတိတော်နှင့် ပတ်သက်သော ရာဇဓမ္မကို ထောက်ပြ၍ ပေးပြီးသား ဝရ (boon) များကို မဖြစ်မနေ အကောင်အထည်ဖော်ရမည်၊ မဟုတ်လျှင် မင်း၏ ဓမ္မဂုဏ်သိက္ခာ ပျက်စီးမည်ဟု တုံ့ပြန်သည်။ ထို့ပြင် ကတိတည်သော မင်းများ၏ ဥပမာများကို ယူ၍ ကိုယ်ကို ထိခိုက်စေမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ကာ ဖိအားတိုးစေသည်။ ထို့နောက် ဒသရထမင်းကြီးသည် လူထု၏ အပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ နန်းတော်၏ တရားဝင်မှုအပေါ် အကျပ်အတည်းနှင့် မိသားစုအပေါ် ကျရောက်မည့် ပျက်စီးမှု—ကောသလျာ၊ စုမိတ္တရာ၊ စီတာ—ကို စိုးရိမ်ကာ မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချ၍ ကေကေယီ၏ ခြေတော်ရင်း၌ တောင်းပန်လျက် နောက်ဆုံးတွင် ကိုယ်ခန္ဓာတောင် လဲကျသွားသည်။ ဤအဆုံးသတ်သည် ဆင်ခြင်တုံ့ပြန်မှုမှ ပြန်မရနိုင်သော ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုက ဦးဆောင်သည့် လုပ်ရပ်သို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို အမှတ်အသားပြုသည်။
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
သရဂ ၁၃ တွင် နန်းတော်အမှုတော်မှ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအကျပ်အတည်းသို့ တင်းမာမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်။ အရှက်ခွဲခံရခြင်းကို မကျင့်သုံးဖူးသော ဒဿရထ မဟာရာဇာသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျကာ၊ ပုဏ္ဏားကုသိုလ်ကုန်သဖြင့် ကောင်းကင်မှ ကျဆင်းသွားသော ယယာတိ မင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်—ဤပုံရိပ်က မင်း၏ သီလနှင့် စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှုကို ထင်ရှားစေသည်။ ကိုယ်လိုရာချက်ချင်းပြည့်စုံသွားသော ကေကေယီသည် အပြင်ပန်းတွင် ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့ ပြသသော်လည်း အတွင်းစိတ်တွင် မလှုပ်မရှားတည်ကြည်ကာ ကတိထားသော ဆုတောင်းနှစ်ပါးကို ထပ်ခါတလဲလဲ တောင်းဆို၍ ဖိအားပေးသည်။ ဒဿရထသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုနှင့် မကျေနပ်ဒေါသဖြင့် ရာမ၏ ဂုဏ်တော်များ—အလှအပ၊ အင်အား၊ ပညာ၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်မှု၊ ခွင့်လွှတ်သဘော—ကို ကာကွယ်ပြောဆိုပြီး၊ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ထိုက်တန်သူကို ဒဏ္ဍကာတောသို့ တောထွက်နေရခြင်း မည်သို့ ချမှတ်နိုင်သနည်းဟု မေးခွန်းထုတ်သည်။ ကေကေယီ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ရက်စက်ကြမ်းတမ်းသည်ဟု ရှုတ်ချကာ အမည်ပျက်အရှက်ရမှုတို့ကို ကြိုတင်မြင်သည်။ အချိန်ကာလကိုလည်း ဇာတ်လမ်း၏ ကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်—နေဝင်၍ ညရောက်လာသော်လည်း ဝမ်းနည်းနေသော မင်းအတွက် ညသည် ပိုမိုမှောင်မိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မင်းသည် မနက်မလာစေပါနှင့် သို့မဟုတ် မြန်မြန်ကျော်လွန်ပါစေဟု ညကို တောင်းပန်ကာ ကေကေယီ၏ မျက်နှာကို မမြင်လိုကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် လက်အုပ်ချီ၍ ကေကေယီကို ချော့မော့ကာ “သင်၏လက်မှတစ်ဆင့်” ရာမအား နန်းတော်ကို ရရှိစေပါ၊ သင်၏ဂုဏ်သတင်းတိုးမည်ဟု ကတိပေးသော်လည်း နန်းမသည် မလှုပ်မရှားပင်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ထပ်တလဲလဲ ထိခိုက်မှုကြောင့် ဒဿရထသည် မူးမေ့လဲကျ၍ သတိလစ်သွားသည်။ ကြောက်မက်ဖွယ်ညသည် သူ၏ လေးလံသော သက်ပြင်းချသံများကြားတွင် ကုန်လွန်သွားပြီး၊ မင်းကို ချီးမွမ်းသီဆိုသူများက ထုံးစံအတိုင်း နိုးထစေသော အခမ်းအနားကိုပင် တားဆီးသဖြင့် နန်းတော်၏ နေ့စဉ်စည်းကမ်းနှင့် အစီအစဉ် ပျက်ယွင်းသွားခြင်းကို ပြသသည်။
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
သရဂ ၁၄ တွင် ရာဇဘိသေက အရေးအခင်းသည် ကေကေယီနှင့် ဒဿရထတို့၏ စီစဉ်တကျ တင်းကျပ်သော ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကြောင့် ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်။ ဓမ္မနှင့်ချည်နှောင်ထားသော ကတိကဝတ်ကို မလွဲမသွေ လိုက်နာရမည့် သဘောတူစာချုပ်တစ်ရပ်ကဲ့သို့ ထားရှိကာ၊ ကေကေယီသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ မသိမသာလဲလျောင်းနေသော မင်းကို ရင်ဆိုင်ပြီး ပေးထားသော အပေးအယူ (boon) ကို မဖြစ်မနေ ဖြည့်ဆည်းရန် တောင်းဆိုသည်။ မင်းက ကတိပျက်လျှင် မိမိအသက်ကို ဖျက်ဆီးမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ပြီး၊ ဒဿရထကို အင်ဒြာ၏ ပာရှ်တွင် ပလီကဲ့သို့ ဖမ်းမိနေသူအဖြစ် ဖော်ပြကာ ဓမ္မတရား၏ ဖိအားနှင့် ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ကိုယ်စိတ် မတည်မငြိမ် ဖြစ်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ ဒဿရထသည် ပြင်းထန်စွာ ပြစ်တင်ကာ မိမိ၏ သေဆုံးပြီးနောက် အခမ်းအနားများကိုပါ ကြိုတင်စဉ်းစား၍ ကေကေယီနှင့် သူမ၏ သားကို သတိပေးသည်—ရామ၏ အဘိသေကကို တားဆီးပါက မိမိအတွက် ဆလိလ-ကရိယာ (ရေဖြင့် အပ်နှံပူဇော်သည့် မရဏအနုသဘင်) ကို မလုပ်ရဟု ဆိုသည်။ ထိုအချိန်တည်းမှာပင် မိုးလင်းလာပြီး ရာဇဘိသေက၏ အခမ်းအနားစနစ်သည် ဆက်လက် လှုပ်ရှားသွားသည်—ဝသိဋ္ဌ ရှင်တော်သည် အခမ်းအနားပစ္စည်းများ အပြည့်အစုံနှင့် နန်းတော်သို့ ဝင်ရောက်လာကာ၊ အယောဓျာမြို့ကိုလည်း ပွဲတော်အတွက် ပြင်ဆင်ထားသည်ဟု ဖော်ပြသည်—လမ်းများကို ဆေးကြောသန့်စင်၍ ပန်းကုံးများဖြင့် အလှဆင်ကာ စန္ဒကူးနှင့် မီးခိုး (အင်စင့်) အနံ့ဖြင့် မွှေးပျံ့စေသည်။ အတွင်းရေးအပျက်အစီးကို မသိသေးသော စုမန်တြသည် မနက်ခင်းအလေ့အထအတိုင်း မင်းကို ချီးမွမ်း၍ နိုးဆော်သော်လည်း ဒဿရထ၏ ဝမ်းနည်းမှုကို ပြန်လည် ထိုးဖောက်စေသည်။ ထို့နောက် ကေကေယီသည် စုမန်တြကို ရာမကို ခေါ်ယူရန် လမ်းညွှန်ပြီး မင်းကို ပျော်ရွှင်စွာ မျှော်လင့်နေသဖြင့် အိပ်မပျော်ပင်ပန်းနေသူသာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ပြသကာ၊ ဇာတ်လမ်းကို ရာမနှင့် တောင်းဆိုချက်၏ တရားဝင် ရင်ဆိုင်မှုသို့ ရွှေ့တင်သွားစေသည်။
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
သရဂ ၁၅ တွင် သီရိရာမ၏ ယုဝရာဇာဘိသေက (မင်းသားအဖြစ် သရဖူတင်ပွဲ) အတွက် ပစ္စည်းပိုင်းနှင့် မြို့တော်တစ်ရပ်လုံး၏ ပြင်ဆင်မှုကို ဖော်ပြထားသည်။ ဝေဒကျမ်းကျွမ်းကျင်သော ဗြာဟ္မဏများနှင့် ရာဇပုရောဟိတ်များသည် အဘိသေကမဏ္ဍပ၌ ညလုံးပတ်လုံး စောင့်ကြည့်ကာ စုဝေးကြပြီး၊ ဝန်ကြီးများ၊ စစ်ခေါင်းဆောင်များနှင့် လုပ်ငန်းသမဂ္ဂခေါင်းဆောင်များလည်း ဝမ်းမြောက်စွာ ရောက်လာကြသည်။ မင်္ဂလာအချိန်ကို ပုရှျ (Puṣya) နက္ခတ်နှင့် ကရ္ကဋက (Karkaṭaka) လဂ္နဖြင့် သတ်မှတ်ကာ၊ ရာမ၏ မွေးနက္ခတ်နှင့် ကိုက်ညီစေသည်။ အခမ်းအနားနှင့် ရာဇဂုဏ်ပစ္စည်းများကို စာရင်းပြုဖော်ပြသည်—ဂင်္ဂါ–ယမုနာ ဆုံရာမှ စ၍ အခြားမြစ်များ၊ ရေကန်များ၊ ရေတွင်းများနှင့် သမုဒ္ဒရာများမှ ယူဆောင်လာသော သန့်ရှင်းရေ; ကြာပန်းအလှဆင်ထားသော ရွှေ၊ ငွေ အိုးခွက်များ; ပျားရည်၊ ဒဟိ (ယိုဂတ်/နို့ချဉ်)၊ ဂျီ (ghee)၊ နို့၊ ဒရ္ဘ (darbha) မြက်၊ ပန်းများ; ယက်အမြီးပန်ကာ (cāmara)၊ လမင်းကဲ့သို့ ဖြူစင်သော ထီး; ဖြူနွယ်နွယ် နွားနှင့် မြင်း၊ မင်းစီးရန် ပြင်ဆင်ထားသော ဆင်ကြီး; အလှဆင်ကညာ ၈ ယောက်၊ တေးဂီတသမားများနှင့် ချီးမွမ်းသီဆိုသူများ။ သို့ရာတွင် နေထွက်ပြီးနောက်တောင် စုဝေးသူများသည် ဒဿရထကို မမြင်ရသေး။ စုမန်ထရသည် အတွင်းနန်းတော်သို့ ဝင်ကာ မင်းဆက်၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းပြီး အောင်မြင်မင်္ဂလာအတွက် ဒေဝတာများကို ပန်ကြားကာ မင်းကြီးအား နိုးထ၍ အရှေ့တော်သို့ ထွက်ပေးရန် တိုက်တွန်းသည်။ ဒဿရထသည် နိုးနေသော်လည်း စိတ်မချမ်းသာဘဲ၊ ကိကေယီ၏ အမိန့်အတိုင်း ရာမကို ခေါ်ယူရန် မပြီးသေးသည့်အကြောင်းကို မေးမြန်းကာ စုမန်ထရအား ထပ်မံ သွားခေါ်ရန် အမိန့်ပေးသည်။ စုမန်ထရသည် အလံတန်းများဖြင့် အလှဆင်ထားသော လမ်းများမှ ထွက်ခွာ၍ ပြည်သူတို့၏ သရဖူတင်ပွဲ စကားဝိုင်းများကို ကြားနာကာ၊ ရတနာကဲ့သို့ တောက်ပစွာ ဖော်ပြထားသော ရာမ၏ နန်းတော်သို့ ရောက်သည်။ အဲဒီနေရာတွင် လက်ဆောင်များယူလာသော မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးရွာသူကျေးရွာသားများ စည်ကားကာ၊ နောက်ဆုံးတွင် သူသည် ရာမ၏ ကိုယ်ပိုင်အခန်းသို့ ဝင်ရောက်သည်။
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
ဤစರ್ಗ၌ စုမန်ထရသည် လူအုပ်ကြီးဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော အတွင်းနန်းတံခါးကို ဖြတ်ကျော်ကာ တိတ်ဆိတ်သည့် အခန်းတစ်ခန်းသို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထိုနေရာတွင် အတွင်းနန်းပတ်ဝန်းကျင်ကို လူငယ်လက်နက်ကိုင်များ (လှံနှင့် မြားလက်နက်ကိုင်) က မပေါ့မပျက် သတိပြုကာ တင်းကျပ်စွာ ကာကွယ်ထားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ တံခါးဝ၌ ကာသာယဝတ်စုံဝတ်ဆင်သော အသက်ကြီးမိန်းမအုပ်ချုပ်သူများကို တွေ့မြင်သဖြင့် စုမန်ထရသည် ယဉ်ကျေးစွာ မိမိရောက်ရှိလာခြင်းကို အသိပေးရာ၊ သူတို့က ချက်ချင်း ရာမအား သတင်းပို့ကြသည်။ ထို့နောက် စုမန်ထရသည် ရာမကို မြင်ရသည်—ရွှေခင်းပလင်ပေါ်၌ ထိုင်တော်မူ၍ အထူးကောင်းမွန်သော စန္ဒနံ့ဖြင့် လိမ်းထားကာ ဝိုင်ශ්ရဝဏ (ကူဗေရ) ကဲ့သို့ တောက်ပမြင့်မြတ်သည်။ ဘေး၌ စီတာသည် ချော်ရီပန်ကာကို ကိုင်ဆောင်ကာ ရပ်တည်၍ အလှတရားတိုးစေသဖြင့် ပန်းချီထဲက လကဲ့သို့ ထင်ရှားသည်။ စုမန်ထရသည် ဂုဏ်ပြုဝတ်ပြုကာ ဒဿရထ၏ သတင်းစကားကို လျှောက်တင်သည်—ကေကေယီနှင့်အတူ မင်းကြီးသည် ရာမကို ချက်ချင်း တွေ့လိုကြောင်း၊ မနှောင့်နှေးစေလိုကြောင်း ဖြစ်သည်။ ရာမသည် ပျော်ရွှင်တော်မူ၍ ရာဇာဘိသေကနှင့် ဆိုင်သော ဆွေးနွေးမှု ဖြစ်လာမည်ဟု စိတ်တွင် ခန့်မှန်းကာ စီတာအား ပြောကြားသည်။ စီတာသည် မင်္ဂလာဆုတောင်းများ ပြု၍ အရပ်လေးမျက်နှာ၏ ဒေဝတာများထံ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ဆုတောင်းကာ ဒိက္ခာဝရတ၏ လက္ခဏာများ (တိရစ္ဆာန်အရေ၊ သမင်ချို စသည်) ကိုလည်း ညွှန်ပြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရာမသည် စုမန်ထရနှင့်အတူ ထွက်ခွာပြီး တံခါးဝ၌ လက်အုပ်ချီ၍ ရပ်နေသော လက္ခမဏကို မြင်သဖြင့် အတူတကွ ထွက်ခွာသည်။ ရထားထွက်ခွာမှုကို မြို့တော်ပွဲတော်ကဲ့သို့ ပုံဖော်ထားပြီး—တူရိယာသံနှင့် ချီးမွမ်းသံများ၊ လူအုပ်၏ ဟိုဟာသံ၊ ပန်းမိုးရွာခြင်း၊ မြို့သူမြို့သားတို့၏ ချီးကျူးစကားများ၊ မြင်း-ဆင်-ရထားများဖြင့် ပြည့်ကျပ်သော လမ်းမကြီး၊ မိုးကြိုးသံကဲ့သို့ ရထားသံနှင့် ရတနာ-ရွှေတန်ဆာအလှများ ပါဝင်သည်။ ဤစರ್ಗသည် ရာဇာဘိသေကအပေါ် မျှော်လင့်ချက်နှင့် စိတ်အားထက်သန်မှု၏ လူထုတုံ့ပြန်သံကိုလည်းကောင်း၊ ရာမ၏ သီလအာနုဘော်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစေသည်။
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
စರ್ಗ ၁၇ တွင် အယောဓျာမြို့၏ မြို့ပြမြင်ကွင်းကို ဖော်ပြထားသည်။ ရာမသည် ရထားတော်စီး၍ ရာဇလမ်းမကြီးအတိုင်း ဆက်လက်သွားရာတွင် မိတ်ဆွေများ ဝမ်းမြောက်လျက်ရှိပြီး၊ ပြည်သူများကလည်း ဒർശနရရန် အလွန်အမင်း စုဝေးကာ တန်းစီကြသည်။ မြို့နှင့် ရာဇလမ်းကို ပူဇော်ပွဲသဘောဖြင့် အလှဆင်ထားပြီး—အလံနှင့် ပန်နန်၊ သင်္ကန်းမီးခိုးနှင့် အဂရု၊ စန္ဒကူးနှင့် အနံ့သာအစုများ၊ ပိုးထည်၊ ပုလဲနှင့် ကြည်လင်ကျောက်ပစ္စည်းများ၊ ပန်းများနှင့် အာဟာရနိဗ္ဗေဒ—ဟူ၍ လမ်းတစ်လျှောက်လုံးကို တရားသန့်ရှင်းသော ဒေဝလမ်းကဲ့သို့ ဖြစ်စေသည်။ ပြည်သူများက ရာမကို စင်္ဟာသနပေါ်တွင် ထိုင်တော်မူ၍ လူထုအလယ်မှ ဆက်လက်ကြွသွားသည်ကို မြင်ရခြင်းသာလျှင် ကိုယ်ခန္ဓာလိုအပ်ချက်များထက်ပင် ကျော်လွန်သော အားရမှုဖြစ်မည်ဟု ဆုတောင်းကြသည်။ ထို့ကြောင့် ရာဇအုပ်ချုပ်မှုကို သီလနှင့် အလှအပ၏ အထွတ်အထိပ်အဖြစ် မြင်ကြသည်။ ရာမသည် ကောင်းချီးနှင့် ချီးမွမ်းသံများကို ကြားသော်လည်း စိတ်တည်ငြိမ်၍ အတွင်းစိတ်မကပ်လျက်ရှိကာ၊ လူတို့ကို အဆင့်အတန်းအလိုက် ဂုဏ်ပြုပြီး ဆက်လက်ကြွတော်မူသည်။ ဓမ္မနှင့် ကရုဏာ၏ ဆွဲဆောင်မှုကြောင့် ကြည့်သူတို့၏ မျက်စိနှင့် စိတ်သည် ရာမထံမှ မလွှဲနိုင်ကြောင်း၊ ထို့ပြင် ဝဏ္ဏအမျိုးမျိုးနှင့် အသက်အရွယ်အမျိုးမျိုးအားလုံးအပေါ် မျှတသော မေတ္တာကရုဏာရှိကြောင်းကိုလည်း အထူးပြုဖော်ပြထားသည်။ ပရဒက္ခိဏာ မရ്യာဒာအတိုင်း သန့်ရှင်းသော လမ်းဆုံများ၊ ဘုရားကျောင်းသို့သွားရာလမ်းများ၊ အမှတ်တရအဆောက်အအုံများနှင့် ပူဇော်ရာနေရာများကို ညာဘက်တွင်ထား၍ ရာမသည် ဆက်လက်ကြွတော်မူသည်။ ထို့နောက် မိုးတိမ်၊ ကိုင်လာသတောင်ထိပ်များနှင့် ကောင်းကင်ယာဉ်ဖြူဖျော့များကဲ့သို့ဟု နှိုင်းယှဉ်ထားသော တောင်တန်းပုံစံ မျှော်စင်များရှိသည့် ရာဇနိဝါသသို့ ရောက်ပြီး၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထားသော အဝင်းများကို ဖြတ်ကျော်ကာ လိုက်ပါသူများကို ပြန်လွှတ်ပြီး၊ ဖခင်တော်အနီးရှိ အတွင်းခန်းများသို့ ဝင်ရောက်တော်မူသည်။ အပြင်ဘက်တွင် စောင့်မျှော်နေသော လူထုသည် လပြည့်ထွက်ကို စောင့်သကဲ့သို့ ရာမ၏ ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာခြင်းကို မျှော်လင့်နေကြသည်။
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
ရာမသည် အတွင်းခန်းသို့ ဝင်ရောက်ကာ မင်္ဂလာရှိသော အိပ်ရာပေါ်တွင် လဲလျောင်းနေသော ဒဿရထကို မြင်ရသည်။ မင်းကြီးသည် ဝမ်းနည်းပင်ပန်း၍ မျက်နှာဖျော့နေပြီး အနားတွင် ကေကေယီ မိဖုရား ထိုင်နေသည်။ ရာမသည် အရင်ဆုံး ဖခင်မင်းကြီးကို၊ ထို့နောက် ကေကေယီကို ဦးညွှတ်ကန်တော့ရာ မင်းကြီးသည် မျက်နှာမော့မကြည့်နိုင်၊ “ရာမ” ဟုသာ ခေါ်ကာ မျက်ရည်နှင့် အသက်ရှူသံပြင်းပြင်းဖြင့် တုန်လှုပ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ ရာမ၏ မေးမြန်းမှုသည် အကြောင်းရင်းကို စနစ်တကျ စိစစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်—မိမိမသိဘဲ အပြစ်ပြုမိသလား၊ မင်းကြီးတွင် ကိုယ်ခန္ဓာနာကျင်မှု သို့မဟုတ် စိတ်ဝေဒနာရှိသလား၊ ဘရတ၊ သတ္တရုဃ္န သို့မဟုတ် မိဖုရားများအပေါ် အမင်္ဂလာတစ်စုံတစ်ရာကျရောက်သလား၊ သို့မဟုတ် ကေကေယီက ခက်ထန်သောစကားဖြင့် မင်းကြီး၏ စိတ်ကို လှုပ်ခတ်စေခဲ့သလား ဟု မေးသည်။ ကေကေယီကတော့ ဤတိတ်ဆိတ်မှုကို ချစ်သားအား မနာလိုစရာ အမှန်တရားကို ပြောရန် ကြောက်ရွံ့ခြင်းဟု ပြန်လည်ဖော်ပြပြီး ယခင်က ပေးထားသော ကတိအတိုင်း “အပေးအယူနှစ်ပါး” ကို ရာမက ပြည့်စုံစေရမည်ဟု တောင်းဆိုသည်။ ရာမသည် ဖခင်မင်းကြီးကို ဂုရုနှင့် ကောင်းကျိုးလိုလားသူအဖြစ် ယုံကြည်ကာ အမိန့်ရှိလျှင် မီးထဲဝင်ခြင်း၊ အဆိပ်သောက်ခြင်း၊ ရေထဲမြုပ်ခြင်းတိုင်အောင် လိုက်နာမည်ဟု မလှုပ်မရှား သစ္စာပြု၍ မင်းကြီး၏ အမိန့်ကို ကြားလိုကြောင်း တောင်းပန်သည်။ ထိုအခါ ကေကေယီက အပေးအယူနှစ်ပါးကို ထုတ်ဖော်သည်—ဘရတ၏ ရာဇာဘိသေကနှင့် ရာမ၏ ဒဏ္ဍကာတောသို့ ဆယ့်လေးနှစ် ထွက်ခွာခြင်း၊ စီစဉ်ထားသော အဘိသေကကို စွန့်လွှတ်ကာ ဇဋာနှင့် အဇိနကို ဝတ်ဆင်၍ တပသီဘဝဖြင့် နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စರ್ಗအဆုံးတွင် ခက်ထန်သောစကားများကြား၌ပင် ရာမ၏ တည်ငြိမ်မှုနှင့် သားတော်အပေါ် မဟာဘေးကျရောက်သဖြင့် ဒဿရထ၏ ပြင်းထန်သော ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုတို့ကို ထင်ရှားစွာ ဆန့်ကျင်ဖော်ပြကာ သစ္စာ၊ ကတိနှင့် အမွေဆက်ခံမှုကို ဗဟိုထားသော ဓမ္မအကျပ်အတည်းကို ပိုမိုတောက်ပစေသည်။
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
ဤသရဂတွင် အတွင်းနန်းတော်၌ အကျဉ်းချုပ်သော်လည်း အလွန်တင်းမာသော ဆွေးနွေးမှုကို ဖော်ပြထားသည်။ ရာမသည် ကေကေယီ၏ “သေမင်းကဲ့သို့” ကြမ်းတမ်းသော တောင်းဆိုချက်ကို ကြားသော်လည်း မျက်နှာပေါ်တွင် စိတ်လှုပ်ရှားမှု မပြပါ။ ဒဿရထ၏ တိတ်ဆိတ်နေခြင်းအကြောင်းကို မေးမြန်းပြီး၊ ဘုရင်၏ ကတိတော်ကို ထိန်းသိမ်းရန် သစ်ခွံဝတ်စုံဝတ်၍ ဆံပင်ကို ဂျဋာထားကာ တောဝင်ဘဝကို လက်ခံမည်ဟု ထင်ရှားစွာ ဆုံးဖြတ်သည်။ ဖခင်၏ စကားတော်ကို နာခံခြင်းကို အမြင့်ဆုံးဓမ္မဟု သတ်မှတ်ကာ ငွေကြေးအာဏာကို မလိုလားကြောင်း ပြပြီး၊ ဓမ္မတရားတည်းကို အားထားသည့် ရှင်သန်သူ ရသီများနှင့် တူကြောင်း ဆိုသည်။ ချက်ချင်းပင် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အမိန့်များ စတင်ထွက်ပေါ်လာသည်—မိခင်ဘက် ဦးလေးအိမ်မှ ဘရတကို ခေါ်ယူရန် သံတမန်များကို စေလွှတ်ခိုင်းသည်။ ကေကေယီသည် ရာမထွက်ခွာမည်ဟု ယုံကြည်သဖြင့် အလျင်အမြန် ထွက်ခွာရန် တိုက်တွန်းပြီး၊ ဒဿရထ၏ အစာရှောင်ခြင်းကို ဖိအားအဖြစ် အသုံးချသည်—ရာမမထွက်မချင်း ဘုရင်သည် ရေချိုးမည်မဟုတ်၊ အစာလည်း မစားမည်ဟု ဆိုသည်။ ဒဿရထသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ လဲကျသွားရာ ရာမက ထူထောင်ကူညီပြီး၊ ဖခင်နှင့် ကေကေယီကို ပရဒက္ခိဏာပြုကာ ထွက်သွားသည်။ ဇာတ်ကြောင်းသည် ရာမ၏ မလှုပ်မရှားသော တည်ငြိမ်မှုကို ထင်ရှားစေပြီး—လကဲ့သို့ တောက်ပမှု မလျော့—မိတ်ဆွေများထံ မကောင်းသတင်းကို ဖုံးကွယ်ထားကြောင်းလည်း ဖော်ပြသည်။ ထီး၊ ပန်ကာ၊ ရထား စသည့် ရာဇသင်္ကေတများကို စွန့်လွှတ်ကာ အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ပြီး မိခင်၏ နန်းတော်သို့ ဝင်ကာ အပြောင်းအလဲကို ပြောကြားသွားသည်။ လက္ခမဏသည် မျက်ရည်နှင့် ဒေါသရောနှောကာ နောက်မှလိုက်ပါသည်။
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
ဤသရဂ၌ လူထုအလယ်လမ်းကြောင်းမှ အတွင်းမဟာနန်းတော် (အန္တಃပုရ) ၏ သန့်ရှင်းတိတ်ဆိတ်ရာသို့ ရွေ့လျားသွားပုံကို ဖော်ပြထားသည်။ ရာမသည် လက်အုပ်ချီ၍ ထွက်ခွာသည့်အခါ အန္တಃပုရတွင် စိတ်ပူပန်မှုတက်လာပြီး မိဖုရားများက ငိုကြွေးကာ ဘုရင်ကို အပြစ်တင်ကြသည်။ ဝမ်းနည်းခြင်းဖြင့် မီးလောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပြီးသား ဒဿရထသည် ထိုငိုသံကြားသဖြင့် အတွင်းစိတ်က ပိုမိုကျိုးကြေသွားသည်။ ရာမသည် ကိုယ်ထိန်းသိမ်း၍ လက္ခမဏနှင့်အတူ အဝင်းအဝိုင်းများ၊ တံခါးဝများကို တစ်ဆင့်ချင်း ဖြတ်သန်းသည်။ အောင်မြင်ကြောင်း ဂုဏ်ပြုသံများကြားရပြီး ဘုရင်က ဂုဏ်ပြုထားသော ပညာရှိအိုမင်း ဗြာဟ္မဏများကို တွေ့မြင်ရသည်။ တံခါးဝတွင်လည်း မိန်းမများ၊ အိုသူများ၊ ကလေးများပါဝင်သည့် စောင့်ကြပ်သူများက သတိပြုစောင့်နေကြသည်။ နန်းတွင်းမိန်းမများက ကောသလျာထံသို့ ရာမရောက်လာကြောင်း အလျင်အမြန် သတင်းပို့ကြသည်။ ကောသလျာသည် မနက်အာရုံ ပူဇော်ဝတ်ပြုမှုတွင် စည်းကမ်းတကျ—အဖြူရောင် ပိုးဝတ်စုံ၊ ဝရတနှင့် သစ္စာကတိ၊ မီးပူဇော် (အဂ္နိဟောတရ) နှင့် ရေသွန်းပူဇော်တို့ဖြင့် သားတော်၏ ကောင်းကျိုးကို ဆုတောင်းနေသည်။ ဒဟိ၊ အက္ခတ၊ ဂျီ၊ မုန့်ချို၊ အာဟုတိပစ္စည်းများ၊ ပန်းကုံး၊ ပာယသ၊ ကೃစရ၊ သမိဓ်တုတ်များနှင့် ရေပြည့်အိုးများ စသည့် ပူဇော်ပစ္စည်းများကို ရေတွက်ဖော်ပြကာ အိမ်တွင်း-သန့်ရှင်းရာ အနေအထားကို တည်မြဲစေသည်။ မိခင်နှင့် သားတော် ပြန်လည်တွေ့ဆုံ၍ ဖက်လှမ်းကာ ကောသလျာက ကောင်းချီးပေးပြီး မကြာမီ အဘိသေကကို မျှော်လင့်နေသည်။ သို့သော် ရာမသည် ရိုသေသိမ်မွေ့စွာ အမိန့်ပြောင်းလဲသွားကြောင်း ပြောကြားသည်—ယုဝရာဇ္ယကို ဘရတရမည်၊ ရာမသည် ဒဏ္ဍကာရဏျသို့ ၁၄ နှစ် ဝနဝါသသွားရမည်၊ တောအစာဖြင့် တပသွားသကဲ့သို့ နေထိုင်ရမည်ဟု။ ထိုစကားကြောင့် ကောသလျာသည် ထိခိုက်လွန်ကဲ၍ မူးလဲကာ ရှည်လျားစွာ ငိုကြွေးသည်—အခြားမိဖုရားများ၏ အရှက်ခွဲမှုကို ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ သားမရှိဘဲ အသက်ရှင်ရခြင်းကို မျှော်လင့်မဲ့ခြင်း၊ မိမိ၏ တပ-ဝရတများကို အကျိုးမဲ့ဟု ထင်မြင်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ရာမက သူမကို ထူထောင်၍ နှစ်သိမ့်ပေးကာ ပူဇော်မျှော်လင့်ချက်နှင့် ဓမ္မဆိုင်ရာ အကြီးမားဆုံးသော ဘေးအန္တရာယ်တို့၏ တင်းမာမှုကို ဤသရဂ၌ ထင်ရှားစေသည်။
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
ဤ စರ್ಗ ၂၁ တွင် အယောဓျာမြို့၌ ရာမ၏ တောဝင်နေရမည့်အရေးကို အခြေခံ၍ အသံမျိုးစုံပါဝင်သော သီလဓမ္မဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှု ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ကောသလျာ၏ ငိုကြွေးပူဆွေးမှုကြောင့် လက္ခမဏသည် စိတ်ထိခိုက်ကာ “အခါအလျော်” ဟုဆိုနိုင်သော်လည်း စစ်ရေးဆန်သော အကြံပေးချက်များကို ထုတ်ဖော်သည်—အာဏာကို ချက်ချင်းသိမ်းယူရန်၊ တားဆီးသူရှိလျှင် အယောဓျာကို လူမရှိအောင်လုပ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ရန်၊ ထို့ပြင် ကைகေယီ၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် ဒဿရထသည် “ရန်သူ” ဖြစ်လာပါက ထောင်ချခြင်း သို့မဟုတ် သတ်ဖြတ်ခြင်းအထိ ပြောဆိုသည်။ ထို့နောက် ကောသလျာသည် ရာမကို တိုက်ရိုက်မိန့်ခွန်းပြော၍ ကைகေယီ၏ အဓမ္မတောင်းဆိုမှုကို ငြင်းပယ်ကာ အယောဓျာတွင် နေထိုင်ပြီး မိခင်ကို ပြုစုခြင်းကို ဓမ္မဟုယူဆရန် တိုက်တွန်းသည်။ ရာမ ထွက်ခွာသွားပါက ဝိညာဉ်ရေးရာ ပျက်စီးမှု ဖြစ်နိုင်ကြောင်းလည်း သတိပေးသည်။ ရာမသည် ကတိသစ္စာနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးသိက္ခာကို ထိန်းသိမ်းသော ဓမ္မသဘောတရားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားသည်—ဖခင်၏ အမိန့်ကို မလွန်ဆန်နိုင်ဟုဆိုသည်။ ကန္ဒု၊ စဂရ၏ သားများ၊ ဇာမဒဂ္နျ ရာမနှင့် ရေဏုကာတို့၏ ဥပမာများကို ထုတ်ပြ၍ အမိန့်နာခံခြင်း၏ ဘိုးဘွားအစဉ်အလာကို ပြသသည်။ လက္ခမဏ၏ အကြမ်းဖက်သဘော က္ଷတ္တရိယ စိတ်ဓာတ်ကို တားဆီးကာ ကောသလျာထံမှ ခွင့်ပြုချက်နှင့် ကောင်းချီး (svastyayana) ကို တောင်းခံပြီး တောဝင်ကာလ ပြည့်စုံသည့်အခါ ပြန်လာမည်ဟု ကတိပေးသည်—ယယာတိက မိုးကောင်းကင်ကို ပြန်လည်ရသကဲ့သို့ဟု နှိုင်းယှဉ်သည်။ ဤအခန်းသည် ဝမ်းနည်းမှု၊ ဒေါသနှင့် နိုင်ငံရေးအကျိုးအမြတ်ထက် ဓမ္မအခြေပြု သစ္စာ၏ အထက်မြတ်မှုကို ထင်ရှားစေသည်။
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
သရဂ ၂၂ တွင် အဘိသေက (ရာဇဘိသေက) အစီအစဉ် တားဆီးခံရသဖြင့် လက္ခမဏ၏ ဒေါသတက်ကြွမှုကို ရာမ၏ တည်ငြိမ်သိမ်မွေ့သော ဝင်ရောက်ထိန်းညှိမှုဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရာမသည် လက္ခမဏထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ—ဒေါသကြောင့် မျက်လုံးကျယ်၍ “မင်းမြွေကော်ဘရာကဲ့သို့ ဟစ်ဟောက်” နေသူဟု ပုံဖော်ထားသော—သူ့ကို dhairya (တည်ကြည်ခိုင်မာမှု) ကိုင်စွဲရန် သင်ကြားပြီး ချက်ချင်း အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်ယူရန် အမိန့်ပေးသည်။ အဘိသေက ပြင်ဆင်မှုများကို ထပ်မံအနှောင့်အယှက် မဖြစ်စေဘဲ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းစေဟု ဆိုသည်။ ရာမက ပြင်ဆင်မှုများ ဆက်လုပ်နေပါက ဒသရထမင်း၏ စိတ်ဝေဒနာ ပိုမိုတိုးလာမည်ဟု ရှင်းပြသည်။ မင်းသည် satya (သစ္စာတရား) မပြည့်မီသဖြင့် သစ္စာဖောက်မိသကဲ့သို့ ဖြစ်လာမည်ကို ကြောက်ရွံ့နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကైကေယီ၏ ကြမ်းတမ်းသော စကားနှင့် ခိုင်မာသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ရာမက daiva/kṛtānta (ကံကြမ္မာ/ကန့်သတ်ချက်) ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုဟု မြင်ကာ အပြစ်တင်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်ခြင်းကို တားမြစ်သည်; ကံကြမ္မာ၏ ဖိအားအောက်တွင် ရသီများတောင် တုန်လှုပ်နိုင်ကြောင်းလည်း ဆိုသည်။ ဤအခန်းတွင် ရာဇပွဲအတွက် သန့်ရှင်းရေခွက်အိုးများကဲ့သို့ အရာဝတ္ထုများသည် တပဿ (တပ) အတွက် ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပြီး၊ ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီပါက တောနေထိုင်ခြင်းသည် မင်းအာဏာထက်ပင် “ပိုမိုဂုဏ်ရည်ရှိ” နိုင်ကြောင်း ရာမက ထုတ်ဖော်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသဘောတရားသည် rājyadharma မှ tapodharma သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာ ကူးပြောင်းရာလမ်းကို ပြသကာ မိသားစုအတွင်း အဟിംသာနှင့် ပြည်သူ့အေးချမ်းရေးကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
သရဂ ၂၃ တွင် လက္ခမဏနှင့် ရာမတို့အကြား သီလနှင့်တရားအပေါ် အခြေခံသည့် တင်းကျပ်သော ဆွေးနွေးပဋိပက္ခကို ဖော်ပြထားသည်။ ရာမ၏စကားကို ကြားနာစဉ် လက္ခမဏ၏အတွင်းစိတ်မှာ ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းတို့ အလှည့်ကျ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဒေါသကို ပြင်ပသို့ ထုတ်ဖော်ကာ မြွေကဲ့သို့ ဖျားဖျားဟစ်သံနှင့် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ တောက်ပကြမ်းတမ်းသော မျက်နှာရုပ်ပုံဖြင့် ဖော်ညွှန်းထားသည်။ ရာမမဟုတ်သူကို အဘိသေက မပြုသင့်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုပြီး ထိုဆုံးဖြတ်ချက်ပြောင်းလဲမှုကို လူမှုဓလေ့အရ မခံနိုင်စရာ အရှက်ရစရာဟု သတ်မှတ်သည်။ လက္ခမဏသည် ‘ဒైవ’ (ကံကြမ္မာ) ကို အားမရှိသောအရာဟု ပယ်ချပြီး ‘ပုရုရှကာရ’ (လူ၏ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုနှင့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း) နှင့် သတ္တိဗလတို့က ကံကြမ္မာကိုတောင် ပြန်လှန်နိုင်သည်ဟု အတည်ပြုသည်။ ရာမ၏ ရာဇဘိသေကကို တားဆီးသူ မည်သူမဆိုကို အနိုင်ယူမည်ဟု ထပ်ခါတလဲလဲ ကတိပြုကာ၊ လောကပာလများနှင့် သုံးလောကတောင် တားမရနိုင်ဟု ဆိုသည်။ သူ၏စကားသည် လက်နက်များနှင့် စစ်မြေပြင်အကျိုးဆက်များကို ရေတွက်ဖော်ပြသည့် အကြမ်းဖက်အပြစ်တင်ခြိမ်းခြောက်မှုများအထိ တိုးမြင့်သွားပြီး နောက်ဆုံးတွင် အပြည့်အဝ အမှုထမ်းသဘောဖြင့်—ရာမက ရန်သူအမည်ကို ပြော၍ အမိန့်ပေးရုံသာ လိုသည်ဟု ဆက်ကပ်သည်။ ရာမသည် လက္ခမဏကို သက်သာစေကာ မျက်ရည်ကို သုတ်ပေးပြီး ဖခင်၏ကတိစကားကို ‘သတ်ပဋ္ဌ’—မှန်ကန်သောလမ်းဟု ယူဆ၍ ထိန်းသိမ်းလိုက်နာမည်ဟု ထပ်မံအတည်ပြုသည်။ ထို့ကြောင့် အဖြစ်အပျက်၏အဓိကအာရုံသည် နာခံမှု၊ သည်းခံထိန်းချုပ်မှုနှင့် ဓမ္မတည်ကြည်မှုသို့ ပြန်လည်တည်မြဲလာသည်။
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
စರ್ಗ ၂၄ တွင် ဒဿရထမင်း၏ အမိန့်ကို ပြည့်စုံစွာ လိုက်နာမည်ဟု ရာမ၏ မလှုပ်မရှားသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ကောသလျာမြင်သိပြီးနောက် မိခင်နှင့် သားအကြား အလွန်နီးကပ်သည့် ဓမ္မဆွေးနွေးမှု ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နန်းတော်သက်သာမှုကို အလေ့အကျင့်ရှိသော ရာမသည် တောအစာနှင့် တောဘဝ၏ ခက်ခဲမှုကို မည်သို့ခံနိုင်မည်နည်းဟု ကောသလျာက ဝမ်းနည်းပူဆွေးသည်။ ခွဲခွာရခြင်း၏ ဒုက္ခကိုလည်း “သောကမီး” (śokāgni) ဟူသော မီးပုံရိပ်ဖြင့် ဖော်ပြကာ ငိုကြွေးခြင်းကို လောင်စာ၊ သက်ပြင်းချသံကို လေကာ၊ မျက်ရည်ကို အဟုတိအဖြစ် ဆက်ကပ်သကဲ့သို့ ဆိုသည်။ ထို့နောက် သားနှင့်အတူ လိုက်မည်ဟု အတင်းတောင်းဆိုပြီး နွားမသည် နွားကလေးနောက်လိုက်သကဲ့သို့ မိမိလည်း လိုက်ရမည်ဟု နှိုင်းယှဉ်ကာ၊ မိဖုရားအခြားများအကြား ကျန်ရစ်နေမည့်အစား “တောဒေါင်းမ” ကဲ့သို့ တောထဲသို့ ခေါ်သွားပါဟု တောင်းပန်သည်။ ရာမက ဓမ္မနှင့် နীতိအရ အစီအစဉ်တကျ အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားသည်။ ကైကေယီသည် မင်းကို မိမိအလိုအတိုင်း လှည့်စားပြီးသားဖြစ်၍ ကောသလျာပါ မင်းကို စွန့်ခွာသွားလျှင် အသက်ကြီးသော မင်းသည် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မတည်မြဲနိုင်ဟု ဆိုသည်။ ဇနီးသည်က ခင်ပွန်းကို စွန့်ပစ်ခြင်းသည် အကျင့်စာရိတ္တအရ ရှုတ်ချခံရသော အမှုဟုလည်း ဖော်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် မိခင်အား စိတ်တည်ငြိမ်စွာ မင်းကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ရန်၊ ဝမ်းနည်းမှုက မင်းကို မဖျက်ဆီးစေရန် ထိန်းသိမ်းရန်၊ အိမ်ထောင်ဓမ္မနှင့် ယဇ်ပူဇော်မှုတာဝန်များ (မီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘြာဟ္မဏတို့ကို ဂုဏ်ပြုခြင်း) ကို လေးစားဆောင်ရွက်ရန်၊ နှစ်ပေါင်း ၁၄ ပြည့်လျှင် ပြန်လာမည်ကို စည်းကမ်းရှိသော မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် စောင့်ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသည်။ ရာမ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မပြောင်းလဲနိုင်သဖြင့် ကောသလျာသည် နောက်ဆုံးတွင် ခွင့်ပြုသဘောတူကာ လုံခြုံစွာ ပြန်လာစေရန် အာသီသပေးပြီး သား၏ ကာကွယ်ကောင်းကျိုးအတွက် မင်္ဂလာကောင်းကျိုးဆိုင်ရာ အကာအကွယ်ပူဇော်ပွဲများ ပြုလုပ်ရန် ပြင်ဆင်သည်။ ဤစర్గသည် ဆန့်ကျင်ဝမ်းနည်းမှုမှ ပူဇော်ကာကွယ်သည့် အထောက်အကူသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
သရဂ ၂၅ တွင် ကောသလျာမဟာဒေဝီသည် ဝမ်းနည်းမှုကို ထိန်းချုပ်ကာ ရာမ၏ တောထွက်ခရီးအတွက် အခမ်းအနားဆန်သော နှုတ်ဆက်ပူဇော်ပွဲကို ဆောင်ရွက်သည်။ မဟာဒေဝီသည် အာချမန (ācāmana) ပြု၍ မင်္ဂလာကရိယာကို စတင်ကာ ရာမအား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် အလွှာလိုက် အာသီသများကို ရွတ်ဆိုသည်—စမృతိ (Smṛti)၊ ဓြတိ (Dhṛti)၊ ဓမ္မ (Dharma) ကဲ့သို့ အဘိဓာန်မဲ့ ကာကွယ်သူများ၊ စကန္ဒ၊ ဆိုမ၊ ဗြဟ္မစပတိ၊ ဝရုဏ၊ ဆူရျ၊ ကုဗေရ၊ ယမ စသည့် ဒေဝတားများ၊ သပ္တရိရှီနှင့် နာရဒ စသည့် ရှိများ၊ ဒိသာပာလများနှင့် တောင်တန်း၊ သမုဒ္ဒရာ၊ မြစ်များ၊ ကြယ်များ၊ ဂြိုဟ်များ၊ နေ့ည၊ အရုဏ်-ဆန်ဓျာ၊ ရာသီများ၊ လများ၊ နှစ်များ၊ မုဟူရတ အပိုင်းအခြားများကဲ့သို့ ကမ္ဘာလောက အထောက်အကူများ။ တောအန္တရာယ်များ—ရာက္ခသ၊ ပိသာစ၊ အသားစားသူများ၊ ပိုးမွှားများ၊ မြွေတိရစ္ဆာန်များနှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ—ကို ဖော်ပြကာ ရာမကို မည်သူမျှ မထိခိုက်စေပါစေဟု ဆုတောင်းသည်။ မဟာဒေဝီသည် ပန်းကုံးနှင့် အနံ့သာများဖြင့် ဒေဝပူဇော်ကာ ဗြာဟ္မဏတစ်ဦးအားဖြင့် သန့်ရှင်းသော မီးကို စီမံတည်ထောင်စေပြီး အာဟုတိများ ပူဇော်သည်။ အဖြူရောင်ပန်းကုံးနှင့် အဖြူရောင် မတ်စတာဒ်စေ့ (white mustard) ကို စီစဉ်ကာ ဆွစတျယန (svastyayana) မင်္ဂလာပဋ္ဌာန်းများကို ရွတ်ဖတ်စေသည်။ ဒက္ခိဏာ ပေးလှူပြီးနောက် မင်္ဂလာဥပမာများ—အိန္ဒြာ၏ ဝෘတြဝဓ၊ ဂရုဍ၏ အမృత ရှာဖွေမှု၊ ဗိෂ္ဏု၏ သုံးခြေလှမ်း—ကို ထုတ်ဖော်ဆိုသည်။ ထို့နောက် စန္ဒနကို လိမ်းကာ ပူဇော်ပွဲအကျန်ကို ရာမ၏ ခေါင်းပေါ် တင်ပေးပြီး ဝိရှလျကရဏီ (Viśalyakaraṇī) ဆေးပင်ကို ရက္ခာ (rakṣā) အဖြစ် ချည်နှောင်ပေးသည်။ အတွင်းစိတ်က နာကျင်နေသော်လည်း ပျော်ရွှင်သကဲ့သို့ ပြောဆိုကာ အကြိမ်ကြိမ် ဖက်လှုပ်၍ ပရဒက္ခိဏာ လှည့်လည်ပြီး၊ ရာမသည် မိခင်၏ ခြေတော်ကို ကိုင်ကာ စီတာ၏ နေရာသို့ ထွက်ခွာသွားသည်။
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
ဤသရဂ၌ ပူဇော်ပွဲအခမ်းအနား၏ ယုံကြည်တည်ငြိမ်မှုမှ သီလဓမ္မဆိုင်ရာ တုန်လှုပ်မှုသို့ ပြောင်းလဲသွားပုံကို ပြသသည်။ ကောသလျာမယ်တော်က ဆွစတျယာယန (မင်္ဂလာကောင်းချီးပေးသော ရိတု) ကို ပြုလုပ်ပြီးနောက် ရာမသည် မယ်တော်အား ဦးချကန်တော့ကာ “ဓမ္မလမ်း၌ တည်မြဲသူ” အဖြစ် မပြောင်းလဲဘဲ လူထုအလယ် ရာဇလမ်းမကြီးတစ်လျှောက် တောဝင်နေရမည့် နိရ္ဗာသသို့ ထွက်ခွာသည်။ ပြည်သူတို့သည် သူ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကြောင့် စိတ်နှလုံးလှုပ်ရှားကြသည်။ အိမ်တော်တွင် စီတာ—အဘိသေကကို မျှော်လင့်ကာ အိမ်တွင်းပူဇော်မှုနှင့် ဝတ်တပသကို ပြီးစီးထားသူ—ရာမ၏ မျက်နှာရောင်ပြောင်း၍ ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသည်ကို မြင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထီးတော်၊ ချော်ရီပန်ကာ၊ ချီးမွမ်းသီချင်းဆိုသူများ၊ မင်္ဂလာအော်ဟစ်သံများ၊ ပျားရည်-ဒဓိ ဖြန်းပက်ရိတု၊ အမတ်များ၊ သမဂ္ဂခေါင်းဆောင်များ၊ အခမ်းအနားရထား၊ ရှေ့ဆောင်ဆင်နှင့် ရွှေသရဖူစင်္ဟာသနတို့ မည်သို့ပျောက်ကွယ်သနည်းဟု တိတိကျကျ မေးမြန်းကာ ရာဇာဘိသေက၏ သင်္ကေတများ အဘယ်ကြောင့် ပြိုလဲသွားသနည်းဟု စူးစမ်းသည်။ ရာမသည် နိရ္ဗာသ၏ အကြောင်းရင်းကို ဖော်ပြသည်—ဒသရထ္ဌမင်းက ကైကေယီအား ပေးခဲ့သော အဟောင်းကောင်းချီး (ဗရ) များ၊ အဘိသေကပြင်ဆင်ချိန်တွင် ကတိတည်စေသည့် တောင်းဆိုမှု၊ ဒဏ္ဍကတော၌ ၁၄ နှစ် နေရမည့် အမိန့်နှင့် ဘရတကို ယုဝရာဇအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် စီတာအား လက်တွေ့သီလအကြံပေးသည်—ဘရတရှေ့တွင် မိမိကို မချီးမွမ်းရန်၊ အထူးအခွင့်အရေး မတောင်းရန်၊ သဘောထားနှင့် အပြုအမူကို သာယာကောင်းမွန်စွာ ထိန်းရန်; ဒသရထ္ဌမင်းနှင့် မယ်တော်များအားလုံးကို ရိုသေကန်တော့ရန်၊ အထူးသဖြင့် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော ကောသလျာမယ်တော်ကို ဂရုစိုက်ရန်; ဘရတနှင့် သတ္တရုဃ္ဏကို ဆွေမျိုးအဖြစ် သဘောထားကာ စောင့်ရှောက်ရန်; မင်းကို မနှောင့်ယှက်မိရန်—အကြောင်းမှာ မင်းများသည် သစ္စာရှိဝန်ဆောင်မှုကို ဆုချီးမြှင့်တတ်ပြီး အန္တရာယ်ဖြစ်စေသူကို မိမိ၏သူပင်ဖြစ်စေ ပယ်နိုင်သည်။ အဆုံးတွင် ရာမသည် စီတာအား အယောဓျာ၌ပင် တည်ငြိမ်စွာ နေထိုင်၍ စကားနှင့် အပြုအမူဖြင့် မည်သူ့ကိုမျှ မထိခိုက်စေရန် တောင်းဆိုကာ မိမိသည် တောသို့ ထွက်ခွာသည်။
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
သရဂ ၂၇ တွင် စီတာဒေဝီသည် မိမိ၏ တောဝင်နေရမှုတွင် ပါဝင်ခွင့်ကို ရာမမင်းက လျော့ပါးသဘောဖြင့် ပြောဆိုသည်ဟု ထင်မြင်သဖြင့် ရာမမင်းအား တည်ကြည်ရှည်လျားစွာ ပြန်လည်တုံ့ပြန်သည်။ စီတာသည် ဇနီးသည်သာ ခင်ပွန်း၏ ကံကြမ္မာ (bhartṛ-bhāgya) ကို မျှဝေသူဖြစ်ပြီး ခင်ပွန်းသည် မိန်းမအတွက် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်လောကလုံးတွင် တည်မြဲသော အားကိုးရာဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ မိဘတို့ထံမှ ဓမ္မကို သင်ယူပြီးသားဖြစ်သဖြင့် မိမိအကျင့်အကြံအပေါ် ထပ်မံဆုံးမရန် မလိုကြောင်းလည်း ထုတ်ဖော်ပြောသည်။ စီတာသည် လူမရှိသည့် ခက်ခဲသော တောအတွင်းသို့ ရာမမင်းမတိုင်မီပင် ဝင်ရောက်မည်ဟု သစ္စာပြုကာ ရာမမင်း၏ လမ်းကို လွယ်ကူစေရန် ဆူးများကိုတောင် နင်းချေမည်ဟု ဆိုသည်။ သစ်သီးနှင့် အမြစ်များကိုသာ စည်းကမ်းတကျ စားသောက်နေထိုင်မည်၊ မည်သည့်အခါမျှ အလေးအနက်မဖြစ်စေရဟု ကတိပြုသည်။ ဤအခန်းတွင် တရားသဘောအရ အကြောင်းပြချက်များမှ စိတ်နှလုံးသားကပ်လှုပ်ရှားမှုသို့ ပြောင်းလဲလာသည်—ရာမမင်းနှင့် ခွဲခွာခြင်းသည် မခံနိုင်အောင်ဖြစ်ပြီး ရာမမင်းမရှိလျှင် ကောင်းကင်ဘုံတောင် မလိုလားကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ တောဘဝကိုလည်း မြစ်များ၊ တောင်တန်းများ၊ ကြာကန်များနှင့် တောတိရစ္ဆာန်များကြားတွင် ရာမမင်းနှင့်အတူ ပျော်ရွှင်စွာ အဖော်ပြုနေထိုင်ခြင်းဟု စိတ်ကူးယဉ်သည်။ သို့ရာတွင် အဆုံးတွင် စီတာ၏ တောင်းပန်မှုများရှိသော်လည်း ရာမမင်းသည် မသဘောတူသေးဘဲ တောတွင်နေထိုင်ရသည့် ခက်ခဲမှုများကို ဖော်ပြကာ တားဆီးရန် စတင်ပြောဆိုသဖြင့် နောက်ထပ် အပြန်အလှန်ဆွေးနွေးမှုအတွက် အခြေခံတည်ဆောက်ပေးသည်။
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
ဤစರ್ಗ၌ စီတာ၏တောင်းပန်မှုကို တုံ့ပြန်၍ သီရိရာမသည် အစပိုင်းတွင် တောဝင်သွားရာတွင် စီတာကို မခေါ်သွားရန် ငြင်းဆိုသည်။ ဓမ္မကိုသိသူ၊ ဓမ္မကိုချစ်မြတ်နိုးသူဖြစ်သော ရာမသည် အရဏ္ယဝါသ၏ အမှန်တကယ်သော ခက်ခဲမှုများကို ဆင်ခြင်ကာ ဤငြင်းဆိုမှုသည် စီတာကို ပယ်ချခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကာကွယ်လိုသော သတိပညာဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့နောက် စီတာအား အယောဓျာ၌ နေထိုင်၍ မိမိ၏ စွဝဓမ္မကို လိုက်နာရန် ညွှန်ကြားကာ၊ စီတာက နာခံပါက မိမိ၏ အတွင်းစိတ် ငြိမ်းချမ်းမှု ရရှိမည်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရာမသည် ထို့နောက် တော၏ အန္တရာယ်နှင့် ဒုက္ခများကို သက်သေအဖြစ် စာရင်းပြု၍ ဖော်ပြသည်—ရေတံခွန်၊ ခြင်္သေ့တို့၏ ကြောက်မက်ဖွယ် အသံများ၊ ရက်စက်သော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၊ မိကျောင်းများရှိ၍ ရွံ့ညစ်သော မြစ်များ၊ ဆူးထူ၍ ရေမရှိသော လမ်းကြောင်းများ၊ ရွက်ခင်းပေါ်တွင် ခက်ခဲစွာ အိပ်စက်ရခြင်း၊ ကျသွားသော သစ်သီးများဖြင့်သာ ကန့်သတ်၍ အသက်မွေးရခြင်း၊ အစာရှောင်ခြင်း၊ သစ်ခွံအဝတ်နှင့် ဇဋာဆံထုံး။ ထို့ပြင် နတ်ဘုရား၊ ဘိုးဘွားနှင့် ဧည့်သည်တို့အပေါ် ကတိဝတ်များ၊ တစ်နေ့သုံးကြိမ် ရေချိုးသန့်စင်ခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်ကောက်ယူသော ပန်းများဖြင့် ဝေဒပူဇာဆက်ကပ်ခြင်း၊ အစာအနည်းငယ်သာ ရရှိခြင်း၊ အမှောင်၊ လေ၊ ဆာလောင်မှု၊ တွားသွားသတ္တဝါနှင့် မြွေများ၊ ကိုက်တတ်သော ပိုးမွှားများကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် တောသည် “bahudoṣatara” ဟူ၍ အပြစ်အနာအဆာများစွာရှိကာ စီတာအတွက် မသင့်တော်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်သည်။ အဆုံးပိုဒ်တွင် စီတာသည် မနာခံဘဲ ဝမ်းနည်းစိတ်ဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားသဖြင့် နောက်ပိုင်းတွင် စီတာ၏ တန်ပြန်အကြောင်းပြချက်သို့ ကူးပြောင်းသွားသည်။
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
Sarga 29 တွင် သီတာဒေဝီသည် တောထွက်မည့်ကိစ္စနှင့်ပတ်သက်၍ ရာမမင်းသား၏ ငြင်းပယ်မှုကို ဝမ်းနည်းပက်လက်ဖြင့် တုံ့ပြန်ပြောဆိုသည်။ ခင်ပွန်းနှင့်ခွဲခွာရခြင်းသည် သေခြင်းနှင့်တူကြောင်း၊ ရာမမင်းသားရှိလျှင် တောထဲမှ ဒုက္ခများသည် သုခဖြစ်ကြောင်း သူမက ငြင်းချက်ထုတ်သည်။ ရာမမင်းသား၏ ဘေးတွင်ရှိနေပါက မည်သည့်ဘေးအန္တရာယ်မှ မကျရောက်နိုင်ကြောင်းလည်း ပြောကြားသည်။ သီတာဒေဝီသည် ဇနီးသည်သည် သေဆုံးပြီးနောက်၌ပင် ခင်ပွန်းနှင့် သက်ဆိုင်ကြောင်း ရှေးဟောင်းကျမ်းများကို ကိုးကားပြီး၊ သူမ တောထဲတွင် နေထိုင်ရမည်ဟူသော ရှေးဟောင်းနိမိတ်များကိုလည်း ထောက်ပြသည်။ အကယ်၍ သူမကို ထားရစ်ခဲ့ပါက အဆိပ်၊ မီး သို့မဟုတ် ရေဖြင့် အသက်အဆုံးစီရင်မည်ဟု ရာဇသံပေးသည်။ ရာမမင်းသားသည် သူမကို နှစ်သိမ့်ရန် ကြိုးစားသော်လည်း တောနက်ထဲသို့ ခေါ်ဆောင်သွားရန် ငြင်းဆန်နေဆဲဖြစ်သည်။
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
သရဂ ၃၀ တွင် ဇနီးမောင်နှံ၏ ဓမ္မဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုကို သက်သာပေးခြင်းနှင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်ခြင်းအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။ ရာမသည် စီတာကို တောဝင်အပြစ်ဒဏ်၏ ခက်ခဲမှုမှ ကာကွယ်လို၍ မလိုက်ရန် တားမြစ်သော်လည်း စီတာက ပတိဝရတာဓမ္မအရ ခင်ပွန်းနှင့် ခွဲခွာခြင်းသည် မခံနိုင်ကြောင်း တင်းမာစွာဆိုသည်။ ရာမနှင့်အတူရှိလျှင် တော၏ဒုက္ခများပင် သက်သာရာဖြစ်မည်ဟု—ဖုန်မှုန့်ကို စန္ဒကူးကဲ့သို့၊ မြက်ကို နူးညံ့သောအိပ်ရာကဲ့သို့၊ စုဆောင်းသည့်အသီးများကို အမృతကဲ့သို့—ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ စီတာ၏စကားသည် နောက်ဆုံးတွင် အလွန်တင်းကျပ်သော ဆုံးဖြတ်ချက်သို့တက်လှမ်းကာ စွန့်ပစ်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အယောဓျာတွင် ရန်သူအာဏာအောက်၌ နေရခြင်းထက် သေခြင်းက ပိုကောင်းကြောင်းဆိုသည်။ ထို့နောက် ရာမက စီတာကို ဖက်ကာ အားပေးနှစ်သိမ့်ပြီး မိမိတောသို့သွားရခြင်းသည် ဖခင်၏အမိန့်ကို နာခံခြင်းနှင့် မိဘ၏အမိန့်၏ သန့်ရှင်းမြင့်မြတ်မှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းပြသည်။ မိဘနှင့် ဂုရုသည် မြင်နိုင်သော ဘုရားတော်များဖြစ်၍ သူတို့ကို ဆောင်ရွက်ပူဇော်ခြင်းသည် အမြင့်ဆုံးအကျိုးရှိကြောင်းလည်း ဆိုသည်။ စီတာကို သဟဓမ္မစာရိဏီအဖြစ် လက်ခံကာ ရာမသည် လက်တွေ့ပြင်ဆင်မှုများကို ညွှန်ကြားသည်—အလှဆင်ပစ္စည်း၊ အဝတ်အစား၊ အိပ်ရာ၊ ရထားနှင့် အခြားတန်ဖိုးရှိသောပစ္စည်းများကို အမှုထမ်းများနှင့် ဗြာဟ္မဏများထံ လှူဒါန်းရန်၊ ထို့ပြင် သံဃာ/တောင်းစားသူများအား အစာပေးရန်။ စီတာသည် ဝမ်းမြောက်စွာ လိုက်နာပြီး စိတ်ခံစားမှုအငြင်းပွားမှုသည် တရားဝင်တည်းဟူသော စွန့်လွှတ်ခြင်းနှင့် တောဝင်အတွက် ဓမ္မတရားပြင်ဆင်မှုသို့ ပြောင်းလဲကာ သရဂကို အဆုံးသတ်စေသည်။
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
ဤစရဂတွင် ရာမ၏ မကြာမီတောဝင်နေရမည့် အခြေအနေကို အခြေခံ၍ ဓမ္မ၏ ဦးစားပေးရမည့် တာဝန်များအကြောင်း တင်းကျပ်သေချာသော ဆွေးနွေးခန်းတစ်ခန်းအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ လက္ခမဏ်သည် အရင်ရောက်လာပြီး ရာမ–စီတာ၏ စကားဝိုင်းကို ကြားသိသဖြင့် ဝမ်းနည်းကြေကွဲကာ ရာမ၏ ခြေတော်ကို ဖက်တွယ်၍ မလှုပ်မယှက် အတူတောသို့လိုက်မည်ဟု သစ္စာပြုကြေညာသည်။ ရာမကတော့ လက်တွေ့ကျသော ဓမ္မနည်းလမ်းဖြင့် ပြန်လည်ညွှန်ကြားကာ—လက္ခမဏ်သွားလျှင် ကောသလျာနှင့် စုမိတ္ရာ မိခင်တော်တို့ကို မည်သူက ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မည်နည်း၊ ဒသရထသည် အလိုဆန္ဒကြောင့် စိတ်မတည်ငြိမ်သည့်အခြေအနေဖြစ်ပြီး ကೈကေယီ၏ အာဏာတက်လာမှုကြောင့် နိုင်ငံရေးအန္တရာယ်လည်း ရှိနေသဖြင့်—အကြီးအကဲ/ဆရာကို ရိုသေကန်တော့၍ မိဘမိခင်ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း (ဂုရုပူဇာ/အိုမင်းသူစေဝာ) သည် အမြင့်မားဆုံး ကုသိုလ်ဟု ဆိုကာ မိခင်တော်တို့၏ အကာအကွယ်အဖြစ် နေရန် တောင်းဆိုသည်။ လက္ခမဏ်က အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်သည်—ဘရတသည် ရာမ၏ တေဇ (ဝိညာဉ်တန်ခိုး၊ ဂုဏ်ရောင်) ကို သိမြင်သဖြင့် ကောသလျာနှင့် စုမိတ္ရာကို လေးစားမည်၊ ကောသလျာတွင် ရွာတစ်ထောင်မှ ဝင်ငွေရှိသဖြင့် ပစ္စည်းပိုင်းအရ လုံခြုံသည်၊ ထို့ကြောင့် ရာမ၏ နောက်လိုက်ဖြစ်ခြင်းကပင် လက္ခမဏ်၏ ဓမ္မဖြစ်၍ အပြစ်မရှိဟု ဆိုသည်။ ထို့ပြင် တောဝင်နေစဉ် လက်တွေ့ကူညီမည်ဟု—လက်နက်ကိုင်၍ လမ်းဦးဆောင်ခြင်း၊ အမြစ်အဖျားနှင့် သစ်သီးများ စုဆောင်းခြင်း၊ နေ့ည မပြတ် စောင့်ကြည့်ကာကွယ်ခြင်းတို့ကို ကတိပြုသည်။ ရာမသည် နှစ်သက်တော်မူ၍ ဆွေးနွေးမှုမှ စီမံချက်သို့ ပြောင်းလဲကာ—မိတ်ဆွေများကို နှုတ်ဆက်ပြီး ဝသိဋ္ဌ၏ အိမ်တွင် အပ်နှံကာ ပူဇော်ထားသော ဝရုဏပေး ဒိဗ္ဗလက်နက်အစုံ (ဓနု၊ ကာဝချ၊ မကုန်ခန်းမြားပါသော တူဏီရ၊ ရွှေကပ်ဓား) ကို သွားယူ၍ အမြန်ပြန်လာရန် အမိန့်ပေးသည်။ အဆုံးတွင် လက္ခမဏ်က ထိုတာဝန်ကို ဆောင်ရွက်ပြီး ရာမက ထွက်ခွာမီ ဝသိဋ္ဌ၏ သား စုယဇ္ဉနှင့် အခြား ဗြာဟ္မဏများကို ခေါ်ယူကာ ပူဇော်ပွဲလုပ်ငန်းများနှင့် ဒါနပြုခြင်းကို စီစဉ်ရန် ညွှန်ကြားသဖြင့် တောခရီးကို ဓမ္မ (ဒါန၊ အာစာရ) နှင့် ပေါင်းစည်းထားသည်။
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
ဤသရဂ၌ ရာမသည် တောဝင်မတိုင်မီ မိမိ၏ ဥစ္စာဓနကို ဓမ္မအဖြစ် အခမ်းအနားတရားတော်သဘောဖြင့် ပြန်လည်ဝေငှခြင်းကို ဖော်ပြသည်။ ရာမ၏ မင်္ဂလာအမိန့်ကို လက်ခံသော လက္ခမဏသည် ဝေဒပညာကျွမ်းကျင်သော ဘြာဟ္မဏ ဆုယဇ္ဉ၏ အိမ်သို့ သွား၍ ရာမ၏ နေအိမ်သို့ ဖိတ်ခေါ်လာသည်။ ရာမနှင့် စီတာတို့သည် ဆုယဇ္ဉကို မီးပူဇော်သကဲ့သို့ သန့်ရှင်းမြတ်နိုးကာ ဂါရဝပြု၍ ပရဒက္ခိဏာပြုကာ ကြိုဆိုကြသည်။ စီတာ၏ အလှဆင်ပစ္စည်းများနှင့် အိမ်သုံးတန်ဖိုးရှိပစ္စည်းများကို ဆုယဇ္ဉ၏ မိသားစုထံ တရားဝင် လှူဒါန်းပြီး ရာမက ဆင်တို့ပါဝင်သည့် မဟာလှူဒါန်းများကို ထပ်မံပေးအပ်သည်။ ထို့နောက် ရာမသည် လက္ခမဏအား အဂஸ္တျနှင့် ကೌသိကကဲ့သို့ ထင်ရှားသော ဘြာဟ္မဏကြီးများ၊ ကೌသလျာကို အနီးကပ်ပြုစုသော တೈတ္တိရိယ ဆရာများ၊ ရှည်လျားစွာ အမှုထမ်းခဲ့သူများဖြစ်သည့် ရထားမောင်း ချိတြရထ၊ နှင့် ဝေဒကျောင်းသားအုပ်စုများ (ကဋ္ဌ–ကလာပ၊ မေခလင် ဘြဟ္မစာရီ) ကို ဂေါ၊ ရတနာဖြည့်လှည်းများ၊ နွားထီး၊ အဝတ်အစား၊ ရထားနှင့် အမှုထမ်းများအပါအဝင် လှူဒါန်း၍ ဂုဏ်ပြုစေသည်။ လက္ခမဏသည် ကုဗေရကဲ့သို့ ဥစ္စာကို ဝေငှပြီး ရာမက မိမိပြန်လာသည့်အထိ နန်းတော်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်စေကာ အားကိုးသူများနှင့် ဆင်းရဲသူများအတွက် ဘဏ္ဍာတိုက်မှ ဥစ္စာကို ထုတ်ယူဝေငှစေသည်။ အဆုံးတွင် ဆင်းရဲသော ဘြာဟ္မဏ တြိဇဋ (ဂါရ္ဂျ) ပေါ်လာပြီး ဇနီးသည်က အကူအညီတောင်းရန် တိုက်တွန်းသည်။ ရာမသည် ပျော်ရွှင်သဘောဖြင့် သူ၏ အားမာန်ကို စမ်းသပ်ကာ လှူဒါန်းမည့် ဂေါအရေအတွက်၏ အကန့်အသတ်ကို သတ်မှတ်ရန် တောင်ဝှေးကို ပစ်ခိုင်းပြီးနောက် သက်သာစေကာ “ဤဥစ္စာသည် ဘြာဟ္မဏတို့အတွက်” ဟု ရှင်းလင်းပြောကြား၍ လှူဒါန်းကို ပြည့်စုံစေသည်။ ထို့ကြောင့် ဘြာဟ္မဏ၊ အမှုထမ်း၊ ဆင်းရဲသူ၊ တောင်းစားသူ မည်သူမျှ မပြည့်မစုံ မကျန်ရစ်တော့။
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
ဤသရဂ၌ ရာမနှင့် လက္ခမဏ်တို့သည် စီတာနှင့်အတူ ဗြာဟ္မဏများအား ဒါနပြုကာ၊ ထုံးတမ်းဓမ္မနှင့် လူမှုတာဝန်ကိုလိုက်နာသည့်အတိုင်း ဒဿရထကို တွေ့ဆုံရန် ဆက်လက်သွားကြသည်။ ထို့ကြောင့် တောဝင်နေထိုင်ခြင်း (ဝနဝါသ) သည်လည်း ရိုးရာပူဇော်ပွဲဆန်သော သန့်ရှင်းသည့်အကျင့်နှင့် တာဝန်တရားအတွင်း၌ ဆောင်ရွက်ရမည့် ကိစ္စတစ်ရပ်အဖြစ် ထင်ရှားလာသည်။ စီတာက ညီအစ်ကိုနှစ်ဦး၏ လက်နက်များကို ပန်းကုံးများဖြင့် အလှဆင်ပေးရာ၊ အိမ်တွင်းဆန်သော်လည်း သာသနာရေးအနက်ရှိသည့် လှုပ်ရှားမှုဖြစ်ပြီး လက်နက်ကို အနိုင်ယူရန်မဟုတ်ဘဲ ဓမ္မတာဝန်အတွက် အသုံးချရမည့် ကိရိယာဟု အဓိပ္ပါယ်ပြန်လည်ပေးသည်။ လမ်းများမှာ လူထုကြောင့် မဖြတ်သန်းနိုင်အောင် ပြည့်ကျပ်သဖြင့် မြို့သူမြို့သားများသည် အမိုးပေါ်တက်ကာ စိတ်မချမ်းသာစရာ ရာဇဝင်ထုံးတမ်း၏ ပြောင်းပြန်မြင်ကွင်းကို ကြည့်ကြသည်—ရာမသည် ခြေလျင်ဖြင့်၊ မင်းရဲ့ မိုးကာ (အမိုးအကာ/ချတ်တရ) မပါဘဲ သွားနေသည်။ သူတို့က ဒဿရထသည် မောဟာလွှမ်းမိုးခံရသကဲ့သို့ နယ်နှင်ဒဏ်ကို ပြောနိုင်သလားဟု ဝေဖန်ကြပြီး၊ “လောကကို အနိုင်ယူသကဲ့သို့” သီလအကျင့်ကောင်းမြတ်သော ချစ်ခင်ရသော သားကို မင်းက မနှင်ထုတ်သင့်ဟု ငိုကြွေးကြသည်။ လူထုက ရာမ၏ ဂုဏ်ခြောက်ပါး—မထိခိုက်စေခြင်း၊ ကရုဏာ၊ ပညာ၊ သီလကောင်းမှု၊ ထိန်းသိမ်းမှု၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်မှု—ကို ချီးမွမ်းကာ ဓမ္မ၏ အနှစ်သာရ၊ လူသားတို့၏ “အမြစ်” ဟု ဆိုပြီး လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကို အကိုင်းအခက်နှင့် အသီးအပွင့်ဟု တင်စားကြသည်။ သူတို့၏ ဝမ်းနည်းမှုသည် သဘာဝတင်စားမှုများဖြင့် ပိုမိုထင်ရှားလာသည်—မိုးခေါင်ချိန် ရေသတ္တဝါများ၏ ဆင်းရဲခြင်း၊ အမြစ်ကနေ ဖြတ်တောက်ခံရသော သစ်ပင်—နှင့် သစ္စာတရားက မြင့်တက်လာကာ အိမ်ယာကို စွန့်၍ ရာမနောက်လိုက်ကာ တောသို့ သွားရန်တောင် အသင့်ဖြစ်ကြသည်; မြို့နှင့် တောကို သီလဓမ္မဆိုင်ရာ မြေပြင်အဖြစ် ပြောင်းလဲစဉ်းစားကြသည်။ ရာမသည် ထိုအသံများကို ကြားသော်လည်း မလှုပ်မယှက် တည်ငြိမ်နေပြီး နန်းတော်သို့ ဝင်ကာ စိတ်ညစ်နေသော စုမန်ထရကို တွေ့၍ မင်းထံ မိမိရောက်ရှိကြောင်း ကြေညာပေးရန် အမိန့်ပေးသည်—တည်ငြိမ်သောစိတ်နှင့် တာဝန်ကို မလွဲမသွေ ထမ်းဆောင်လိုသည့် အကြံတည်ကြည်မှုဖြင့်။
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
ဤသရဂ၌ နန်းတော်အတွင်း စည်းကမ်းတကျဖြစ်နေသော အစီအစဉ်တစ်ရပ်သည် ချက်ချင်းပင် စိတ်ဓာတ်အကျပ်အတည်းသို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ရာမသည် စုမန္တရကို “ကျွန်ုပ်ရောက်ရှိလာပြီ” ဟု ဒဿရထထံ သတင်းပို့ရန် အမိန့်ပေးသည်။ စုမန္တရ ဝင်ရောက်သော် ဒုက္ခဝေဒနာကြောင့် အားကုန်နေသော ဘုရင်ကို တွေ့ရပြီး နေမင်းမည်းမှောင်သကဲ့သို့၊ ပြာဖုံးလောင်မီးကဲ့သို့၊ ရေကန်ခြောက်သကဲ့သို့ အလွှာလိုက် ဥပမာများဖြင့် ရာဇသဘောကျဆင်းနေမှုကို ဖော်ပြထားသည်။ ဘုရင်၏ အမိန့်အရ စုမန္တရသည် မိဖုရားများကို ခေါ်ယူရာ ကောသလျာမိဖုရားသည် အများအပြားသော အဖော်အပါးနှင့် လာရောက်ကာ နန်းတော်တစ်ဝန်းလုံး၏ ဝမ်းနည်းခြင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။ မိဖုရားများ ရောက်လာပြီးနောက် ဒဿရထသည် ရာမကို ခေါ်သွင်းရန် အမိန့်ပေးသည်။ လက်အုပ်ချီ၍ ရာမ လာနေသည်ကို မြင်သော် ဘုရင်သည် ထ၍ အလျင်အမြန် သွားကြိုသော်လည်း မရောက်မီပင် မူးလဲသွားသည်။ မိန်းမများ၏ ငိုကြွေးသံများနှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများ တိုက်ခတ်သံတို့က ကပ်ဘေး၏ အသံအမှတ်အသားဖြစ်လာသည်။ ရာမ၊ လက္ခမဏ၊ စီတာတို့က ဘုရင်ကို ထမ်းတင်၍ အိပ်ရာပေါ်ထားကြသည်။ သတိပြန်လာသော် ရာမသည် ဒဏ္ဍကာရဏ్యသို့ ထွက်ခွာရန် ခွင့်တောင်းကာ လက္ခမဏနှင့် စီတာတို့ကိုလည်း အတူလိုက်ခွင့် ပန်ကြားသည်။ “သစ္စာ၏ ကြိုး” ဖြင့် ချည်နှောင်ခံရပြီး ကေကေယီ၏ ဖိအားအောက်တွင် ဒဿရထသည် ကတိမှ လွတ်ရန် ရာမကိုပင် ရာဇပလ္လင် ယူစေလိုကြောင်း ပြောင်းပြန်အကြံပြုသည်။ သို့သော် ရာမသည် သစ္စာကို ထူထောင်ကာ ရာဇနှင့် သာယာမှုတို့ကို စွန့်လွှတ်ပြီး ပေးထားသော အပေးအယူများကို ပြည့်စုံစွာ ပြုလုပ်ရမည်ဟု တင်းကျပ်စွာ ဆိုသည်—ဘရတသည် နိုင်ငံကို ရယူရမည်။ ဒဿရထသည် ကောင်းချီးပေးခြင်းနှင့် နောက်ဆုတ်ပန်ကြားခြင်းကြား လှုပ်ရှားကာ အနည်းဆုံး တစ်ညနေရန် တောင်းဆိုသော်လည်း ရာမက “အဖေသည် နတ်တို့အတွက်ပင် နတ်တော်တူ” ဟုဆို၍ မိမိဆုံးဖြတ်ချက် မပြောင်းလဲကြောင်းနှင့် ဆယ့်လေးနှစ်ပြီးလျှင် ပြန်လာမည်ဟု အတည်ပြုသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဒဿရထသည် ရာမကို ဖက်ကာ ထပ်မံ မူးလဲသွားပြီး ကေကေယီမှလွဲ၍ မိဖုရားများနှင့် စုမန္တရပါ မူးလဲကာ နန်းတော်တစ်ဝန်းလုံး ငိုကြွေးသံဖြင့် ပြည့်နှက်သွားသည်။
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
စರ್ಗ ၃၅ တွင် ရာဇသဘင်အတွင်း သုမန္တရ၏ စိတ်ထိခိုက်ဖွယ် ဝင်ရောက်ပြောဆိုမှုကို ဖော်ပြသည်။ သူသည် ဒဿရထ၏ အတွင်းစိတ်ရည်ရွယ်ချက်ကို ခန့်မှန်းသိမြင်ကာ ရာမကို တောဝင်ပို့ရန် ကေကေယီ၏ အတင်းအကျပ်တောင်းဆိုမှုကို တိုက်ရိုက်ရင်ဆိုင်သည်။ ဒေါသနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်း၏ ကိုယ်ခန္ဓာလက္ခဏာများ—ခေါင်းယမ်းခြင်း၊ မကြာခဏ သက်ပြင်းချခြင်း၊ လက်မုဒ်တင်းတင်းဆုပ်ခြင်း၊ သွားကြိတ်ခြင်း—ပေါ်ထွက်လာပြီးနောက် “စကားလုံးမြား” နှင့် “ဝဇ္ဇရကဲ့သို့သော မိန့်ခွန်း” ဟူသကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော ရှုတ်ချမှုကို ဆက်တိုက်ပြောကြားသည်။ သုမန္တရက ကေကေယီက မပြောင်းလဲဘဲ အတင်းတောင်းဆိုလျှင် ဘရတက အုပ်ချုပ်နိုင်သော်လည်း နိုင်ငံရေးအခြေအနေနှင့် သီလရှိသူများ—ဗြဟ္မဏများနှင့် သာဓုများ—က သူမကို လက်လွှတ်သွားမည်ဟု ဆိုသည်။ ရာမကို တောသို့ မောင်းထုတ်လျှင် လူထုအပြစ်တင်စကား (parivāda) ပျံ့နှံ့မည်ဟု သတိပေးသည်။ ထို့ပြင် သင်္ခန်းစာဆန်သော ဥပမာများ—သရက်ပင်ကို ဖြတ်ပြီး နိမ်ပင်စိုက်ခြင်း၊ နို့ဖြင့်လည်း နိမ်ကို မချိုစေနိုင်ခြင်း၊ နိမ်မှ ပျားရည်မစီးခြင်း—တို့ဖြင့် မွေးရာပါသဘောထားနှင့် စည်းကမ်းနယ်နိမိတ်လွန်ခြင်း (amaryādā) ၏ အန္တရာယ်ကို ထောက်ပြသည်။ ကေကေယီ၏ ဖခင်က တိရစ္ဆာန်အသံကို နားလည်နိုင်ရန် ပေးသနားခြင်းရခဲ့သည့် အကြောင်းအရာတိုတစ်ပုဒ်ကိုလည်း ထည့်သွင်းကာ မိခင်၏ ခေါင်းမာမှုနှင့် အကျိုးဆက်ကို ဖော်ထုတ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် သုမန္တရက အကြံပေးသည်—ဘုရင်၏ မိန့်တော်ကို လက်ခံ၍ ခင်ပွန်း၏ ဆန္ဒကို ထိန်းသိမ်းကာ အကြီးဆုံးဖြစ်၍ သဒ္ဓါတရားရှိ၊ ရက်ရော၊ ကျွမ်းကျင်၊ တာဝန်သိပြီး ပြည်သူကာကွယ်သူ ရာမကို ရာဇပလ္လင်ပေါ် တင်မြှောက်ပါဟု ဆိုသည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဒဿရထသည် ရှေးရိုးဓလေ့အတိုင်း နောက်ပိုင်းတွင် အနားယူနိုင်မည်။ သို့ရာတွင် စర్గအဆုံးတွင် ကေကေယီသည် အပြင်ပန်းအားဖြင့် မလှုပ်မရှားနေဆဲဖြစ်၍ ဓမ္မအကျပ်အတည်းတွင် စည်းရုံးပြောဆိုခြင်း၏ ကန့်သတ်ချက်ကို ထင်ရှားစေသည်။
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
သရဂ ၃၆ တွင် မင်းတင်ပွဲအကျပ်အတည်းသည် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့် သာသနာဓမ္မအမြင်အရ တိုက်ဆိုင်မှုအဖြစ် ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်။ ဒဿရထမင်းကြီးသည် “ကတိကဝတ်၏အလေးအနက်ကြောင့် ပင်ပန်းနာကျင်” လျက် မျက်ရည်ကျကာ စုမန္တရကို ထပ်ခါထပ်ခါ ခေါ်ဆိုပြီး ရာမ၏ တောဝင်ခရီးအတွက် စီမံချက်အသေးစိတ် အမိန့်ပေးသည်—တပ်လေးမျိုးနှင့်အတူ တန်ဖိုးရှိပစ္စည်းများ၊ အမှုထမ်းများ၊ လှည်းရထားများ၊ လက်နက်များ၊ တောလမ်းညွှန်နှင့် မုဆိုးများကို စီစဉ်ရန်၊ ထို့ပြင် စပါးဂိုဒေါင်နှင့် ဘဏ္ဍာတိုက်တောင် လိုက်ပါစေဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် ကေကေယီ၏ တုံ့ပြန်မှုသို့ ပြောင်းလဲသည်။ ဒဿရထမင်းကြီး ပြောဆိုနေစဉ်တွင် ကြောက်ရွံ့မှုက နင်းမိသလို ဖြစ်လာ၍ အသံတုန်တုန်နှင့် တိတ်တိတ်ကျသွားသည်။ နန်းတော်မှ လူထုနှင့် စည်းစိမ်ပျောက်ကွယ်သည့် နိုင်ငံကို ဘရတ မလက်ခံနိုင်ဟု အကြောင်းပြသည်။ ဒဿရထမင်းကြီးက သူမ၏ ရက်စက်မှုကို ပြစ်တင်သော်လည်း ကေကေယီက မင်းဆက်အကြောင်းပြချက်တစ်ရပ်—စဂရမင်းကြီးက အကြီးဆုံးသား အသမဉ္ဇသကို ဖယ်ရှားခဲ့သည့် ဥပမာ—ကို ထုတ်ပြောကာ ပိုမိုတင်းမာစေသည်။ အိုမင်းသော အမတ် စိဒ္ဓာရထက အသမဉ္ဇသ၏ အပြစ်များ—မြို့သူမြို့သားတို့၏ ကလေးများကို ညှဉ်းပန်းခဲ့ခြင်း—ကို ရှင်းပြ၍ ကေကေယီ၏ အကြောင်းပြချက်ကို ချေဖျက်ကာ ရာမ၌ အမှန်တကယ် အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ ရှိသလားဟု မေးခွန်းထုတ်သည်။ မရှိလျှင် ဤနိရ္ဗာသသည် အဓမ္မဖြစ်၍ အင်ဒြာ၏ တောက်ပမှုတောင် မီးလောင်စေမည်ဟု ဆိုသည်။ သရဂအဆုံးတွင် ဒဿရထမင်းကြီးက ကေကေယီ၏ “အနိမ့်ကျလမ်း” ကို ဝမ်းနည်းစွာ ပြစ်တင်ပြီး ရာမနောက်သို့ လိုက်မည်၊ နိုင်ငံနှင့် ဥစ္စာကို စွန့်မည်ဟု ကြေညာကာ ကေကေယီအား ဘရတနှင့်အတူ အာဏာကို “ခံစား” စေဟု ဆိုသည်—ဓမ္မရေးရာ အပြစ်တင်သံနှင့် အားလျော့မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသော စကားဖြစ်သည်။
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
သရဂ ၃၇ တွင် နန်းတော်ဘဝမှ တပသီသဘောတရားသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းကို “ချီရ” ဟုခေါ်သော သစ်ခေါက်အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ခြင်းအခမ်းအနားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသထားသည်။ ဝန်ကြီးတို့၏ အကြံဉာဏ်ကို နားထောင်ပြီးနောက် ရာမသည် ဒသရထမင်းကြီးအား ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့စွာ လျှောက်ထားကာ မိမိသည် အာရုံခံပျော်ရွှင်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်မှုတို့ကို စွန့်လွှတ်ပြီးဖြစ်သဖြင့် လိုက်ပါသူများ သို့မဟုတ် စစ်ရေးအလှပြမှု မလိုအပ်ကြောင်း၊ တောဘဝအတွက် အနည်းဆုံးလိုအပ်သည့် ပစ္စည်းများသာ တောင်းဆိုကြောင်း ရှင်းပြသည်။ ကေကေယီသည် လူအများရှေ့တွင် မရှက်မကြောက် သစ်ခေါက်အဝတ်များကို ထုတ်ပေးကာ ဝတ်ဆင်ရန် အမိန့်ပေးသည်။ ရာမနှင့် လက္ခမဏတို့သည် အလှအပဝတ်စုံများကို ချွတ်ပြီး တပသီဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ စီတာမယ်တော်သည် ပိုးဝတ်စုံဖြင့်ရှိနေသေးသဖြင့် သစ်ခေါက်အဝတ်ကို မြင်ကာ စိတ်လှုပ်ရှား၍ ရှက်သွားသည်; ကေကေယီက ကုရှမြက်ဖိုင်ဘာဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အဝတ်ကို ပေးသည်။ မျက်ရည်ဝဲ၍ ရှက်ကြောက်နေသော စီတာသည် ဝတ်ရန် ကြိုးစားသော်လည်း မကျွမ်းကျင်သဖြင့် တောရသီများက မည်သို့ဝတ်ဆင်ကြသနည်းဟု မေးမြန်းသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် စီတာ၏ ပိုးအဝတ်ပေါ်တွင် သစ်ခေါက်အဝတ်ကို ကိုယ်တိုင် ချည်ပေးရာ နန်းတွင်းမိန်းမများက ငိုကြွေးကာ စီတာကို တောဒုက္ခသို့ မတော်တဆ မခိုင်းစေကြရန် တောင်းပန်ကြသည်။ ဤငိုကြွေးသံများအတွင်း ဝသိဋ္ဌမုနိက ဝင်ရောက်တားမြစ်သည်။ သူသည် ကေကေယီကို သင့်တော်မှုကို ကျော်လွန်ခြင်းနှင့် လှည့်ဖြားမှုအတွက် ပြစ်တင်ကာ စီတာသည် မလိုအပ်ဘဲ မလိုက်သင့်ကြောင်း၊ ထို့ပြင် ရာမ၏ ရာဇပလ္လင်ကို ထိုင်ရန်တောင် သင့်တော်သူဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြသည်။ စီတာကို အတင်းအကျပ် ပို့လျှင် မြို့နှင့် နိုင်ငံတော်သည် ရာမနောက်သို့ လိုက်သွားမည်ဖြစ်၍ ကေကေယီသည် လူမရှိသည့် နိုင်ငံကိုသာ အုပ်ချုပ်ရမည်ဟု သတိပေးသည်။ သို့ရာတွင် ဝသိဋ္ဌ၏ အာဏာရှိသော အဆုံးမတိုင်မီပင် စီတာ၏ ဆုံးဖြတ်ချက် မလှုပ်မယှက်—ချစ်ခင်ရသော ခင်ပွန်းကို ဝန်ဆောင်ရန် အ दृঢ়စိတ်ထားကာ ဇနီးမယား-ခင်ပွန်း၏ သဟဓမ္မနှင့် ကိုယ်တိုင်ရွေးချယ်သော သာယာမဲ့တပသဘဝကို အတည်ပြုသည်။
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
ဤသရဂ၌ တောထွက်ခြင်း၏အခိုက်အတန့်ကို ပြည်သူတို့၏အတူတကွမြင်တွေ့သက်သေခံမှုနှင့် ဖခင်၏စိတ်ပျက်ကွဲကြေမှုဖြင့် ထင်ရှားစေသည်။ ပြည်သူများသည် ခင်ပွန်း၏ ‘ကာကွယ်မှု’ အောက်တွင်ရှိသော်လည်း သီတာကို သစ်ခွံအဝတ်အစားဝတ်ဆင်ထားသည်ကို မြင်ကြသဖြင့် ဒဿရထကို ဆန့်ကျင်၍ ငိုကြွေးဟစ်အော်ကြကာ နန်းတွင်း၏ကိုယ်ရေးကိုယ်တာဆုံးဖြတ်ချက်ကို လူထု၏သမာဓိတရားအရ အပြစ်တင်စစ်ကြောရာသို့ ပြောင်းလဲစေသည်။ ထိုအော်ဟစ်သံများကြောင့် ဘုရင်၏အတွင်းစိတ်တည်ငြိမ်မှု ပျက်ယွင်းကာ အသက်ရှင်ခြင်းနှင့် ဓမ္မတရားအပေါ် ယုံကြည်မှုလည်း လျော့ပါးသွားသည်။ ထို့နောက် ဒဿရထသည် ကைகေယီအား ဓမ္မအကြောင်းပြချက်များဖြင့် တဖြည်းဖြည်းပြင်းထန်စွာ မိန့်ကြားသည်—ဇနက၏သမီး သီတာသည် မည်သူ့ကိုမျှ မထိခိုက်စေခဲ့သဖြင့် တပသီဝတ်စုံကို မတင်သင့်ကြောင်း။ သီတာကို အလှဆင်ပစ္စည်းများနှင့် လိုအပ်သည့်အရာများပါစေကာ သွားစေသင့်ကြောင်း အကြံပြု၍ မိမိ၏မူလကတိကို ယခုကဲ့သို့ ရက်စက်မှုနှင့် ခွဲခြားပြသည်။ သီတာ၏အပြစ်သည် မည်သို့ရှိသနည်းဟု မေးမြန်းကာ ရာမကို တောထွက်စေခြင်းထက် ပိုမိုသော ‘ကြောက်မက်ဖွယ်အပြစ်’ မပြုရန်လည်း ရှုတ်ချသည်။ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုအလွန်အကျွံကြောင့် ဒဿရထသည် ဒုက္ခ၏အဆုံးကို မမြင်နိုင်ဘဲ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွားသည်။ ရာမသည် ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်စဉ် ပြန်လှည့်၍ ဖခင်အား အကြံဉာဏ်ပေးသည်—အသက်ကြီး၍ ဂုဏ်သိက္ခာရှိကာ ဘုရင်ကို မပြစ်တင်သော ကောသလျာကို ဂရုတစိုက်ဂုဏ်ပြုစောင့်ရှောက်ပါ၊ ခွဲခွာမှုအတွင်း သူမ အသက်ရှင်နိုင်စေရန်နှင့် သားအပူဆွေးမှုကြောင့် မလောင်ကျွမ်းစေရန်ဟူ၍။ ဤအခန်းသည် လူထုသမာဓိ၊ ရာဇဓမ္မ (ကတိနှင့် ကရုဏာ) နှင့် သား၏ကတိကဝတ်တို့ကို တပြိုင်နက်တည်း ထင်ဟပ်စေသည်။
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
ဤသရဂ ၃၉ တွင် ရာမသည် တပသီဝတ်စုံဖြင့် ပေါ်ထွန်းလာပြီးနောက် နန်းတွင်းအိမ်ထောင်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေအနေတို့၏ ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးဆက်များကို ဖော်ပြထားသည်။ ဒဿရထနှင့် မဟာမိဖုရားများသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ လဲကျကြပြီး၊ ဘုရင်သည် စိတ်ထိခိုက်လွန်ကဲသဖြင့် ရာမကို မျက်နှာချင်းဆိုင်ကြည့်နိုင်ခြင်းမရှိ၊ စကားပြန်လည်း မပြောနိုင်။ အနည်းငယ်တည်ငြိမ်လာသော် ကမ္မ၏အကြောင်းအကျိုးကို သတိရကာ ကေကေယီ၏ လှည့်ကွက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုက္ခကို ငိုကြွေးမြည်တမ်းသည်။ ထို့နောက် စုမန်ထရအား အကောင်းဆုံးမြင်းများဖြင့် ခရီးထွက်ရန်အသင့် ရထားကို ပြင်ဆင်စေပြီး ရာမကို မြို့နယ်နိမိတ်ကျော်အထိ လိုက်ပါပို့ဆောင်ရန် အမိန့်ပေးသည်။ ထို့နောက် နန်းတော်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအရ ဘုရင်သည် ဘဏ္ဍာရေးအရာရှိကို ခေါ်ကာ သီတာအတွက် တောနေကာလအတွင်း လိုအပ်မည့် ပစ္စည်းများကို ထောက်ပံ့စေသည်။ အလှဆင်ပစ္စည်းများနှင့် အဝတ်အစားများကို ယူဆောင်လာကြပြီး သီတာသည် အရုဏ်ဦးကဲ့သို့ တောက်ပလှပစွာ အလှဆင်ထား၍ နန်းတော်ကို အလင်းရောင်ဖြန့်ကျက်သကဲ့သို့ ဖော်ပြထားသည်။ အဓိကမှာ ကောသလျာနှင့် သီတာတို့၏ ဓမ္မဆွေးနွေးမှုဖြစ်သည်။ ကောသလျာသည် ဇနီး၏ သစ္စာတရား (ပတိဝရတ ဓမ္မ) ကို ထောက်ပြကာ အခက်အခဲကြုံချိန်တွင် ခင်ပွန်းကို မစွန့်ပစ်ရန် သတိပေးသည်။ သီတာသည် လက်အုပ်ချီ၍ မတည်မြဲသော အကျင့်နှင့် မနှိုင်းယှဉ်စေလိုကြောင်း ပြောပြီး၊ ခင်ပွန်းသည် မိန်းမ၏ ဒေဝတ—အမြတ်တနိုးကိုးကွယ်ရာဟု အတည်ပြုသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် ကောသလျာကို သက်သာစေကာ နိရ္ဗာသကာလသည် ဆယ့်လေးနှစ်သာ ကန့်သတ်ထားကြောင်း သတိပေးပြီး မဟာမိဖုရားအားလုံးထံ မသိမသာ ပြင်းထန်သွားသော စကားများရှိခဲ့လျှင် ခွင့်လွှတ်ရန် တောင်းပန်သည်။ မင်္ဂလာတေးသံများဖြင့် တစ်ခါက လှုပ်ရှားခဲ့သော နန်းတော်သည် ယခု အစုလိုက်အပြုံလိုက် ငိုကြွေးသံများဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ အယောဓျာသည် အဘိသေကမျှော်လင့်ချက်မှ ဝမ်းနည်းပူဆွေးသည့် အခမ်းအနားသဘောသို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
သရဂ ၄၀ တွင် ထွက်ခွာခြင်း၏ အခမ်းအနားဆန်မှုနှင့် နှလုံးကိုထိခိုက်စေသော ဝမ်းနည်းမှုတို့ကို တပြိုင်နက်တည်း ဖော်ပြထားသည်။ ရာမ၊ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့သည် လက်အုပ်ချီကာ မင်းကြီး၏ ခြေတော်ကို ထိကာ ပတ်လည်လှည့်ဝတ်ပြု၍ ဝမ်းနည်းခြင်းအောက်တွင် သာသနာတော်ဆန်သော အလျောက်အလှည့်ဖြင့် နှုတ်ဆက်ကြသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် ကောသလျာမယ်တော်အား ဦးညွှတ်ပူဇော်ပြီး လက္ခမဏသည် ကောသလျာနှင့် မိခင် စုမိထရာတို့နှစ်ပါးစလုံးကို ရိုသေစွာ ကန်တော့သည်။ စုမိထရာ၏ အမိန့်တော်သည် တောတွင်းဘဝကို ရာဇဓမ္မ၏ ဆက်လက်တည်တံ့မှုအဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်ပေးသည်—ရာမကို ဖခင် ဒဿရထကဲ့သို့၊ စီတာကို မိခင်ကဲ့သို့၊ တောကို အယောဓျာကဲ့သို့ သဘောထားကာ ဝန်ထမ်းစောင့်ရှောက်ရမည်ဟု ဆိုသည်။ စူမန္တရသည် နန်းတော်အမှုထမ်း၏ နှိမ့်ချမှုဖြင့် ရာမအား ရထားပေါ်တက်ရန် တိုက်တွန်းကာ တစ်ဆယ့်လေးနှစ်ကာလ၏ ရေတွက်ခြင်းသည် စတင်ပြီးဖြစ်ကြောင်း အလေးပေးပြောသည်။ ဒဿရထမင်းကြီးက အဝတ်အစား၊ အလှဆင်ပစ္စည်းများနှင့် လက်နက်ကိရိယာ၊ ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းများကို ရထားအတွင်း ထည့်ပေးသည်။ ရထားရွေ့လျားသည့်အခါ အယောဓျာပြည်သူတို့သည် လှိုင်းလုံးကြီးကဲ့သို့ လိုက်ပါလာကာ ရထားဘေးကို ဆုပ်ကိုင်ပြီး ရာမ၏ မျက်နှာတော်ကို မြင်နိုင်ရန် ဖြည်းဖြည်းသွားပေးပါဟု တောင်းပန်ကြသည်။ ခေါင်းလောင်းသံ၊ မြင်းသံ၊ ဆင်သံတို့သည် မြို့တော်တစ်ခုလုံး၏ စုပေါင်းဝမ်းနည်းသံအဖြစ် ထင်ဟပ်လာသည်။ ဒဿရထမင်းကြီးသည် ရာဟုက ဖုံးလွှမ်းသည့် လပြည့်ကဲ့သို့ စိတ်ဝိညာဉ်မည်းမှောင်ကာ လဲကျသွားပြီး ပြည်သူတို့က ငိုကြွေးသံထွက်ကာ ကောသလျာမယ်တော်သည် ရထားနောက်သို့ ပြေးလိုက်သည်။ မိဘတို့၏ ဒုက္ခကို မခံနိုင်သဖြင့် ရာမသည် မကြာခဏ နောက်ပြန်ကြည့်သော်လည်း ရထားမောင်းကို မြန်မြန်မောင်းရန် အမိန့်ပေးသည်။ “ရပ်” ဟု မင်းကြီး၏ အမိန့်နှင့် “သွား” ဟု ရာမ၏ အမိန့်ကြားတွင် စူမန္တရသည် ရာမ၏ အမိန့်ကို လိုက်နာပြီး နောက်ပိုင်း အပြစ်တင်ခံရသော် “မကြားမိ” ဟု ဆိုသည်—ခွဲခွာနာကျင်မှုကို ရှည်လျားစေခြင်းသည် ဓမ္မအရ မသင့်တော်ဟု ဖော်ပြထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သရဂအဆုံးတွင် အမတ်များက ပြန်လာစေလိုသူတို့ကို အလွန်ဝေးဝေး မလိုက်သင့်ဟု မင်းကြီးအား တိုက်တွန်းကြပြီး ဒဿရထမင်းကြီးသည် ချွေးစို၍ ဝမ်းနည်းကြေကွဲလျက် သားတော်၏ ထွက်ခွာရာသို့ မျက်စိမလွှတ်ဘဲ ရပ်တည်နေသည်။
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
သရဂ ၄၁ တွင် ရာမ၏ ထွက်ခွာသွားခြင်းကြောင့် အယောဓျာမြို့တစ်မြို့လုံးနှင့် ကမ္ဘာလောကတစ်ဝန်းတွင် ချက်ချင်းတုန်လှုပ်သံတုံ့ပြန်မှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ဖော်ပြထားသည်။ ရာမသည် လက်အုပ်ချီ၍ ထွက်ခွာသည့်အခါ နန်းတော်အတွင်းပိုင်းမှ ငိုကြွေးသံများ တက်လှုပ်လာပြီး၊ ခွဲခွာခြင်း၏ မီးလောင်နာကျင်မှုကြောင့် မျက်နှာမသာနေပြီးသား ဒဿရထမင်းကြီးသည် ထိုဝမ်းနည်းသံကို ကြားသဖြင့် ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော ဒုက္ခတွင်းသို့ ကျရောက်သွားသည်။ ဤဝမ်းနည်းမှုသည် အိမ်တွင်းအလွမ်းမှ မြို့တစ်မြို့လုံး၏ လုပ်ရိုးလုပ်စဉ် ပျက်ယွင်းမှုသို့ ချဲ့ထွင်သွားသည်—အဂ္နိဟောတရ မီးပူဇော်ခြင်း မပြုတော့၊ အိမ်အိမ်တွင် ချက်ပြုတ်မှု ရပ်တန့်ပြီး နေ့စဉ်တာဝန်များလည်း ပြိုကွဲသွားသည်။ တိရစ္ဆာန်များ၏ အပြုအမူတွင်ပါ ဝမ်းနည်းရိပ်ရောင် ထင်ဟပ်လာ၍ ဆင်များ အစာချန်ထားကြ၊ နွားများ ကလေးနွားကို နို့မတိုက်ချင်ကြသကဲ့သို့ လူမှုဆက်ဆံရေးလည်း လျော့ပါးကာ မိသားစုတိုင်း၏ အာရုံသည် ရာမတော်တစ်ပါးတည်းသို့သာ စိုက်ထူနေသည်။ ထို့နောက် အမင်္ဂလာလက္ခဏာများကို ထူထပ်စွာ ရေးဖော်ထားသည်—ကြယ်များ အလင်းလျော့၊ ဂြိုဟ်များ မည်းမှောင်၊ ဝိသာခာ (Viśākhā) သည် မီးခိုးဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ ထင်ရပြီး၊ ကြမ်းတမ်းသော ဂြိုဟ်အင်အားများသည် လကို နီးကပ်၍ စုပေါင်းလာသည်; အရပ်အနှံ့သည် အမှောင်ဖြင့် ပတ်လည်ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် အယောဓျာကို အိန္ဒြာမရှိသော မြေကြီးကဲ့သို့ ‘တုန်ခါ’ သည်ဟု ဖော်ပြကာ၊ တရားဓမ္မကို ကာကွယ်သင့်သော အခွင့်အာဏာရှိသူ မရှိတော့သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နိုင်ငံရေး-သဘာဝတရားဆိုင်ရာ အလွတ်လပ်ကို ထင်ရှားစေပြီး၊ ဤသရဂသည် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာဝမ်းနည်းမှုမှ ဓမ္မပျက်ယွင်းမှု၏ ကမ္ဘာလောကဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံသို့ ချိတ်ဆက်ပေးသည်။
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
ဤသရဂ၌ ရာမမင်းသား ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်သည့် အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသည်။ ဒသရထမင်းကြီးသည် ထွက်ခွာသည့် ရထားကို မျက်စိမခွာနိုင်ဘဲ ကြည့်နေပြီး၊ ဖုန်တိမ် မျက်မြင်ရှိနေသရွေ့ မျက်လုံးမလှည့်နိုင်။ ဖုန်တိမ်တောင် ပျောက်ကွယ်သွားသည့်အခါ ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွားသည်။ ကောသလျာမိဖုရားက ဖုန်လိမ်းနေသော မင်းကြီးကို ထူထောင်ကာ နန်းတော်သို့ ပြန်ခေါ်သွားသည်။ ဒသရထ၏ နောင်တသည် ဓမ္မနှင့် တရားစီရင်မှုဆိုင်ရာ ဥပမာများဖြင့် ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်—ဗြာဟ္မဏသတ်မှုကဲ့သို့ အကြီးမားဆုံး အပြစ်ကို ထမ်းဆောင်သူကဲ့သို့ မီးလောင်သကဲ့သို့ ခံစားရပြီး၊ မီးကို ထိမိသကဲ့သို့ ပူလောင်နေသည်။ မျက်နှာရောင်ခြည်သည် နေကြတ်သကဲ့သို့ မှိန်သွားသည်။ ရာမကို မမြင်ရတော့ဘဲ မြင်းခွာရာများသာ ကျန်နေသည်ဟု ငိုကြွေးကာ၊ စန္ဒနနံ့နှင့် နူးညံ့သော အိပ်ရာခင်း၊ ခေါင်းအုံးတို့ကို အလေ့ရှိသည့် ရာမသည် ယခုတော့ တောထဲတွင် သစ်ပင်အမြစ်အနီး၌ သစ်သား သို့မဟုတ် ကျောက်ကို ခေါင်းအုံးလုပ်ကာ အိပ်ရမည်ဟု စိတ်ကူးကာ ဝမ်းနည်းသည်။ ထို့ပြင် တောမသိသေးသော စီတာမိဖုရား၏ ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် တောရိုင်းသံများကြောင့် ထိတ်လန့်မည်ကိုလည်း စိုးရိမ်သည်။ ဓမ္မတရားအရ ပြတ်သားစွာ ဒသရထသည် ကေကေယီကို ပယ်ချသည်—သူမ၏ ထိတွေ့မှုကိုပင် မခံယူဘဲ အိမ်ထောင်ရေးချည်နှောင်မှုကိုပါ ဖြုတ်ချလိုသကဲ့သို့ ပြောဆိုကာ၊ ဘရတ၏ သေဆုံးသူအတွက် ပူဇော်သည့် ပိဏ္ဍဒါန အကြောင်းကို ခါးသီးစွာ ဆုတောင်းသကဲ့သို့ ဆိုသည်။ ပြည်သူများဝန်းရံလျက် တိတ်ဆိတ်၍ မကောင်းသင်္ကာရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော အယောဓျာနှင့် ရာမ၊ စီတာ၊ လက္ခမဏ မရှိတော့သည့် နန်းတော်ထဲသို့ ဝင်ရောက်သည်။ အသံတုန်တုန်ဖြင့် အမှုထမ်းများကို ကောသလျာထံ ခေါ်သွားရန် အမိန့်ပေးပြီး၊ သူမသာ တစ်ခုတည်းသော အားကိုးရာဟု ဆိုသည်။ သေမင်းညကဲ့သို့ အလယ်ညတွင် မျက်စိသည် ရာမနောက်သို့သာ လိုက်နေသေး၍ ကောသလျာကိုပင် မရှင်းလင်းစွာ မြင်ရဟု ဝန်ခံကာ၊ ကောသလျာသည် အနားတွင် ထိုင်၍ သက်ပြင်းချကာ ငိုကြွေးလျက် ရှိနေသည်။
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
ဤ စರ್ಗ ၄၃ တွင် ကောသလျာမဟာဒေဝီသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးလုံး ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ လဲလျောင်းနေသော ဒဿရထမဟာရာဇာကို ဝမ်းနည်းကြေကွဲစွာ မိန့်ကြားလျက် ရှိသည်။ မဟာဒေဝီသည် ကေကေယီ၏ အပြုအမူကို မြွေ၏ ဥပမာဖြင့် မြင်တတ်သည်—ကွေ့ကောက်သော လှုပ်ရှားမှု၊ ထုတ်လွှတ်သော အဆိပ်၊ အိမ်အတွင်း၌ပင် ရန်သူရှိနေသကဲ့သို့ အန္တရာယ်—ဟူ၍ ဖော်ပြကာ နိုင်ငံရေးအနာဂတ်မတရားမှုကို ဓမ္မနှင့် သင်္ကေတဆန်သော ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲတင်ပြသည်။ ထို့နောက် အပြစ်တင်ခြင်းမှ လှည့်ကာ မဟာဒေဝီသည် အနာဂတ်အပေါ် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ချပြသည်—ရာမ၊ စီတာ၊ လက္ခမဏတို့သည် ကျပ်တည်းခက်ခဲသော တောဝင်ဘဝသို့ မကျွမ်းကျင်သေးဘဲ ဝင်ရောက်ရမည်၊ နန်းတော်အဆင်ပြေမှုများမှ ကင်းဝေးကာ သစ်သီးနှင့် အမြစ်များဖြင့်သာ အသက်မွေးရမည်ဟု စိတ်ကူးယဉ်သည်။ ထိုအခန်းသည် “ဘယ်အချိန်မှာ…?” ဟူသော မေးခွန်းသံကို ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာမည့် မြင်ကွင်းကို ရေးဆွဲသည်—အယောဓျာမြို့၌ အလံတော်များ မြှောက်တင်၍ ပျော်ရွှင်ကြ၊ လူထုက လမ်းမကြီးပေါ်တွင် ကင်ထားသော စပါးသီးနှံများကို ဖြန့်ချ၊ ညီအစ်ကိုတို့သည် လက်နက်နှင့် မင်္ဂလာအလှဆင်ပစ္စည်းများဖြင့် မြို့တော်သို့ ဝင်ရောက်ကြမည်ဟု ဆိုသည်။ မိခင်၏ တမ်းတမှုသည် ရာမက ကလေးငယ်တစ်ယောက်ကဲ့သို့ ကစားရင်း ပြန်လာမည်ဟူသော မျှော်လင့်ချက်တွင် အထွတ်အထိပ်ရောက်ကာ လက်ရှိအပူအပင်နှင့် ထင်ဟပ်ဆန့်ကျင်နေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် မဟာဒေဝီသည် ကမ္မအကျိုးအဖြစ် ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်တင်သည်—အတိတ်ဘဝ၌ နွားနှင့် နွားကလေးတို့အပေါ် ပြစ်မှားခဲ့မှု၏ အကျိုးဟု ထင်မြင်ကာ—တစ်ဦးတည်းသော သားတော်၏ ဒർശနမရလျှင် အသက်ရှင်ရခြင်း မလွယ်ကူကြောင်း ဆိုသည်။ ဝမ်းနည်းမှုကို လောင်ကျွမ်းစားသောက်သော မီးကဲ့သို့၊ နွေရာသီ နေမင်းက မြေပြင်ကို လောင်ကျွမ်းစေသကဲ့သို့ ပုံဖော်ထားသည်။
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
သရဂ ၄၄ တွင် ရာမသည် တောဝင်ဒဏ်ခံရန် ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော ကောသလျာ မိဖုရားအား စုမိတ္ရာ မိဖုရားက သက်သာစေသော ဩဝါဒကို ပေးသည်။ စုမိတ္ရာက ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းသည် မလိုအပ်ကြောင်း၊ ရာမသည် ဓမ္မ၌ တည်ကြည်၍ ဒဿရထ၏ သစ္စာကတိကို လိုက်နာသူဖြစ်ကြောင်း၊ ပညာရှိတို့၏ သုစရိတကျင့်ဝတ်သည် ပရလောက၌ အကျိုး (pretya-phala) ဖြစ်စေကြောင်းကို သတိပေးကာ စိတ်ကို ခိုင်မာစေသည်။ ထို့နောက် အလွှာလိုက် အာမခံချက်များဖြင့် ယုံကြည်မှုကို တိုးစေသည်—လက္ခမဏသည် မြတ်နိုးဖွယ် မိတ်ဖက်အဖြစ် လိုက်ပါကာ စစ်ရေးအဆင်သင့်ရှိမည်၊ စီတာသည် ကိုယ်တိုင်ဆုံးဖြတ်၍ ခက်ခဲမှုကို မျှဝေမည်၊ ထို့ပြင် သဘာဝတရားတောင် ရာမကို စောင့်ရှောက်မည်ဟု—လေညင်း၊ လ၊ နေ တို့က အဖော်အဖြစ် ရှိမည်ဟု ဆိုသည်။ အပြီးတွင် ရာမ၏ မအနိုင်ယူနိုင်သော အင်အားနှင့် တရားဝင်အခွင့်အရေးကို ထောက်ပြသည်—ဝိශ්ဝာမိတ္တရထံမှ ရရှိသော ဒေဝအာယုဓများ၊ မြားအကွာအဝေးအတွင်း ရန်သူတို့ ပျက်စီးမည်ဟူသော အတည်ပြုချက်၊ နောင်တွင် ပြန်လည်ရောက်ရှိကာ အဘိသေကခံမည်ဟူသော သေချာမှု။ စုမိတ္ရာက ပြန်လည်တွေ့ဆုံမည့် မြင်ကွင်းကို ထပ်ခါထပ်ခါ ပုံဖော်သည်—ရာမသည် မိခင်၏ ခြေတော်၌ ဦးညွှတ်ကန်တော့မည်၊ ဝမ်းနည်းမျက်ရည်သည် ဝမ်းမြောက်မျက်ရည်ဖြစ်မည်။ ထိုစကားများကြောင့် ကောသလျာ၏ ပူဆွေးမှုသည် ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ်သွားပြီး၊ ဆောင်းဦးကာလ အ薄မိုးတိမ် ပျံ့နှံ့ကွဲသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
သရဂ ၄၅ တွင် ရာမသည် တောဝင်နေရမည့် အပြစ်ဒဏ်ကို ခံယူရန် ထွက်ခွာသည့်အခါ အယောဓျာမြို့သူမြို့သားများနှင့် ယဇ္ဉပူဇော်ရေးရာ အဖွဲ့အစည်းတို့၏ တုံ့ပြန်မှုကို ဖော်ပြသည်။ ပြည်သူတို့သည် သစ္စာနှင့် ဘက်တော်သားစိတ်မလျော့ဘဲ ရာမ၏ ရထားနောက်သို့ ဆက်လက်လိုက်ပါကြသည်။ မင်းတော်ဘက်မှ အဖွဲ့နှင့် မိတ်ဆွေများက အင်အားသုံး၍ ပြန်လှန်ပို့ရန် ကြိုးစားသော်လည်း မအောင်မြင်။ ရာမသည် ဖခင်ကဲ့သို့ မေတ္တာဖြင့် အယောဓျာသူများကို မိန့်ကြားကာ ဘရတကို သစ္စာထားရန်၊ မင်းအမိန့်ကို လိုက်နာရန်၊ မြို့၏ တည်ငြိမ်မှုကို ဓမ္မ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ထိန်းသိမ်းရန် ညွှန်ကြားသည်။ သို့ရာတွင် ရာမ၏ မတုန်မလှုပ် တရားတည်ကြည်မှုကြောင့် ပြည်သူတို့၏ “ရာမကို မင်းအဖြစ် မြင်လို” သော ဆန္ဒက ပို၍ ပြင်းထန်လာသည်။ ပညာ၊ အသက်အရွယ်နှင့် တပဿာတေဇၨာ၌ အကြီးအကဲဟု ဆိုထားသော အိုမင်းသော ဗြာဟ္မဏများသည် အဝေးမှ ငိုကြွေးကာ မြင်းများကိုပင် “မြို့ဘက်သို့ ပြန်လှည့်ပါ” ဟု တောင်းပန်ကြသည်။ သန့်ရှင်းသော ဆုံးဖြတ်ချက်ရှိသည့် သခင်ကို တောဘက်မဟုတ်ဘဲ မြို့ဘက်သို့ သယ်ဆောင်သင့်ကြောင်း အကြောင်းပြကြသည်။ ကရုဏာဖြင့် လှုပ်ရှားသွားသော ရာမသည် ရထားမှ ဆင်းကာ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ခြေလျင်လျှောက်သွား၍ ဗြာဟ္မဏများကို နောက်ကျမကျန်စေလိုသည်။ ဗြာဟ္မဏများကလည်း ဗြာဟ္မဏအစုအဖွဲ့တစ်ရပ်လုံးသည် သန့်ရှင်းသော မီးကို ပခုံးပေါ်တင်၍ လိုက်လာကြောင်း၊ ဝါဇပေယ ယဇ္ဉမှ ရရှိသော ထီးများဖြင့် အရိပ်ပေးကြောင်း ပြောကာ “ရာမက ဓမ္မကို မလေးစားလျှင် တရားလမ်းမှာ ဘာကျန်မလဲ” ဟု အတည်ပြုကြသည်။ မပြီးဆုံးသေးသော ယဇ္ဉများနှင့် သတ္တဝါအားလုံး—သစ်ပင်၊ ငှက်တို့တိုင်—၏ ဘက်တော်သားစိတ်ကို ကိုးကားကာ ပြန်လာရန် တောင်းပန်ကြသည်။ တမစာမြစ်သည် သင်္ကေတအနေနှင့် ရာမကို တားဆီးသကဲ့သို့ ထင်ရပြီး၊ ကမ်းနားတွင် စုမန္တရသည် မြင်းများကို စောင့်ရှောက်ကာ မြို့နှင့် တောကြား အကန့်အသတ်တစ်ခုကဲ့သို့ ခဏနားရာ ဖြစ်လာသည်။
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
သရဂ ၄၆ တွင် တောဝင်နေရခြင်း၏ ပထမညကို မြို့ပြလောကမှ တောရိုင်းသို့ စည်းကမ်းတကျ၊ စီမံကိန်းတကျ ပြောင်းရွှေ့သွားခြင်းအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။ သီရိရာမသည် တမသာမြစ်၏ လှပသော ကမ်းပါးတွင် အနားယူကာ လက္ခမဏကို တည်ငြိမ်စွာ ညွှန်ကြားပြီး၊ တောအစာအဟာရ ရရှိနိုင်သော်လည်း ရေတည်းသာ သောက်သုံး၍ တပသျာကို ရွေးချယ်သည်—ဤသည်မှာ ချို့တဲ့မှုကြောင့် မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်ဆန္ဒဖြင့် ထိန်းချုပ်ခြင်း၏ သင်္ကေတဖြစ်သည်။ စုမန်တြသည် မြင်းများကို စောင့်ရှောက်ကာ စန္ဓျာ-ဥပာသနာ (ညနေဝတ်ပြု) ပြုလုပ်ပြီး မြစ်ကမ်းပေါ်တွင် ရွက်ခင်းအိပ်ရာ ပြင်ဆင်သည်။ ရာမသည် စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ အနားယူပြီး၊ လက္ခမဏကတော့ တစ်ညလုံး ကင်းစောင့်ကာ စုမန်တြအား ရာမ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ချီးမွမ်းပြောဆို၍ နေထွက်ချိန်ထိ စောင့်နေသည်။ မနက်အရုဏ်တွင် ရာမသည် သစ်ပင်အောက်တွင် အိပ်ပျော်နေသော မြို့သူမြို့သားများကို မြင်၍ သူတို့၏ သစ္စာတရားသည် ကိုယ်တိုင်ကို ထိခိုက်စေနိုင်သော အပြင်းအထန် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း သဘောပေါက်သည်။ ထို့နောက် ရာဇဓမ္မ၏ မူကို ထုတ်ဖော်ကာ “ပြည်သူကို ဒုက္ခမှ လျော့ပါးစေရမည်၊ မင်းသား၏ အခက်အခဲကြောင့် ပိုမိုဝန်ထုပ်မပေးရ” ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် သူတို့ အိပ်နေစဉ် တိတ်တဆိတ် ထွက်ခွာရန် ယုတိတန်သော အကြံကို ချမှတ်သည်။ လိုက်လံမှု မဖြစ်စေရန် ရာမသည် စုမန်တြအား ရထားကို မြောက်ဘက်သို့ ခဏမောင်းပြီး ပြန်လှည့်လာရန် အမိန့်ပေးကာ ပေါရား (မြို့သူမြို့သား) များကို ရှုပ်ထွေးစေသည်။ ထို့နောက် ယိုက်တင်ထားသော ရထားပေါ် တက်စီး၍ လှိုင်းဝဲများနှင့် မြန်ဆန်စွာ စီးဆင်းသော တမသာမြစ်ကို ဖြတ်ကူးကာ တပောဝန (တပသျာတော) သို့ ဦးတည်သည့် မင်္ဂလာရှိသော “ဆူးမရှိ” လမ်းမကြီးသို့ ရောက်ရှိသည်—တောဝင်ခြင်းသည် သီလဓမ္မရွေးချယ်မှုလည်း ဖြစ်ပြီး စီမံခန့်ခွဲထားသော ခရီးစဉ်လည်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
နံနက်အရုဏ်တက်ချိန်တွင် အယောဓျာမြို့သူမြို့သားတို့သည် သီရိရာမ မမြင်ရတော့ကြောင်း သိမြင်လာကြသည်။ ထိုခွဲခွာမှုကြောင့် စိတ်ဓာတ်အလွန်တုန်လှုပ်၍ မောဟိုက်သွားကြပြီး—ဝမ်းနည်းခြင်းကို လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းနှင့် အရာရာကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စွမ်းတောင် ပျောက်ကွယ်သကဲ့သို့ ဖော်ပြထားသည်။ သူတို့သည် အရပ်ရပ်သို့ လှည့်လည်၍ သခင်၏ အမှတ်အသားတစ်စုံတစ်ရာကို ရှာဖွေကြကာ သတိကို မျက်နှာဖုံးစေသော အိပ်စက်ခြင်းကို အပြစ်တင်ကြပြီး၊ ရာမသည် ဖခင်ကဲ့သို့ ကာကွယ်ရှင်ဖြစ်သဖြင့် ထွက်ခွာသွားလျှင် ဘဝသည် အဓိပ္ပါယ်မဲ့သွားသည်ဟု အစုလိုက်အပြုံလိုက် ငိုကြွေးကြသည်။ ငိုကြွေးသံသည် တဖြည်းဖြည်း ပြင်းထန်လာကာ သေခြင်း သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်ကို မီးရှို့ခြင်းအထိ စဉ်းစားကြသည်—မြို့၏ ဓမ္မအလယ်ဗဟိုနှင့် ခွဲခွာရခြင်းက အတည်ရှိမှု၏ အဆုံးသတ်တစ်ရပ်လို ဖြစ်သကဲ့သို့။ သူတို့သည် ရထားဘီးရာလမ်းကြောင်းကို လိုက်၍ အနည်းငယ် သွားကြသော်လည်း လမ်းကြောင်း ပျောက်ကွယ်သွားပြီး၊ ရထ္ထမားဂ (ရထားလမ်း) မမြင်ရတော့ခြင်းသည် ကံကြမ္မာ၏ တားဆီးမှုကို ထင်ရှားစွာ သင်္ကေတပြုသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်စွာ အယောဓျာသို့ ပြန်လှည့်လာကြပြီး၊ ချမ်းသာသော အိမ်များထဲသို့ ဝင်ရခြင်းတောင် ခက်ခဲကာ ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းကိုတောင် မမှတ်မိနိုင်ကြ။ စရဂါ၏ အဆုံးတွင် အလွှာလိုက် ဥပမာများဖြင့်—ရာမမရှိသော အယောဓျာသည် ဂရုဍက မြွေများကို ဖယ်ရှားသွားသကဲ့သို့ မြွေကင်းသော မြစ်၊ လမရှိသော ကောင်းကင်၊ ရေမရှိသော သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ အလွန်အမင်း ချို့တဲ့ဗလာဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
စರ್ಗ ၄၈ တွင် ပြည်သူများသည် ရာမကိုလိုက်ပါပြီးနောက် အယောဓျာသို့ ပြန်လာကြသည့်အခါ မြို့တော်၏ စိတ်ဓာတ်အခြေအနေကို ပုံဖော်ထားသည်။ လူထုသည် မျက်ရည်ကြောင့် မျက်စိမမြင်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ အသက်ရှူသံတောင် ထွက်ခွာမည့်ပုံရိပ်ဖြင့် သေချင်သကဲ့သို့ ငိုကြွေးနေကြသည်။ အိမ်ထောင်ရေးဘဝလည်း ပျက်စီးသွားပြီး အိမ်တိုင်းငိုကြွေးကာ မိန်းမများက ခင်ပွန်းများကို စကားပြင်းပြင်းထန်ထန်ဖြင့် ပြစ်တင်ကြသည်။ စီးပွားရေး၊ ချက်ပြုတ်မှု၊ ပွဲတော်များ၊ မွေးဖွားခြင်း၏ ပျော်ရွှင်မှုတောင် အဓိပ္ပါယ်မဲ့သွားသည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ကျမ်းစာသည် ရာမနှင့်အတူ လိုက်ပါသူများ—စီတာနှင့် လက္ခ္မဏ—၏ ဂုဏ်မြင့်မှုကို ချီးမြှောက်ပြီး သဘာဝတရားကိုပင် ဧည့်ခံတော်မူရာ “နိုင်ငံ” တစ်ခုကဲ့သို့ စိတ်ကူးဖော်ပြသည်။ တောတောင်၊ မြစ်ချောင်း၊ တောင်တန်း၊ ပန်းပွင့်သစ်ပင်များနှင့် ရေတံခွန်များက ရာမကို ချစ်ခင်သော ဧည့်သည်တော်ကဲ့သို့ ဂုဏ်ပြုကာ ရာသီမဟုတ်သော်လည်း ပန်းများနှင့် သန့်ရှင်းသော ရေကို ဆက်ကပ်မည်ဟု ဆိုသည်။ မိန်းမများကလည်း စေဝါလုပ်ငန်းကို ခွဲဝေကြမည်ဟု—မိန်းမများက စီတာကို၊ ယောက်ျားများက ရာမကို—အဆိုပြု၍ တောနေရခြင်းကိုပင် စောင့်ရှောက်မှုရှိသော လှုပ်ရှားသည့် အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ် မြင်စေသည်။ ထို့နောက် အကြောင်းအရာသည် နိုင်ငံရေးသို့ ပြောင်းလဲကာ ပြည်သူများက ကૈကေယီ၏ အဓမ္မဆန်သော အုပ်ချုပ်မှုကို ရှုတ်ချကြပြီး ခေါင်းဆောင်မဲ့ နိုင်ငံ၏ ပျက်စီးမှုကို ကြိုတင်စိုးရိမ်ကြသည်။ ဒဿရထ၏ မရဏနှင့် ထို့နောက် ဖြစ်ပေါ်မည့် မဟာဝမ်းနည်းမှုကိုလည်း ခန့်မှန်းကြသည်။ ရာမ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို တိုတောင်းသော်လည်း ထိရောက်စွာ ချီးကျူးဖော်ပြပြီး ညနေချိန်ရောက်သော် ယဇ်မီးနှင့် သာသနာစာဖတ်ကြားမှုတို့ ရပ်တန့်ကာ စျေးများပိတ်သွားသည်။ အယောဓျာသည် ကြယ်မဲ့၊ မှောင်မိုက်၍ လျော့နည်းသွားသော ပင်လယ်ကဲ့သို့ မြင်ရပြီး ဓမ္မလျော့နည်းခြင်း၏ မြို့ပြအလားအလာကို ရုပ်ပုံတင်ပြသည်။
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
ဤစರ್ಗတွင် ရာမသည် ည၏နောက်ဆုံးပိုင်းတွင် အလျင်အမြန် ခရီးဆက်ကာ ဒဿရထ၏ အမိန့်ကို သတိရပြီး တောဝင်ခြင်းကို ထွက်ပြေးနေရာပြောင်းခြင်းသာမက မိမိသိသိသာသာ ထိန်းသိမ်းထားသော ဓမ္မကတိတော်အဖြစ် ခံယူထားသည်။ မိုးလင်းချိန်၌ မင်္ဂလာရှိသော မနက်စန္ဓျာကို ပူဇော်ပြီးနောက် ကိုသလ နယ်နိမိတ်သို့ ရောက်ကာ ထိုနယ်နိမိတ်ကို ကျော်လွန်သွားသည်။ လမ်းခရီးတွင် ရွာသူရွာသားတို့က ဒဿရထ၏ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်လာသော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ကေကေယီ၏ မရိုမသေမှုကို ဝေဖန်ပြောဆိုကြသည့် အသံများကို ကြားရပြီး၊ ထိုလူထုအသံသည် ရာဇအိမ်တော်အပေါ် ပြင်ပမှ နৈতিকစစ်ဆေးမှုတစ်ရပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်။ ထို့နောက် ခရီးလမ်းကြောင်းအသေးစိတ်သို့ ပြောင်းလဲကာ ရာမသည် သန့်ရှင်းသော ဝေဒာရှရုတိ မြစ်ကို ဖြတ်ကူးပြီး အဂஸ္တျနှင့် ဆက်နွယ်သည့် တောင်ဘက်ဦးတည်ရာသို့ ဆက်လက်သွားသည်။ ခရီးရှည်ပြီးနောက် အေးမြသောရေရှိသည့် ဂိုမတီမြစ်ကို (ကမ်းပါးများမှာ စိုစွတ်ရွံ့မြေဖြစ်၍ နွားများစားကျက်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်) ဖြတ်ကူးပြီး၊ မယုရနှင့် ဟင်္သာတို့၏ အသံများဖြင့် သံယောဇဉ်တင်တင် မြည်ဟည်းနေသော စျန္ဒိကာမြစ်ကိုလည်း ဖြတ်ကူးသည်။ ရာမသည် စီတာအား မနုက အိက္ခဝာကူအား ပေးအပ်ခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာတွင် ဆိုကြသော ကျယ်ပြန့်သည့် မြေဒေသများကို ပြသကာ နိုင်ငံရေးပထဝီကို မင်းဆက်မှတ်ဉာဏ်နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည်။ ရထားမောင်းကို “သူတ” ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဆိုကာ ရာမသည် ဟင်္သာကဲ့သို့ နူးညံ့ချိုမြသော အသံ (haṃsamattasvara) ဖြင့် စရယုမြစ်ကမ်းရှိ ပန်းပွင့်ဝင်းဝင်း တောဥယျာဉ်များသို့ ပြန်လိုသည့် ဆန္ဒကို ထုတ်ဖော်သည်။ ထို့ပြင် မုဆိုးလုပ်ခြင်းကို မင်းနှင့် ရသီတို့၏ အပျော်အပါးအဖြစ် စဉ်းစားသော်လည်း ပျော်ရွှင်စရာဖြစ်သော်ငြား မိမိ၏ အဓိကဆန္ဒမဟုတ်ကြောင်း ထင်ဟပ်စေကာ က္ෂတ္တရိယ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှုတို့၏ ညီမျှမှုကို ပြသသည်။
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
သရဂ ၅၀ တွင် နှုတ်ဆက်မိန့်ခွန်းမှ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် သီလဓမ္မဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲသို့ ကာလီကာလီ ရွေ့လျားလာသည်။ ရာမသည် စည်ပင်သာယာသော ကိုသလနိုင်ငံကို ဖြတ်ကျော်ပြီးနောက် အယောဓျာဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ မြို့နှင့် ထိန်းသိမ်းကာကွယ်သော ဒေဝတားတို့အား အခမ်းအနားတကျ နမස්ကာရပြု၍ တရားဝင် နှုတ်ဆက်လျက် ထွက်ခွာသည်။ ပြည်သူတို့သည် မျက်စိမြင်နိုင်သမျှအထိ ငိုကြွေးလျက် လိုက်ကြည့်ကြပြီး၊ နောက်ဆုံး ရာမသည် မျက်စိမှ ပျောက်ကွယ်သွားသည်။ ထို့နောက် ကိုသလ၏ မင်္ဂလာသဘောကို အလှဆင်ဖော်ပြသည်—ယဇ်ပူဇော်ရာ အမှတ်အသားများ (ယူပ၊ စေတိယ)၊ လယ်ယာအပေါများမှု၊ ကြောက်ရွံ့မှုကင်းသော မြို့ပြဘဝ၊ နှင့် ဝေဒပဋ္ဌာန်းသံလွင်—ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေးကို ဓမ္မနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရပ်အဖြစ် ထင်ဟပ်စေသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် ဂင်္ဂါမြစ်ကို မြင်တွေ့ရာတွင် အလွှာလိုက် ဥပမာများ (ဖုံးဖျားကို အပြုံးနှင့်တူစေခြင်း၊ ရေစီးကို ဆံပင်ချည်ကွင်း/ဇဋာနှင့်တူစေခြင်း) နှင့် ကောသမိက မူလဇာတိ—ဗိဿနုပဒမှ ထွက်ပေါ်ခြင်း၊ ရှိဝ၏ ဇဋာတွင် ထိန်းသိမ်းခံရခြင်း၊ ဘာဂီရထ၏ တပဿာကြောင့် စီးဆင်းလာခြင်း—တို့ဖြင့် သန့်ရှင်းမြင့်မြတ်မှုနှင့် နယ်စပ်သဘောကို ထင်ရှားစေသည်။ ရှೃင်္ဂိဘေရပုရသို့ ရောက်သော် ရာမသည် အင်္ဂုဒီပင်အနီးတွင် စခန်းချရန် ဆုံးဖြတ်သည်။ နိသာဒမင်း ဂုဟာသည် အနီးကပ်မိတ်ဆွေဖြစ်၍ ဧည့်ဝတ်ပြုကာ မိမိနိုင်ငံကိုပါ ပူဇော်အပ်နှံလိုသော်လည်း၊ ရာမသည် တပသီစည်းကမ်းအရ လက်ဆောင်မခံဘဲ ဒဿရထ၏ မြင်းများအတွက် မြက်နှင့် ရေကိုသာ တောင်းခံသည်။ ညအချိန်တစ်လျှောက် ဂုဟာသည် မပျက်မကွက် စောင့်ကြပ်နေ၍ တောဝင်ပေါက်အနား၌ မိတ်သဟာယ၊ ထိန်းချုပ်မှု၊ နှင့် ကာကွယ်ရေးတာဝန်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
ဤသရဂ၌ နိရ্বাসခရီးစခန်း၏ ညအခင်းအကျင်းကို ဖော်ပြထားပြီး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုနှင့် ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုတို့ ပေါင်းစည်းနေသည်။ ရာမ၏ လုံခြုံရေးအတွက် လက္ခမဏ မအိပ်မနား စောင့်ကြည့်နေသည်ကို မြင်သဖြင့် ဂုဟာသည် စိတ်ထိခိုက်လှုပ်ရှားကာ ပြင်ဆင်ထားသော အိပ်ရာကို ပူဇော်တင်ပြပြီး မိမိ၏ ဆွေမျိုးများနှင့်အတူ လက်နက်ကိုင်ကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မည်ဟု ကတိပြုသည်—မိတ်သဟာယ (sauhṛda) ကို သာသနာဓမ္မနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ တာဝန်အဖြစ် ထင်ရှားစေသည်။ သို့သော် လက္ခမဏသည် အဆင်ပြေမှုကို မလက်ခံ။ သူ့အတွက် ရာမထက် ပိုချစ်မြတ်နိုးသူ မရှိကြောင်း၊ ရာမသည် စီတာနှင့်အတူ မြက်ခင်းပေါ်တွင် အနားယူနေစဉ် မိမိအတွက် အိပ်စက်ခြင်းနှင့် လောကီပျော်ရွှင်မှုတို့ မဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့နောက် သူ၏ ငိုကြွေးမှုသည် နိုင်ငံရေး-ဓမ္မဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်များသို့ ပြောင်းလဲသွားသည်—အဘိသေက မပြည့်စုံသေးသော ဆန္ဒကြောင့် ဒဿရထ မင်းကြီး သေဆုံးနိုင်ကြောင်း စိုးရိမ်ကာ၊ ကောသလျာ မိဖုရား၏ စိတ်အားကျိုးပဲ့မှုကို ခန့်မှန်းပြီး၊ အယောဓျာမြို့၏ အသံလှုပ်ရှားမှုများသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုနှင့် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် တိတ်ဆိတ်သွားမည်ဟု မြင်ယောင်သည်။ အပြန်အလှန်အဖြစ် အယောဓျာ၏ ပွဲတော်ဆန်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် စနစ်တကျ မြို့ပြဘဝကို အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြကာ မကြာမီ ရောက်လာမည့် ဝမ်းနည်းခြင်းကို ပိုမိုထင်ရှားစေသည်။ ညကာလ ကုန်လွန်သော်လည်း လက္ခမဏ၏ ဝမ်းနည်းမှု မလျော့; ပြည်သူတို့အကျိုးအတွက် ပြောကြားသည့် အမှန်တရားကို ကြားရသော ဂုဟာလည်း မျက်ရည်ကျ—မိတ်သဟာယသည် အများနှင့်မျှဝေသော ဒုက္ခနှင့် ဓမ္မတရားအတွင်း စည်းလုံးညီညွတ်မှု၏ လမ်းကြောင်းဖြစ်လာသည်။
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
သရဂ ၅၂ တွင် အယောဓျာမြို့၏ နိုင်ငံရေးစည်းကမ်းနှင့် တောဝနဝါသ၏ ဝရတ (vrata) အကျင့်စည်းကမ်းတို့ကြား အကန့်အသတ်ကို ထင်ရှားစေသည်။ မိုးလင်းချိန်တွင် ရာမသည် ဂင်္ဂါမြစ်သို့ ခရီးစတင်ကာ လက္ခမဏ၊ စီတာနှင့် လိုက်ပါသူများကို အစီအစဉ်တကျ ရှင်းလင်းစွာ ညွှန်ကြားသည်။ ထို့နောက် သုမန္တရကို ကရုဏာဖြင့်သော်လည်း တည်ကြည်စွာ ပြန်လွှတ်၍ ဒသရထကို မလျော့မရဲ စေတနာပြည့်ဝစွာ စောင့်ရှောက်ရန်၊ ဘရတကို ခေါ်ယူကာ အမွေဆက်ခံရေးကို တည်ငြိမ်စေရန်၊ မိဖုရားအားလုံးအပေါ် မျှတစွာ ပြုမူရန်နှင့် အထူးသဖြင့် ကောသလျာကို ရိုသေဂုဏ်ပြုရန် အမိန့်တော်ပေးသည်။ သုမန္တရ၏ ဝမ်းနည်းမှုသည် ရထားအလွတ်ဖြင့် မြို့သို့ ပြန်ရမည့် အယောဓျာ၏ ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုကို ကြိုတင်ပြသသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်။ သူသည် နိရ္ဗာသခံများနှင့်အတူ လိုက်ခွင့်တောင်းကာ မိမိကိုယ်ကို မီးရှို့မည်ဟုတောင် ခြိမ်းခြောက်သော်လည်း ရာမသည် နိုင်ငံရေးဓမ္မနှင့် အကြောင်းပြချက်ဖြင့် တားဆီးသည်—ကေကေယီအနေဖြင့် နိရ္ဗာသသည် အမှန်တကယ် ဖြစ်နေကြောင်း ယုံကြည်ရမည်ဟု ဆိုသည်။ ဂုဟက လှေတစ်စင်း စီစဉ်ပေးပြီး ရာမသည် အာရှရမ်ဘဝကို ရည်မှန်းကာ ဘန်ယန်ပင်၏ နို့ရည် (latex) ဖြင့် ဇဋာ (jaṭā) ဆံထုံးကို ချည်ကာ တပသ္ဝီအမှတ်အသားများကို ခံယူသည်; လက္ခမဏလည်း ထိုနည်းတူ ပြောင်းလဲသည်။ သူတို့သည် စီးဆင်းအားကောင်းသော ဂင်္ဂါမြစ်ကို ကူးဖြတ်ကြပြီး စီတာသည် မြစ်ဒေဝီအား ဝရတ-ဆုတောင်းပဋိညာဉ် ပြုကာ လုံခြုံစွာ ပြန်လာနိုင်ပါက နောင်တွင် ပူဇော်ပွဲကို စည်းကမ်းတကျ ဆောင်ရွက်မည်ဟု ကတိပြုသည်။ တောင်ဘက်ကမ်းသို့ ရောက်သော် ရာမသည် ကာကွယ်ရေးအစီအစဉ်ကို သတ်မှတ်သည်—ရှေ့တွင် လက္ခမဏ၊ အလယ်တွင် စီတာ၊ နောက်တွင် ရာမ—တောခရီး၏ စည်းကမ်းသမာဓိနှင့် အပြန်အလှန် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း၏ ဓမ္မကို ဖော်ပြသည်။
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
ဤစರ್ಗတွင် လူနေအိမ်ရာများမှ ဝေးကွာသည့် ပထမညကို ဖော်ပြထားပြီး၊ တောဝင်ခြင်းကို အခမ်းအနားဆန်သော ကူးပြောင်းမှုနှင့် သီလဓမ္မဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုအဖြစ် တင်ပြထားသည်။ သစ်ပင်တစ်ပင်အနီးသို့ ရောက်သောအခါ ရာမသည် အနောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ၍ ညနေစန္ဓျာကర్మကို ပြုလုပ်ပြီး၊ စီတာ၏ ယောဂက္ခေမ (လုံခြုံရေးနှင့် ကောင်းကျိုး) သည် မိမိတို့၏ သတိပြုစောင့်ရှောက်မှုအပေါ် မူတည်သဖြင့် လက္ခမဏကို ညအချိန် စောင့်ကင်းရန် ညွှန်ကြားသည်။ ရာဇဝင်အဆင်အပြေများနှင့် ထိုက်တန်သော်လည်း ရာမသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် အိပ်စက်ကာ အယောဓျာကို သတိရသည်—ဒဿရထ၏ ဒုက္ခ၊ ကေကေယီ၏ အာဏာလိုလားမှု၊ နှင့် ဘရတသည် တစ်ဦးတည်း အကြီးအကဲအဖြစ် အုပ်ချုပ်နိုင်မည့် နိုင်ငံရေးအနာဂတ်။ ရာမသည် အုပ်ချုပ်ရေးဓမ္မကို သင်ခန်းစာပေးသည်—ကာမ (လိုချင်တပ်မက်မှု) သည် အရ്ഥနှင့် ဓမ္မကို လွှမ်းမိုးသွားလျှင်၊ မင်းသည် တရားမှန်ကို စွန့်၍ ပျော်ရွှင်မှုနောက်လိုက်သဖြင့် လျင်မြန်စွာ ကျဆုံးတတ်သည်ဟု ဆိုပြီး၊ ဒဿရထ၏ လက်ရှိပျက်စီးမှုကို ဥပမာပြုသည်။ ထို့နောက် ရာမ၏ ငိုကြွေးမှုသည် အတွင်းသို့ လှည့်ကာ—ကောသလျာနှင့် စုမိတ္တရာတို့အတွက် စိုးရိမ်ခြင်း၊ လက္ခမဏကို မိခင်များကို ကာကွယ်ရန် ပြန်သွားစေလိုခြင်း၊ နှင့် ကောသလျာအတွက် အောင်မြင်ဖွယ်အချိန်တွင် ဝမ်းနည်းစေခဲ့သည့် မိမိကိုယ်ကို အပြစ်တင်ခြင်းတို့ကို ဖော်ထုတ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ထိန်းချုပ်သီလကို ထင်ရှားစေသည်—ရာမသည် မြားဖြင့် အယောဓျာသာမက ကမ္ဘာမြေကိုပါ အနိုင်ယူနိုင်ကြောင်း ဆိုသော်လည်း အကြောင်းမဲ့ အင်အားပြသမှုကို ငြင်းပယ်ပြီး၊ အဓမ္မကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် နောက်ဘဝကို စဉ်းစားခြင်းကြောင့် ရာဇဘိသေကကို မခံယူဟု ဆိုသည်။ ရာမသည် မျက်ရည်နှင့် တိတ်ဆိတ်သွားသောအခါ လက္ခမဏသည် သစ္စာနှင့် အားပေးစကားဖြင့် ပြန်လည်သက်သာစေပြီး—ရာမမရှိသော အယောဓျာသည် လမရှိသော ညကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်း၊ မိမိနှင့် စီတာတို့သည် ရာမနှင့် ခွဲ၍ မနေနိုင်ကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် သုံးဦးသည် နျဂ္ရောဓ (ဗညန်) သစ်ပင်အောက်တွင် ပြင်ဆင်ထားသော အိပ်ရာပေါ်တွင် နားယူကြပြီး၊ ရာမသည် လက္ခမဏ၏ တောဓမ္မကို လိုက်နာကာ တောဝင်ကာလတစ်လျှောက်လုံး အတူတကွ ခံယူမည့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လက်ခံသည်။ လူသူကင်းသော တောအတွင်း၌ ညီအစ်ကိုနှစ်ဦးသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ မကြောက်မရွံ့ တည်ကြည်နေကြသည်။
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
သရဂ ၅၄ တွင် ဂင်္ဂါနှင့် ယမုနာတို့ ဆုံရာ ပရယာဂဒေသ၌ ခရီးသွားခြင်းမှ အာရှရမ်အတွင်း ဆွေးနွေးခြင်းသို့ ကူးပြောင်းသည့်အကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။ သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်တွင် မင်္ဂလာရှိသောညကို ကုန်ဆုံးပြီးနောက် ရာမ၊ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့သည် ကျယ်ပြန့်သောတောအုပ်ကို ဖြတ်ကျော်ကာ ဆုံရာသို့ ချီတက်ကြပြီး မသိမမြင်ဖူးသော်လည်း စွဲမက်ဖွယ် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကို တွေ့မြင်ကြသည်။ ယဇ်ပူဇော်မှုမှ မီးခိုးတန်းကို မြင်သဖြင့် အနီးတွင် တပသီတို့၏ နေရာရှိကြောင်း ခန့်မှန်းကာ ညနေခင်းတွင် ဘရဒ္ဝာဇ မုနိ၏ အာရှရမ်သို့ ရောက်ရှိကြသည်။ သုံးပါးသည် အရင်ဦးစွာ အဝေးမှ လေးစားစွာ စောင့်ဆိုင်းပြီးနောက် အတွင်းသို့ ဝင်ကာ မုနိအား ပဏာမပြုကြသည်။ မုနိကို စည်းကမ်းတကျ တပသီကျင့်သုံးသူ၊ အဂ္နိဟောတရ မီးပူဇော်မှုကို မပြတ်တမ်း ဆောင်ရွက်သူ၊ ဉာဏ်မြင်အလင်းရှိသူဟု ဖော်ညွှန်းထားသည်။ ရာမသည် မိမိ၊ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့ကို တရားဝင် မိတ်ဆက်ကာ ဝနဝါသ (နယ်နှင်ဒဏ်) အကြောင်းရင်းကို ရှင်းပြပြီး ဓမ္မအတိုင်း အမြစ်နှင့် အသီးအနှံများဖြင့် အသက်မွေးကာ နေထိုင်မည်ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြောကြားသည်။ ဘရဒ္ဝာဇသည် အတိഥိဓမ္မအရ အရဃျ၊ ရေ၊ စားသောက်စရာနှင့် နားနေရာကို ပေးအပ်ကာ တပသီများ၊ သင်တန်းသားများနှင့် တောတိရစ္ဆာန်များအလယ်တွင် လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုသည်။ ဆွေးနွေးရာတွင် မုနိက ဆုံရာအနီး၌ သက်သာစွာ နေထိုင်ရန် အကြံပြုသော်လည်း ရာမသည် အနီးအနား ရွာမြို့များမှ လူများ လာရောက်တွေ့ဆုံမှုများလာမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ငြင်းပယ်ကာ စီတာ၏ အဆင်ပြေမှုအတွက် ပိုမိုတိတ်ဆိတ်သော နေရာကို တောင်းဆိုသည်။ ထို့နောက် မုနိက ဒသ ကရိုးရှ အကွာရှိ နာမည်ကြီး စိတြကူဋ တောင်ကို ညွှန်ပြ၍ ၎င်း၏ သန့်ရှင်းမြတ်နိုးဖွယ် သဘော၊ သဘာဝအပေါများမှုနှင့် မြင်ကွင်းကောင်းမှုတို့က သီလဓမ္မကို မြှင့်တင်ပေးကြောင်း ချီးမွမ်းသည်။ မုနိသည် မနက်အရုဏ်တက်ချိန်တွင် ထွက်ခွာရန် ခွင့်ပြုပြီး စိတြကူဋကို သင့်လျော်သော တောနေရာအဖြစ် ထပ်မံ အတည်ပြုသည်။
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
ဘာရဒ္ဝါဇ မုနိ၏ အာရှရမ်၌ တစ်ညနားပြီးနောက် ရာမနှင့် လက္ခမဏတို့သည် ဂါရဝပြု၍ နမസ്കာရတင်ကြသည်။ မုနိက စိတ္ရကူဋသို့ သွားရာလမ်းကို တိတိကျကျ ညွှန်ပြသည်—ဂင်္ဂါ–ယမုနာ ဆုံရာသို့ ရောက်ပြီးနောက် အနောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသော ကာလိန္ဒီ (ယမုနာ) မြစ်ကမ်းတလျှောက် လိုက်သွားကာ ရှေးဟောင်း ဖြတ်ကူးရာနေရာကို ရှာ၍ ဖောင်တည်ဆောက်ပြီး ကူးရမည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့ပြင် စိဒ္ဓတို့၏ အနီးကပ်တည်ရှိမှုရှိသည်ဟု ယုံကြည်သော နျဂ္ရောဓ (ဗန်ယန်/ညောင်) သစ်ပင်ကြီးကိုလည်း ညွှန်ပြကာ ထိုနေရာတွင် စီတာက မင်္ဂလာအာဟွာန်နှင့် ဆုတောင်းပတ္ထနာ ပြုရန် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ညွှန်ကြားချက်များသည် ချက်ချင်း လက်တွေ့အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည်။ ညီအစ်ကိုနှစ်ဦးသည် သစ်တုံးများကို ချည်နှောင်၍ ဖောင်ကြီးတည်ဆောက်ကာ အပေါ်တွင် ဝါးကို ဖြန့်ခင်းပြီး ဥရှီရ (uśīra) မြက်ဖြင့် ဖုံးအုပ်ကြသည်။ လက္ခမဏက စီတာအတွက် သက်တောင့်သက်သာ ထိုင်ခုံကို ပြင်ဆင်ပြီး ရာမက ရှက်ရွံ့နေသော စီတာကို ကူညီကာ ဖောင်ပေါ်တင်သည်။ ထို့နောက် အဝတ်အစား၊ အလှဆင်ပစ္စည်း၊ ကိရိယာများနှင့် လက်နက်များကိုလည်း စနစ်တကျ တင်ထားသည်။ မြစ်အလယ်တွင် စီတာက မြစ်ကို နမസ്കာရပြု၍ လုံခြုံစွာ ကူးနိုင်ပြီး နောင်တစ်နေ့ ပြန်လာနိုင်ပါက ပူဇော်ကန်တော့မည်ဟု သစ္စာကတိပြုကာ အားလုံးသည် တောင်ဘက်ကမ်းသို့ ရောက်ကြသည်။ ကူးပြီးနောက် စီတာသည် ညောင်ပင်ကို ပတ်လည်လှည့်၍ ရာမ၏ သစ္စာကတိ ပြည့်စုံစေရန်နှင့် ကောသလျာ၊ စုမိတ္ရာတို့နှင့် ပြန်လည်ဆုံတွေ့နိုင်ရန် ဆုတောင်းသည်။ ရာမက လက္ခမဏအား စီတာနှင့်အတူ ရှေ့က လျှောက်စေ၍ သစ်ပင်ပန်းမန်အကြောင်း စီတာ၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန် အမိန့်တော်မူပြီး မိမိသည် လက်နက်ကိုင်ကာ နောက်မှ လိုက်မည်ဟု ဆိုသည်။ စာဂါ၏ အဆုံးတွင် စီတာသည် ယမုနာ၏ အလှအပကို နှစ်သက်ကြည်နူးကာ ညီအစ်ကိုတို့သည် တောထဲမှ အစာအဟာရကို ရှာဖွေပြီး မြစ်ကမ်းနားတွင် သင့်တော်သော နေထိုင်ရာကို ရွေးချယ်ကြသည်—ဓမ္မ၊ ပူဇော်ရေးအမူအရာနှင့် လမ်းညွှန်တိကျမှုတို့ ပေါင်းစည်းသည့် ခရီးလမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
ညလွန်သွားပြီးနောက် ရာမသည် လက္ရှမဏကို နူးညံ့စွာနှိုးကာ သစ်တော၏ မင်္ဂလာသံများကို သတိပြုစေပြီး ထွက်ခွာရန် အချက်ပြသည်။ ရှင်တော် (အဓိပ္ပါယ်အားဖြင့် ဘာရဒ္ဝါဇ) ညွှန်ပြသည့် လမ်းကြောင်းအတိုင်း စိတ္ရကူဋသို့ သုံးပါးတော် ခရီးဆက်ကြသည်။ ရာမသည် စီတာအား ရာသီပွင့်လန်းမှု—ပန်းပွင့်သစ်ပင်များ၊ ပျားအုံများ၊ ငှက်သံများနှင့် ဆင်တို့၏ လှုပ်ရှားမှု—ကို ပြသကာ ဤတောအုပ်ကို ခိုလှုံရာသာမက စည်းကမ်းတကျ တပသ္သနာပြုရန် သင့်တော်သော နေရာဟု ဆိုသည်။ စိတ္ရကူဋတောင်သို့ ရောက်သော် ရာမသည် ရေရှိခြင်း၊ ကန်ဒ-မူလ (အမြစ်နှင့် ဥများ) နှင့် သစ်သီးများ ပေါများခြင်း၊ မဟာရသီများ နေထိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် နေထိုင်ရန် သင့်တော်ကြောင်း သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ဝါလ္မီကိ အာရှရမ်သို့ ချဉ်းကပ်၍ ဂါရဝပြု ပဏာမတင်ကြပြီး ကြိုဆိုကာ ထိုင်ခုံပေးခံရသည်။ ရာမသည် လက္ရှမဏအား ခိုင်ခံ့သော ပဏ္ဏရှာလာ (ရွက်တဲ) တည်ဆောက်ရန် အမိန့်ပေးသည်။ တဲပြီးစီးသော် ဝါစ্তু-ရှမန (အိမ်နေရာသန့်စင်နှင့် အိမ်စောင့်ဒေဝတား ပူဇော်ခြင်း) အခမ်းအနားများကို သတ်မှတ်ကာ သမင်သားပူဇော်ခြင်း၊ မန္တရရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ ရေချိုးသန့်စင်ခြင်းနှင့် ဝိශ්ဝဒေဝ၊ ရုဒ္ရ၊ ဝိෂ္ဏုတို့အပါအဝင် ဒေဝတားများသို့ ဘလိ ပူဇော်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သည်။ အာရှရမ်နှင့် သင့်တော်သည့် ယဇ်ပလ္လင်များနှင့် မီးသန့်နေရာများကို တည်ထောင်ကာ တောထွက်ပူဇော်ပစ္စည်းများဖြင့် သတ္တဝါများကို သာယာစေပြီး နောက်ဆုံး သုံးပါးတော် တဲအတွင်းသို့ အတူဝင်ကြသည်—ဒေဝတားများ စုဓမ္မာသဘာသို့ ဝင်သကဲ့သို့—ပြီးလျှင် သစ်တော၏ စည်းစိမ်ကြွယ်ဝမှုအတွင်း ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ကြသည်။
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
ဤသရဂတွင် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၌ ရာမကို လွတ်လပ်စွာနှုတ်ဆက်ခွင့်ရပြီးနောက် သုမန်ထရ၏အမြင်ဖြင့် အယောဓျာသို့ ဇာတ်ကြောင်းပြန်ဝင်လာသည်။ ဂုဟသည် ရာမကို တောင်ဘက်ကမ်းသို့ ရောက်အောင် ပို့ဆောင်ကာ သုမန်ထရနှင့် အနည်းငယ်အထိ စကားပြောပြီး စိတ်မချမ်းသာစွာ အိမ်သို့ ပြန်သွားသည်။ သုမန်ထရသည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်း၊ ရေကန်၊ ရွာမြို့များကို ဖြတ်သန်းကာ အလျင်အမြန် ပြန်လာပြီး တတိယနေ့ ညနေချမ်းတွင် အယောဓျာသို့ ရောက်ရာ မြို့တော်သည် တိတ်ဆိတ်၍ အားလျော့နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ လူအုပ်ကြီးက သူ့ထံသို့ တိုးဝင်လာကာ “ရာမ ဘယ်မှာလဲ” ဟု မေးမြန်းကြပြီး မြို့သူမြို့သားတို့က ဓမ္မတရားပြည့်ဝသော မင်းသားကို ယဇ္ဉပွဲ၊ မင်္ဂလာပွဲ၊ အစည်းအဝေးများနှင့် လှူဒါန်းပွဲများတွင် မမြင်ရတော့မည်ဟု ငိုကြွေးကြသည်။ သူတို့သည် ရာမ၏ ဖခင်ကဲ့သို့ မေတ္တာပြည့်ဝသော အုပ်ချုပ်မှုကိုလည်း သတိရကြသည်။ နန်းတော်ထဲသို့ ဝင်ရာတွင် သုမန်ထရသည် လူစည်ကားသော အဝင်းအဝိုင်းများကို ဖြတ်သန်းရပြီး အိမ်ကြီးအိမ်ကောင်းနှင့် အတွင်းနန်းတော်ရှိ မိန်းမများက မျက်ရည်ပြည့်လျှံကာ အော်ဟစ်ငိုကြွေးကြသည်။ ဒဿရထ၏ မဟာမိဖုရားများအကြားတွင်လည်း ကောသလျာကို မည်သို့ ပြောရမည်နည်းဟူသော တိတ်တိတ်ဆိတ်ဆိတ် စကားများ ထွက်ပေါ်နေသည်။ နောက်ဆုံး သုမန်ထရသည် ဒဿရထမင်းကြီးကို တွေ့ဆုံကာ ရာမ၏ သတင်းစကားကို စကားလုံးမလွဲ အတိအကျ တင်ပြသည်။ အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ဒဿရထသည် မူးမေ့လဲကျသွားပြီး အတွင်းနန်းတော်တစ်လျှောက် ငိုကြွေးသံများ ပေါက်ကွဲထွက်လာသည်။ စုမိတြာ၏ အကူအညီဖြင့် ကောသလျာသည် လဲကျနေသော မင်းကြီးကို ထူထောင်ကာ (ကೈကေယီ မရှိသဖြင့်) ကြောက်ရွံ့မနေဘဲ သတင်းပို့သူကို မေးမြန်းရန် တိုက်တွန်းပြီးနောက် သူမကိုယ်တိုင်လည်း လဲကျသွားရာ မြို့တော်တစ်လျှောက် ဝမ်းနည်းခြင်း ပြန်လည်လှိုင်းထလာသည်။
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
သတိပြန်ရပြီးနောက် ဒဿရထမင်းကြီးသည် ရာမအကြောင်းကို တိတိကျကျ သိလိုသဖြင့် စုမန်ထရကို ခေါ်ယူမေးမြန်းသည်။ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် မင်းကြီးသည် ရာမ ဘယ်နေရာမှာ ထိုင်ခဲ့သလဲ၊ ဘယ်နေရာမှာ အိပ်ခဲ့သလဲ၊ ဘာကို စားခဲ့သလဲ စသည့် အချက်အလက်အသေးစိတ်များကိုပင် မေးမြန်းကာ မျက်မှောက်ရှိနေခြင်းမရှိသည့်အစား အမှန်တကယ်ကဲ့သို့သော ဇာတ်ကြောင်းဖြင့် စိတ်ကို ထောက်ကူလိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စုမန်ထရသည် လက်အုပ်ချီ၍ ဝင်ရောက်လာပြီး ဒဿရထမင်းကြီးကို အိုမင်း၍ ဖုန်မှုန့်ကပ်လျက်၊ အသစ်ဖမ်းမိသော ဆင်ကဲ့သို့ ရှည်လျားစွာ သက်ပြင်းချနေသည်ဟု ဖော်ပြကာ ကိုယ်ခန္ဓာပုံရိပ်မှတစ်ဆင့် နိုင်ငံရေးအင်အားကျဆင်းမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ စုမန်ထရက တောအစွန်း၌ ရာမ၏ ဓမ္မတရားနှင့်ညီသော အကျင့်အကြံကို တင်ပြသည်။ ရာမသည် ခေါင်းငုံ့၍ အဉ္ဇလီပြုကာ အတွင်းနန်းတော်သို့ နမස්ကာရနှင့် ကျန်းမာချမ်းသာရေး မေးမြန်းစကားကို ပို့ဆောင်ရန်—အထူးသဖြင့် ကောသလျာမိဖုရားထံ—မှာကြားပြီး နေ့စဉ်ပူဇော်ကိစ္စများကို စည်းကမ်းတကျ ဆောင်ရွက်ရန်၊ ဒဿရထမင်းကြီးကို ဘုရားတော်ကဲ့သို့ ဝတ်ပြုစေဝါရန်၊ မိဖုရားများအကြား နှိမ့်ချစွာ နေရန်၊ ကေကေယီမိဖုရားနှင့် ဆက်ဆံရေးကို သတိထားထိန်းသိမ်းရန် အကြံပြုသည်။ ထို့ပြင် ဘရတအပေါ် ရာဇဓမ္မကိုလည်း သတ်မှတ်ကာ သူ့ကို မင်းအဖြစ် လေးစားဆက်ဆံရန်၊ ကျန်းမာချမ်းသာရေးကို မေးမြန်းရန်၊ မိခင်အားလုံးကို တန်းတူဂုဏ်ပြုရန်နှင့် အိုမင်းသော မင်းကြီး၏ အမိန့်ကို နာခံရန် ဟောကြားသည်။ နောက်တစ်ဖက်တွင် လက္ခမဏ၏ ဒေါသနှင့် တောထွက်ခိုင်းခြင်းအပေါ် သီလပိုင်းဆိုင်ရာ ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်မှု ပေါ်လာပြီး၊ စီတာသည် အစတွင် မောဟသကဲ့သို့ တိတ်ဆိတ်နေကာ စုမန်ထရ ထွက်ခွာချိန်တွင် မျက်ရည်ကျကာ ငိုကြွေးသည်။ စರ್ಗာအဆုံးတွင် ရာမသည် လက်အုပ်ချီ၍ ငိုယိုနေပြီး လက္ခမဏက ထောက်ကူထားကာ စီတာသည် ရာဇရထားကို မျက်စိမလွှဲ စိုက်ကြည့်နေသည်—ခွဲခွာခြင်း၏ ရုပ်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်ရေးဝမ်းနည်းမှုနှင့် တာဝန်ဓမ္မ၏ သဘောတရားတို့ ပေါင်းစည်းသွားသည်။
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
သရဂ ၅၉ တွင် စုမန္တရသည် ရာမနှင့် လက္ခမဏတို့က တပသီဝတ်စုံဝတ်ဆင်ကာ ဂင်္ဂါမြစ်ကို ဖြတ်ကူးပြီး ပရယာဂသို့ ဆက်လက်ထွက်ခွာသွားပြီးနောက်၊ မင်းဒဿရထထံသို့ သတင်းပို့ချက်ကို ဆက်လက်တင်ပြသည်။ စာရഥီက မိမိ၏ အကူအညီမဲ့ ပြန်လာရပုံကို ပြောပြရာတွင် လက္ခမဏက ရာမကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေခြင်း၊ မြင်းများက ပြန်လမ်းကို မလိုလားသကဲ့သို့ “ပူသောမျက်ရည်” ကျသလို ဖြစ်နေခြင်း၊ စုမန္တရက ဂုဟနှင့်အတူ ပြန်ခေါ်မည်ဟု မျှော်လင့်ကာ စောင့်ဆိုင်းခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံး အယောဓျာသို့ ပြန်လာရခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့နောက် ဝမ်းနည်းခြင်းသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာသဘောဖြင့် ပေါ်လွင်လာသည်—သစ်ပင်များ၊ မြစ်များ၊ ကန်များ၊ တောများနှင့် ဥယျာဉ်များသည် ခြောက်သွေ့သလို သို့မဟုတ် ပူလောင်သလို မြင်ရပြီး ရာမ၏ အပျက်အဆီးကို နိုင်ငံတော်နှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကပါ ပြန်လည်ထင်ဟပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ရာမမပါဘဲ အယောဓျာသို့ ဝင်ရောက်လာသော စုမန္တရသည် အနှံ့အပြား ငိုကြွေးမြည်တမ်းမှုကို တွေ့ရသည်—ကြိုဆိုနှုတ်ဆက်သူ မရှိ၊ သက်ပြင်းချသံများ ထပ်ခါထပ်ခါ ကြားရ၊ မဟာအိမ်ကြီးများနှင့် နန်းတော်များမှ မိန်းမများ ငိုယိုကြပြီး မိတ်ဆွေ၊ ရန်သူ၊ အလယ်အလတ်နေသူတို့အကြား ခွဲခြားမရသော ဝမ်းနည်းမှုတစ်မျိုးတည်း ပျံ့နှံ့နေသည်။ မင်းဒဿရထသည် မျက်ရည်ကြောင့် အသံတုန်၍ မိမိကိုယ်ကို အပြစ်တင်ကာ “မိန်းမတစ်ယောက်အတွက်” အကြံမယူဘဲ အလျင်အမြန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။ ကိကေယီ၏ လှုံ့ဆော်မှုကို အပြစ်တင်ပြီး ကံကြမ္မာ၏ ဖျက်ဆီးတတ်သော အင်အားကိုလည်း ရည်ညွှန်းကာ စုမန္တရအား ရာမ (နှင့် စီတာ) ထံသို့ ခေါ်ဆောင်ပေးရန် တောင်းပန်သည်—သူတို့ကို မမြင်ရဘဲ တစ်ခဏတောင် မရှင်နိုင်ဟု ကြေညာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် “ဝမ်းနည်းပင်လယ်” အလွန်ရှည်သော ဥပမာဖြင့် အဆုံးသတ်ရာတွင် ကိကေယီကို ဝဍဝာနလမုခကဲ့သို့၊ မန္ထရာ၏ စကားကို မိကျောင်းကဲ့သို့၊ မျက်ရည်ကို ဖျော့ဖျော့ဖ泡ကဲ့သို့ ဆိုပြီး မင်းဒဿရထသည် မေ့လျော့လဲကျသွားကာ ကောသလျာသည် ထပ်မံ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြင့် ဖမ်းဆီးခံရသည်။
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
ဤသရဂ၌ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို ဖော်ပြထားသည်။ မိဖုရား ကောသလျာသည် ကိုယ်ခန္ဓာမတည်ငြိမ်ဘဲ တုန်ခါနေ၍ ရထားမောင်း ဆုမန္တရကို ခေါ်ကာ ရာမ၊ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့ထံ ချက်ချင်းပို့ဆောင်ရန် တောင်းဆိုသည်။ သားနှင့် ခွဲခွာရခြင်းကို မခံနိုင်ကြောင်း၊ ခွဲခွာမှုအတွင်း မရှင်နိုင်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားသည်။ ဆုမန္တရသည် လက်အုပ်ချီ၍ အလေးအနက်ဖြင့် နှစ်သိမ့်စကားဆိုသည်။ စိတ်ပျက်အားလျော့မှုကို စွန့်လွှတ်ရန် တိုက်တွန်းကာ ရာမ၏ တောနေထိုင်မှုကို သဘောတရားနှင့် သမ္မာဓမ္မကို အခြေခံသည့် သည်းခံတည်ကြည်မှုဟု ရှင်းပြသည်။ လက္ခမဏ၏ အမှုထမ်းခြင်းကိုလည်း စည်းကမ်းတကျ သမ္မာဓမ္မတာဝန်အဖြစ် ဖော်ပြပြီး ကုသိုလ်နှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ အကျိုးကို ရရှိစေသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် စီတာ၏ အကျင့်အနေအထားကို ချီးမွမ်းသည်—သူမသည် မညှိုးနွမ်းဘဲ တောအလွတ်တွင်ပင် အိမ်ကဲ့သို့ ယုံကြည်တည်ငြိမ်နေပြီး ရွာများ၊ မြစ်များ၊ သစ်ပင်များအကြောင်းကို ပျော်ရွှင်စွာ စူးစမ်းမေးမြန်းသည်။ သူမ၏ စိတ်သည် ရာမ၌ အလွန်တည်နေသဖြင့် ရာမမရှိသော အယောဓျာတောင် တောကဲ့သို့ ခံစားရမည်ဟု ဆိုသည်။ ဆုမန္တရသည် ခရီးပင်ပန်းမှုကြား에서도 မလျော့သော စီတာ၏ တောက်ပမှုကို ပဒုမနှင့် လမင်းကဲ့သို့ ဥပမာပြုကာ ချီးကျူးပြီး အလှဆင်မရှိသော်လည်း တောက်ပသော ခြေဖဝါး၊ ရာမ၏ ကာကွယ်မှုအောက်တွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များကြား၌ပင် မကြောက်မရွံ့ လျှောက်လှမ်းနိုင်ခြင်းကို ဖော်ပြသည်။ အဆုံးတွင် ဤအကျင့်သည် အမြဲတမ်း ကီရ్తိသတင်းကျန်ရစ်မည်ဟု ဆိုသော်လည်း မိခင်စိတ်ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ကောသလျာ၏ ငိုကြွေးခေါ်ဆိုသံသည် မရပ်တန့်ဘဲ ချစ်သားကို ထပ်ခါထပ်ခါ ခေါ်နေဆဲဖြစ်သည်။
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
ဤသရဂ၌ ရာမသည် တောသို့ ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ကောသလျာမယ်တော်သည် အလွန်ပြင်းထန်သော ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုဖြင့် ဒဿရထမင်းကြီးအား မျက်ရည်နှင့်တကွ စကားစဉ်ဆက်မပြတ် ပြောကြားလေသည်။ အစတွင် ရာမ–စီတာ–လက္ခမဏ်တို့၏ တောဘဝဒုက္ခကို မည်သို့ခံနိုင်မည်နည်းဟု မေးမြန်းကာ—စီတာ၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့မှုနှင့် နန်းတော်စည်းစိမ်ကို အလေ့အကျင့်ရှိခြင်း၊ တောအစာအဟာရ၊ အအေးအပူဒဏ်၊ စင်္ဟာနာဒကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်အန္တရာယ်များကို သတိရ၍ စိုးရိမ်ပူပန်လေသည်။ ထို့နောက် ဒဿရထ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို “ကရုဏာမဲ့သော ကမ္မ” ဟု ခေါ်ဆိုကာ ရာမတို့သည် သာယာချမ်းမြေ့မှုကို ခံယူထိုက်သူများဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြလေသည်။ ဘရတသည် ရာဇသိမ်းမစွန့်နိုင်ကြောင်း ဆိုပြီး ကောသလျာမယ်တော်က ဓမ္မဆိုင်ရာ ဥပမာများစွာကို ထုတ်ဖော်လေသည်—ရှရဒ္ဓပူဇာ၌ မိမိအိမ်သားများကို အရင်ကျွေးပြီးမှ ဒွိဇမြတ်များကို နောက်မှရှာခြင်းသည် မသင့်တော်ခြင်း၊ မြတ်သော ဘြာဟ္မဏများသည် “နောက်ကျမှ စားခြင်း” ကို မလက်ခံခြင်း၊ ကျားသည် အခြားသူက ပယ်ထားသော အစာကို မစားခြင်း၊ ယဇ္ဉပစ္စည်းများကို ပြန်လည်အသုံးမပြုသင့်ခြင်း၊ ထို့ပြင် အခြားသူက ခံစားပြီးသား ရာဇသိမ်းကို လက်ခံခြင်းသည် အနှစ်မဲ့သွားသော သေရည် သို့မဟုတ် ဆိုမမရှိသော ယဇ္ဉကဲ့သို့ အဓိပ္ပါယ်မဲ့ကြောင်း။ ဤအရာများဖြင့် ရာမ၏ အမြင့်မားသော အဂ္ဂရဟာနှင့် ဓမ္မတည်ကြည်မှုကို ပြသလေသည်—ရာမသည် အမရိုင်းမခံ၊ ဒေါသထန်လျှင် တောင်တန်းကိုပါ ခွဲဖောက်နိုင်သော်လည်း ဖခင်ကို ဂုဏ်ပြုသဖြင့် ဒဿရထကို ထိခိုက်စေမည်မဟုတ်။ သရဂအဆုံးတွင် မိန်းမဓမ္မအရ အားကိုးရာ (ခင်ပွန်း–သား–ဆွေမျိုး) ကို ဖော်ပြပြီး ကောသလျာ၏ ပစ်ပယ်ခံရသကဲ့သို့ ခံစားချက်နှင့် ကိုယ်ကိုဖျက်ဆီးလိုသည့် စိတ်အလားအလာ ပေါ်လွင်လာသည်။
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
သရဂ ၆၂ တွင် နန်းတော်အတွင်း၌ ဓမ္မနှင့်စိတ်ဗေဒဆိုင်ရာ အတွင်းခံအလှုပ်အရှားကို ထင်ရှားစေသည်။ ကောသလျာ၏ ဒေါသနှင့် သားခွဲခွာရသော ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ထွက်ပေါ်လာသည့် ကြမ်းတမ်းသောစကားများနောက်တွင် ဒသရထ မင်းကြီးသည် စိတ်ထိခိုက်လွန်ကဲ၍ မူးလဲသွားပြီး နောက်မှ ပူပြင်းသော သက်ပြင်းချမှုများနှင့်အတူ သတိပြန်ရလာသည်။ ရာမနှင့် ခွဲခွာရသည့် ဒုက္ခအပြင် အတိတ်က အပြစ်တရားတစ်ခုလည်း စိတ်ထဲတွင် ပြန်လည်ပေါ်ထွက်လာသည်—śabdavedhin (အသံကိုလိုက်၍ ပစ်ခတ်ခြင်း) ဖြင့် မသိမသာ ရှင်တော်တစ်ပါး၏ သားကို သတ်မိခဲ့ခြင်း—ထို့ကြောင့် အပြစ်ခံစားချက်နှင့် ဆုံးရှုံးမှုတို့၏ နှစ်ထပ်ဝန်ကို ခံရသည်။ တုန်ယင်၍ မျက်နှာချိုင့်ဝင်နေသော မင်းကြီးသည် လက်အုပ်ချီကာ ကောသလျာအား တောင်းပန်သည်—ဓမ္မကိုလိုက်နာသော မိန်းမအတွက် ခင်ပွန်းသည် မျက်မြင်တော်မူရသော နတ်တော်ကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် ဒုက္ခကာလ၌ နှိပ်စက်နေသူအား ခါးသီးသောစကား မပြောပါနှင့်ဟု ဆိုသည်။ ကောသလျာ၏ စိတ်နေစိတ်ထားသည် ဒေါသမှ ကရုဏာသို့ ပြောင်းလဲသွားပြီး မျက်ရည်များစွာကျကာ ခေါင်းပေါ်တွင် အঞ্জလီတင်၍ ခွင့်လွှတ်ပါရန် တောင်းပန်သည်။ သားဒုက္ခကြောင့် မသင့်လျော်သည့် ကြမ်းတမ်းမှုကို ပြုမိကြောင်းလည်း ဝန်ခံသည်။ ထို့နောက် śoka (ဝမ်းနည်းမှု) အကြောင်း ဥပဒေသတစ်ရပ်ကို ပြောကြားသည်—ဝမ်းနည်းမှုသည် သတ္တိ၊ ပညာနှင့် တည်ငြိမ်မှုအားလုံးကို ဖျက်ဆီးပြီး အကြီးဆုံး ရန်သူဖြစ်ကာ ရန်သူ၏ ထိုးနှက်မှုထက်ပင် ခံနိုင်ရည်ခက်သည်။ စိတ်သည် ဝမ်းနည်းမှုထဲတွင် နစ်မြုပ်သွားလျှင် တပသီနှင့် ပညာရှိတို့တောင် မောဟဖြစ်နိုင်သည်။ နိရ္ဗာသန၏ ငါးညသည် ငါးနှစ်ကဲ့သို့ ရှည်လျားသလို ခံစားရပြီး မိမိဒုက္ခတိုးပွားလာခြင်းကို မြစ်ရေများစီးဝင်၍ မြင့်တက်လာသော သမုဒ္ဒရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်သည်။ ထိုနှလုံးထိသောစကားများ ပြောနေစဉ် နေရောင်ခြည် မျော့သွား၍ ညရောက်လာကာ ဒသရထ မင်းကြီးသည် ခဏတာ သက်သာသော်လည်း ဒုက္ခမကင်းဘဲ အိပ်စက်ခြင်း၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်သွားသည်။
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
ဤစರ್ಗတွင် ရာမကို တောဝင်စေပြီးနောက် နိုးထလာသော ဒဿရထမင်းကြီးသည် ဝမ်းနည်းခြင်းက စိတ်ကိုဖမ်းဆီးထားသည်။ မိဖုရား ကောသလျာအား ကမ္မ-ဖလ သဘောတရားကို မိန့်ကြား၍ “လုပ်သူသည် မိမိလုပ်ရပ်၏ အကျိုးကို မလွဲမသွေ ခံစားရသည်၊ အကျိုးအပြစ် မချိန်ဆမီ လုပ်ငန်းစတင်သူသည် ကလေးကဲ့သို့” ဟုဆိုသည်။ ထို့နောက် သရက်ပင်များကို ဖြတ်တောက်ပြီး ပလားရှ (ကിംရှုက) ကိုသာ ရေချိုးပေးကာ သီးပွင့်ရာသီရောက်မှ နောင်တရသကဲ့သို့—မိမိလည်း အကျိုးပွင့်ချိန်တွင်ပင် ရာမကို ဝေးကွာစေခဲ့ကြောင်း ကိုယ်တိုင်နှိုင်းယှဉ်ဝန်ခံသည်။ ထို့ပြင် မင်းကြီးသည် အတိတ်က အပြစ်တစ်ရပ်ကို ပြန်လည်သတိရသည်။ မိုးရာသီတွင် စရယုမြစ်ကမ်း၌ မုဆိုးထွက်၍ အမှောင်ထဲက ရေယူရာနေရာတွင် စောင့်ကာ အသံကိုယုံ၍ ဆင်ဟုထင်ပြီး မြားပစ်လိုက်သည်။ ထိုအခါ အော်ဟစ်သံထွက်လာပြီး များသည် မျက်မမြင် အိုမင်းသော မိဘနှစ်ပါးအတွက် ရေခပ်လာသော တပသီလူငယ်တစ်ဦးကို ထိမှန်သွားကြောင်း သိရသည်။ သေခါနီး လူငယ်သည် သံဃာသဘောရှိသူအပေါ် မတရားဟင်းဆာပြုမိခြင်းကို ငိုကြွေးကာ အထူးသဖြင့် မိဘတို့၏ လာမည့်ဒုက္ခကို စိုးရိမ်သည်။ သူသည် ဒဿရထအား ကျိန်စာမဖြစ်စေရန် မိဘတို့ထံ သွား၍ ခွင့်လွှတ်မှုတောင်းရန် တိုက်တွန်းပြီး မြားကို ထုတ်ပေးရန်လည်း တောင်းဆိုသည်။ ဒဿရထသည် “ထားလျှင် နာကျင်၊ ထုတ်လျှင် သေ” ဟူသော ဓမ္မအကျပ်အတည်းတွင် တုန်လှုပ်ကာ နောက်ဆုံး မြားကို ဆွဲထုတ်သည့်အခါ လူငယ်သည် အသက်ဆုံးသည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် ယနေ့ မင်းကြီး၏ ပျက်စီးကျဆုံးမှုကို ကမ္မအကြောင်းရင်းအဖြစ် ဖော်ပြပေးသည်။
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
ဤစರ್ಗတွင် ဒသရထမင်းကြီးသည် ကောသလျာမဟာဒေဝီရှေ့၌ ကရုဏာဖြင့် ငိုကြွေးလျက် မိမိ၏ အတိတ်က “သဗ္ဒဝေဓီ” (အသံကိုလိုက်၍ ပစ်ခတ်ခြင်း) လေ့ကျင့်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အပြစ်အကြောင်းကို ဝန်ခံပြောကြားသည်။ စရယုမြစ်ကမ်း၌ ရေထဲတွင် အိုးဖြည့်သံကို ဆင်သံဟု မှားယွင်းထင်ကာ မြားပစ်လိုက်သဖြင့် တကယ်တမ်းမှာ တပသီရသီ၏ သားကို ထိခိုက်စေခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။ သေမင်းနီးကပ်နေသော မုနိသားကို မြင်လျှင် မြားကို ထုတ်ပေးပြီး မျက်မမြင် အိုမင်းသော မိဘနှစ်ပါးထံသို့ အဖြစ်အပျက်အားလုံးကို ပြောပြကာ သားပျောက်ဆုံးခြင်း၏ ဝမ်းနည်းငိုကြွေးသံနှင့် နောက်ဆုံးတွေ့မြင်ခွင့်၏ ကရုဏာမြင်ကွင်းတို့ကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ မုနိသည် ဓမ္မနှင့် တရားမျှတမှုအရ—မသိမသာဖြင့် ပြုမိသဖြင့် ချက်ချင်းပင် ဗြဟ္မဟတ္တယာကဲ့သို့ အလွန်ကြီးမားသော အပြစ်ဒဏ် မတက်ရောက်သေးကြောင်း ဆိုသော်လည်း၊ မင်းကြီးသည်လည်း သားကိုဆုံးရှုံးရသကဲ့သို့သော ဝမ်းနည်းမှုဖြင့် သေဆုံးရမည်ဟု ကျိန်စာပေးသည်။ မုနိဇနီးမောင်နှံသည် စိတားပေါ်တက်ကာ ကောင်းကင်သို့ သွားကြပြီး မုနိသားသည် ဒိဗ္ဗရုပ်ဖြင့် သက္ကရ (အိန္ဒြာ) နှင့်အတူ ကောင်းကင်သို့ တက်ရောက်သည်။ ထိုကျိန်စာသည် ကမ္မဝိပါကကဲ့သို့ ယခုကာလတွင် အကျိုးပေါ်လာသည်—ရာမနှင့် ခွဲခွာရသော ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ဒသရထမင်းကြီး၏ အင်ဒြိယအားလျော့နည်း၍ စိတ်လည်း ပျက်ယွင်းလာသည်။ ရာမကို မမြင်ရခြင်းကို အကြီးမားဆုံးဒုက္ခဟု ထင်မှတ်ကာ ကောသလျာနှင့် စုမိတြာတို့၏ အနီး၌ အလယ်ညကျော်ပြီးနောက် အသက်ကို စွန့်လွှတ်တော်မူသည်။
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
သရဂ ၆၅ တွင် နန်းတော်အတွင်း မနက်ခင်း မင်္ဂလာအခမ်းအနားမှ ရုတ်တရက် ဝမ်းနည်းဖွယ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပုံကို ဖော်ပြသည်။ အရုဏ်တက်ချိန်တွင် နန်းတော်စည်းကမ်းအတိုင်း ချီးမွမ်းသူများ၊ စူတာ (နန်းတော်ကဗျာဆရာ/ဇာတ်ကြောင်းဆိုသူ) များ၊ သီချင်းဆိုသူများနှင့် အမှုထမ်းများ လာရောက်၍ မင်္ဂလာကောင်းချီးများကို ရွတ်ဆိုကာ နန်းတော်ကို ချီးမွမ်းသံ၊ တေးဂီတသံနှင့် သန့်ရှင်းသော သံတော်သံဖြင့် ပြည့်နှက်စေသည်။ ရေချိုးတော်အတွက်လည်း ထုံးတမ်းအတိုင်း ပြင်ဆင်ထားသည်—အဝါရောင် စန္ဒကူးနံ့ရေ၊ အိုးအခွက်များ၊ လိမ်းဆေးနှင့် အာရုံခံပူဇော်ပစ္စည်းများ—အားလုံး စနစ်တကျ၊ အရည်အသွေးမြင့်စွာ။ သို့သော် မဟာရာဇာ ဒဿရထ မပေါ်လာ။ နေထွက်ချိန်အထိ အမှုထမ်းများ စောင့်ကြရင်း စိုးရိမ်မှုက သံသယအဖြစ် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲသွားသည်။ အိပ်ရာစောင့် မိန်းမများက သတိထားစွာ အခန်းထဲဝင်၍ အိပ်ရာကို ထိကြည့်သော်လည်း အသက်ရှင်မှုလက္ခဏာ မတွေ့ရသဖြင့် တုန်လှုပ်ကြပြီး ကြောက်ရွံ့မှုသည် အတည်ပြုချက်ဖြစ်လာသည်။ အတွင်းနန်းတော်တွင် ငိုကြွေးသံကြီး ပေါက်ကွဲထွက်လာသည်။ ကောသလျာနှင့် စုမိတ္တရာတို့သည် အော်ဟစ်သံကြောင့် နိုးထကာ ရာဇာကို ထိမိပြီး ဝမ်းနည်းကြေကွဲကာ လဲကျကြသည်။ ကိုင်ကေယီ ဦးဆောင်သော အခြားမဟာမိဖုရားများလည်း မူးမေ့လဲကျကြ၏။ ယခင်က ချီးမွမ်းသံဖြင့် တုန်ဟုန်နေသော နန်းတော်သည် ယခု ဝမ်းနည်းငိုကြွေးသံဖြင့် ပြန်လည်တုန်ဟုန်လာကာ ပျော်ရွှင်မှုကျဆုံးခြင်းနှင့် အများပြည်သူတစ်ရပ်လုံး၏ အလွမ်းအတမ်းအစကို အမှတ်အသားပြုသည်။
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
ဒဿရထ မဟာရာဇာ ကောင်းကင်သို့ တက်ရောက်သွားပြီးနောက် အယောဓျာမြို့တော်၌ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှု အလွန်တင်းကျပ်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကောသလျာ မဟာဒေဝီသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲလွန်း၍ မဟာရာဇာ၏ ဦးခေါင်းကို မိမိပေါင်ပေါ်တင်ကာ ကိကေယီကို အပြစ်တင်သည့် ငိုကြွေးသံဖြင့် ဝမ်းနည်းလျက် ပြောဆိုသည်။ ထိုဘေးအန္တရာယ်ကို မီးငြိမ်းသကဲ့သို့၊ ရေမရှိသော သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့၊ အလင်းမဲ့သော နေကဲ့သို့ ဟူသော တင်းမာသော ဥပမာများဖြင့် ဖော်ပြသည်။ သူမ၏ ဝမ်းနည်းစကားသည် ဒုက္ခ၏ ဝိုင်းဝန်းမှုကို ပိုမိုချဲ့ထွင်စေသည်—တောအန္တရာယ်များအတွင်း စီတာ၏ အားနည်းမှု၊ ထိုသတင်းကြောင့် ဇနကမင်းလည်း ဝမ်းနည်းလွန်ကဲ၍ လဲကျနိုင်ခြေတို့ကို ထောက်ပြသည်။ ထို့ပြင် ကောသလျာသည် ခင်ပွန်း၏ ကိုယ်တော်နှင့်အတူ မီးထဲဝင်မည်ဟု ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဖျက်ဆီးသည့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထုတ်ဖော်ကာ ရာဇဝင်မုဆိုးမ၏ ဝေဒနာအဆုံးစွန်ကို ပြသသည်။ အတွင်းဝန်မိန်းမများက တားဆီး၍ သူမကို ခေါ်ဆောင်သွားကြသည်။ အကြီးအကဲတို့၏ အမိန့်အရ မင်းကြီး၏ ရုပ်ကောင်ကို ဆီဖြည့်ထားသော အိုး/ကန်အတွင်း ထိန်းသိမ်းထားပြီး သားတော်တစ်ပါး ရောက်ရှိလာသည်အထိ သင်္ဂြိုဟ်ပွဲကို ရွှေ့ဆိုင်းကြသည်—မင်းဆက်၏ အခမ်းအနားဓလေ့နှင့် ဓမ္မနည်းလမ်းကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ နန်းတွင်းမိန်းမများ အတူတကွ ငိုကြွေးကြပြီး အယောဓျာမြို့တော်သည် လမရှိသောည သို့မဟုတ် နေမရှိသောနေ့ကဲ့သို့ မှိန်ညို၍ ရှုပ်ထွေးနေသည်ဟု ဖော်ညွှန်းသည်။ ပြည်သူ့စိတ်ခံစားချက်သည် ကိကေယီကို ရှုတ်ချသည့်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲကာ နန်းတော်အတွင်း ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ရပ်က မြို့တော်တစ်မြို့လုံး၏ ဒဏ်ရာနှင့် သီလတရားဆိုင်ရာ စီရင်ချက်အဖြစ် မည်သို့ ပြန်လည်တုံ့ပြန်လာသည်ကို ပြသသည်။
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
ဤစರ್ಗတွင် အယောဓျာမြို့၏ညကို “အာကြန္ဒိတ-နိရာနန္ဒာ” ဟူ၍ ငိုကြွေးသံများနှင့် ပျော်ရွှင်မှုမရှိသောညအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။ ဒသရထမဟာရာဇာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက်၊ သီရိရာမသည် တောဝင်နေထိုင်ရသဖြင့် မြို့တစ်မြို့လုံး ဝမ်းနည်းပူဆွေးကာ အိမ်အိမ်တိုင်းတွင် ငိုကြွေးသံများ ပျံ့နှံ့နေသည်။ မနက်ခင်းတွင် ရာဇာဘိသေကအခမ်းအနားကို ဆောင်ရွက်ရမည့် ဒွိဇာတိများသည် စည်းဝေးခန်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြသည်။ ရာဇပုရောဟိတ် ဝသိဋ္ဌ၏ရှေ့တွင် မာရကဏ္ဍေယ အစရှိသော ဗြာဟ္မဏများနှင့် အမတ်များက မိမိတို့၏အမြင်များကို တင်ပြကာ “အရာဇက” — ဘုရင်မရှိသောအခြေအနေ၏ အန္တရာယ်များကို ဆင်ခြင်ဆွေးနွေးကြသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ ဘုရင်မရှိလျှင် လူမှုရေးစနစ် ပျက်စီးသွားခြင်းဖြစ်သည်။ မိုးရွာသွန်းမှု၏စည်းကမ်း၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ဥစ္စာလုံခြုံရေး၊ တရားမျှတရေးဆောင်ရွက်မှု၊ ယဇ္ဉပူဇော်ပွဲများ၏ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ ပွဲတော်နှင့် သံစကာရအလေ့အထများ၊ ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းလုံခြုံရေး၊ စစ်ရေးကာကွယ်တားဆီးမှုတို့သည် ရာဇအာဏာမရှိလျှင် တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ယုတ်သွားကြောင်းကို အစဉ်လိုက် ဖော်ပြသည်။ ရေမရှိသောမြစ်၊ မြက်မရှိသောတော၊ ထိန်းကျောင်းသူမရှိသောနွားတို့ကဲ့သို့သော ဥပမာများဖြင့် နိုင်ငံ၏ “ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းသူ” အဖြစ် ဘုရင်၏အရေးပါမှုကို ထင်ရှားစေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဘုရင်သည် သစ္စာနှင့် ဓမ္မ၏အရင်းအမြစ်၊ မိဘကဲ့သို့ အကျိုးပြုသူဟု ရာဇဓမ္မကို တည်ထောင်ကာ၊ ဣက္ခဝါကု မင်းဆက်မှ သင့်လျော်သော မင်းသားတစ်ပါးကို (ဘရတ မရောက်မီ) ဘိသေကတင်မြှောက်ပေးရန် ဝသိဋ္ဌထံ တောင်းပန်ကြသည်။
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
ဤသရဂ၌ အမတ်များနှင့် ဗြာဟ္မဏများ၏ အကြံကို ကြားနာပြီးနောက် မဟာဋ္ဌာနပုရောဟိတ် ဝသိဋ္ဌသည် အရေးပေါ် စီမံချက်ကို ခွင့်ပြုသည်။ မိခင်ဘက် မောင်တော် (မတ်တူလ) ၏ နိုင်ငံဖြစ်သော ကေကယနိုင်ငံမှ ဘရတနှင့် သတ္တရုဃ္ဏကို ချက်ချင်း ပြန်ခေါ်ရန် သံတမန်အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ပြီး စိဒ္ဓာရ္ထ၊ ဝိဇယ၊ ဇယန္တ၊ အသောက၊ နန္ဒန တို့ကို ခေါ်ယူကာ စည်းကမ်းတကျ အမိန့်ပေးသည်—ကေကယ၏ မြို့တော် ရာဇဂೃಹသို့ အလျင်အမြန် သွားရမည်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းလက္ခဏာကို ဖုံးကွယ်ရမည်၊ ပုရောဟိတ်နှင့် အမတ်များဘက်မှ ကုသလမင်္ဂလာကို ပို့ရမည်၊ “အရေးကြီးသော တာဝန်” အတွက် ဘရတကို ချက်ချင်း ပြန်လာစေရမည်ဟု တင်းကျပ်စွာ တောင်းဆိုရမည်။ ထို့ပြင် ဆက်သွယ်ရေးအပေါ် အရေးကြီးသော ကန့်သတ်ချက်တစ်ရပ် ချမှတ်သည်—ဘရတအား ရာမ၏ တောဝင်ဒဏ် (ဝနဝါသ) အကြောင်း၊ ဒဿရထ၏ ကွယ်လွန်မှုအကြောင်း၊ ရဃုဝంశအပေါ် ကျရောက်နေသော ဆုတ်ယုတ်မှုအကြောင်းတို့ကို မဖော်ပြရ။ ထိုသို့ သတင်းကို ထိန်းချုပ်ခြင်းသည် ရုတ်တရက် ထိခိုက်စိတ်ဒဏ်ရာ မဖြစ်စေရန်နှင့် နိုင်ငံရေးတည်ငြိမ်မှုကို ထိန်းသိမ်းရန် ဖြစ်သည်။ သံတမန်များအား ခရီးသုံးပစ္စည်းများနှင့် လက်ဆောင်များ—ကေကယဘုရင်နှင့် ဘရတအတွက် ပိုးအဝတ်အစားနှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများ—ကို သံတမန်ရေးရာ အကျင့်အထုံးအတိုင်း ပေးအပ်သည်။ အခန်းအဆုံးတွင် လမ်းကြောင်းကိုလည်း အသေးစိတ် ဖော်ပြသည်—ဟஸ္တိနာပူရအနီး ဂင်္ဂါမြစ်ကို ဖြတ်ကူးပြီး ကုရု-ဇာင်္ဂလမှ ပာဉ္စာလသို့ ရွေ့လျားကာ မာလိနီ၊ ရရဒဏ္ဍာ၊ အိက္ခုမတီ၊ ဝိပါရှာ၊ ရှာလ္မလီ စသည့် မြစ်များကို ဖြတ်သန်းသည်။ စုဒာမာတောင်၌ ဝိෂ္ဏု၏ ခြေရာကို မြင်တွေ့ပြီး ညအချိန်တွင် ဂိရိဝြဇသို့ ရောက်ရှိကြသဖြင့် တာဝန်သိမှု၊ အလျင်အမြန်မှုနှင့် မြေပြင်အမည်တိကျမှုတို့ကို ထင်ရှားစေသည်။
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
သရဂ ၆၉ တွင် မြို့သို့ သံတမန်များ ရောက်လာသည့်အချိန်နှင့် တပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်လာသော အိပ်မက်ဆိုးအလှည့်အပြောင်းများမှတစ်ဆင့် ဘရတ၏ အတွင်းစိတ်အကျပ်အတည်းကို ဖော်ပြထားသည်။ မိုးလင်းခါနီးတွင် ဘရတသည် အိပ်မက်ထဲ၌ ဖခင် ဒဿရထကို မသန့်ရှင်းသည့်နေရာများနှင့် အမင်္ဂလာလုပ်ရပ်များအတွင်း တွေ့မြင်ရသဖြင့် စိတ်လှုပ်ရှားကြောက်ရွံ့လာသည်—တောင်ပေါ်မှကျ၍ နွားချေးကန်ထဲသို့ကျခြင်း၊ ဆီသောက်ရင်း ရေပြင်ပေါ်တွင် မျောနေခြင်း၊ နှမ်းရောထမင်းစားခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာလိမ်းပတ်ထားသကဲ့သို့ဖြစ်နေစဉ် ခေါင်းအရင် ဆီထဲသို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ငုပ်ဝင်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် အိပ်မက်သည် ကမ္ဘာလောကနှင့် ရာဇသင်္ကေတများ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည့် အမင်္ဂလာနိမိတ်များသို့ တိုးတက်သွားသည်—ပင်လယ်ခြောက်သွားခြင်း၊ လကျရောက်ခြင်း၊ မြေကြီးမှောင်မိုက်ခြင်း၊ ရာဇဆင်၏ ဆင်စွယ်ကျိုးခြင်း၊ မီးရုတ်တရက်ငြိမ်းခြင်း၊ မြေပြင်ကွဲခြင်း၊ သစ်ပင်များခြောက်သွားခြင်း၊ မီးခိုးထူထပ်၍ ပျက်စီးနေသော တောင်တန်းများ—သဘာဝနှင့် နိုင်ငံရေးစည်းကမ်းနှစ်ဖက်လုံးတွင် အစီအစဉ်ပျက်ယွင်းမှုကို ညွှန်ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရာဇာသည် အနက်ရောင်ဝတ်စုံဖြင့် သံအာသနပေါ်ထိုင်နေပြီး အမည်းရောင်အမျိုးသမီးများက လှောင်ပြောင်နေသည်ကိုလည်း မြင်ရသည်; ထို့နောက် အနီရောင်ပန်းကုံးနှင့် အနီရောင်လိမ်းဆေးဖြင့် အလှဆင်ထားသော ရာဇာသည် မြည်းချည်ရထားဖြင့် တောင်ဘက်သို့ အလျင်အမြန်သွားကာ နောက်ဆုံးတွင် အနီရောင် ကြောက်မက်ဖွယ် ရာက္ခသီတစ်ဦးက ဆွဲခေါ်သွားသည်။ ဘရတသည် ဤအိပ်မက်ကို သေမင်းနိမိတ်ဟု အဓိပ္ပါယ်ဖော်ကာ မိမိ၊ ရာမ၊ ရာဇာ သို့မဟုတ် လက္ခမဏအပေါ် ကျရောက်မည်ကို စိုးရိမ်သည်။ ထို့အပြင် အိပ်မက်နိယာမတစ်ရပ်ကိုလည်း ဆိုသည်—မြည်းချည်ယာဉ်ပေါ် စီးနင်းနေသူကို မြင်ရခြင်းသည် မကြာမီ သင်္ဂြိုဟ်မီးခိုး ထွက်ပေါ်မည့် အကြောင်းကြားချက်ဖြစ်သည်ဟု။ မိတ်ဆွေများက တေးဂီတ၊ အက၊ ဇာတ်လမ်းနှင့် ဟာသတို့ဖြင့် စိတ်ပျော်အောင် ကြိုးစားသော်လည်း ဘရတ၏ ကိုယ်စိတ်မတည်ငြိမ်မှု မလျော့—လည်ချောင်းခြောက်ခြင်း၊ အသံကွဲခြင်း၊ မျက်နှာညှိုးနွမ်းခြင်း၊ အကြောင်းမသိဘဲ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မနှစ်သက်ခြင်းတို့ ဖြစ်နေပြီး အိပ်မက်ထဲရှိ ရာဇာ၏ “နားမလည်နိုင်သော” ပေါ်ထွန်းမှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့မှု မပျောက်ကွယ်နိုင်။
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
သရဂ ၇၀ တွင် ကေကယနိုင်ငံမှ အယောဓျာသို့ ပြန်လည်ထွက်ခွာရမည့် အပြောင်းအလဲကို စည်းကမ်းတကျ ဖြစ်သော်လည်း စိတ်နှလုံးကို လှုပ်ရှားစေသည့် အဖြစ်အပျက်များဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ဘရတသည် မကောင်းသော နိမိတ်ဆန်သည့် အိပ်မက်ကို ပြောကြားနေစဉ် အယောဓျာမှ မြင်းစီးသံတမန်များသည် ခံတံတားနှင့် ကာကွယ်ထားသော ရာဇဂြဟ မြို့သို့ ရောက်လာကြသည်။ ကေကယဘုရင်နှင့် ယုဓာဇိတ်မင်းသားတို့က သံတမန်များကို ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုပြီးနောက် သံတမန်များက ဘရတအား ရိုသေစွာ အကြောင်းကြားကြသည်။ ဘရတသည် မိသားစုအခြေအနေကို အလေးထားမေးမြန်းသည်—ဒဿရထ၊ ရာမ၊ လက္ခမဏ နှင့် မိဖုရား ကောသလျာ၊ သုမိတ္ရာ၊ ကေကေယီတို့၏ ကျန်းမာရေး၊ ဓမ္မတရားနှင့် အိမ်တော်တည်ငြိမ်မှုတို့ကို စုံစမ်းမေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ သံတမန်များက နိုင်ငံရေးအရေးကြီးကိစ္စ အလွန်အရေးပေါ်ရှိသဖြင့် ချက်ချင်းပြန်ရန် တိုက်တွန်းကြပြီး၊ ကေကယဘုရင်နှင့် ယုဓာဇိတ်အတွက် ပို့ထားသော တန်ဖိုးကြီးလက်ဆောင်များကိုလည်း ဆက်ကပ်ကြသည်။ ဘရတသည် လက်ခံကာ သံတမန်များကိုလည်း သင့်တော်သလို ဂုဏ်ပြုတုံ့ပြန်သည်။ အရေးပေါ်ဖြစ်သဖြင့် ဘရတသည် မိခင်ဘက် အဘိုးထံမှ ခွင့်တောင်းရာ ကေကယဘုရင်က ထွက်ခွာခွင့်ပေးပြီး ဘရတကို ကေကေယီ၏ ထိုက်တန်သော သားဟု ချီးမွမ်းကာ ဝသိဋ္ဌနှင့် မင်းသားများထံ မေတ္တာနှုတ်ခွန်းဆက်စကား ပို့သည်။ ထို့နောက် ဆင်၊ မြင်း၊ ရွှေ၊ အထည်အလိပ်၊ အရေပြားများ၊ နန်းတော်မွေးခွေးများအထိ လက်ဆောင်အပြန်အလှန်များစွာ ပြုလုပ်ကြသော်လည်း ဘရတ၏ စိတ်မှာ မပျော်ရွှင်နိုင်ဘဲ အိပ်မက်နှင့် သံတမန်များ၏ အလျင်အမြန်ကြောင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှု ပိုမိုတက်လာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဘရတသည် သတ္တရုဃ္ဏနှင့်အတူ စစ်တပ်ကာကွယ်မှုအောက်တွင် မန္တ្រីများနှင့် အကြီးမားသော ခရီးသွားတပ်တန်းတစ်ရပ်ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ထွက်ခွာသွားပြီး၊ အပြင်ပန်းအားဖြင့် မင်္ဂလာသဘောရှိသော်လည်း မကောင်းသော အရိပ်အယောင်က လိုက်ပါနေသည်။
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
သရဂ ၇၁ တွင် ဘရတ၏ အယောဓျာသို့ နီးကပ်လာသည့် ခရီးစဉ်ကို နေရာအမည်များနှင့် မြစ်များစွာဖြတ်သန်းရသည့် အစီအစဉ်တကျဖြင့် ထူထပ်စွာဖော်ပြပြီး၊ ထို့နောက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော မြို့တော်၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပုံရိပ်သို့ လှည့်ကူးတင်ပြသည်။ ရာဇဂೃಹမှ အရှေ့ဘက်သို့ ထွက်ခွာကာ ဘရတသည် စုဒာမာ၊ ဟ္လာဒိနီ နှင့် လှိုင်းခေါင်းများထင်ရှားသည့် ကျယ်ဝန်းသော သတဒြူ (အနောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသည်) တို့ကို ကြည့်ရှု၍ ဖြတ်ကူးသည်။ ထို့ပြင် အီလာဓာန၊ သရဝတီရ္ထ၊ လောဟိတျယ စသည့် အမည်ရှိရာနေရာများတွင် ထပ်မံကူးဖြတ်ကြောင်း၊ အုတ္တာနိကာ၊ ကုဋိကာ၊ ကပီဝတီ စသည့် မြစ်အမည်များကိုလည်း စာရင်းပြုဖော်ပြကာ ခရီးလမ်းမှတ်တမ်းတစ်ခုကဲ့သို့ ဖြစ်စေသည်။ တောင်ပေါ်မွေးမြူသော မြင်းများနှင့် ဆင်စီးခြင်းကဲ့သို့ လက်တွေ့သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကိုလည်း အလေးပေးထားသည်။ အဝေးမှ အယောဓျာကို မြင်ရလာသည့်အခါ—ဖြူဖွေးသော မြေညီ၊ ဥယျာဉ်များနှင့် ဝေဒပညာကျွမ်းကျင်သော ယဇ်ပူဇော်ပုရောဟိတ်များကြောင့် ကျော်ကြားသည့် မြို့—အခြေအနေက ပြောင်းလဲသွားပြီး ဘရတသည် အိမ်တွင်းနှင့် သာသနာရေးနေရာများတွင် အမင်္ဂလာလက္ခဏာများကို ခံစားမြင်တွေ့သည်။ အိမ်များ မသန့်ရှင်း မစောင့်ရှောက်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး တံခါးများ မပိတ်မခတ်၊ ပူဇော်သက္ကာနှင့် မီးခိုးနံ့သာ (ဓూప) မတွေ့ရ၊ မိသားစုများ အစာရှားပါးကာ လူများသည် မျက်ရည်ကျ၊ ခန္ဓာကိုယ်ပိန်လှီ၍ ဝမ်းနည်းခြင်းထဲတွင် နစ်မြုပ်နေကြသည်။ ဤအခန်းသည် ယခင်က ရိုးရာယဇ်ပူဇော်မှုများဖြင့် အသက်ဝင်ခဲ့သော မြို့တော်၏ အကောင်းဆုံးပုံရိပ်နှင့် ယခုအခါ ဘာသာရေးနှင့် အိမ်ထောင်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ရပ်တန့်နေသည့် အဖြစ်ကို ယှဉ်ပြကာ မြို့၏ ယိုယွင်းမှုကို မင်းရေးနှင့် ဓမ္မတရား၏ ချိုးဖောက်မှုအညွှန်းအဖြစ် ထင်ဟပ်စေသည်။
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
သရဂ ၇၂ တွင် ဘရတသည် နန်းတော်အတွင်း ဖခင် ဒဿရထကို ရှာဖွေသော်လည်း မတွေ့ရသဖြင့်၊ အဖေ၏ ထုံးတမ်းအရ ကြိုဆိုကောင်းချီးခံယူရန် မျှော်လင့်ကာ ကေကေယီ၏ အတွင်းနန်းဆောင်သို့ သွားသည်။ ထိုနေရာတွင် အိပ်ရာခင်းလွတ်နေခြင်း၊ အမှုထမ်းများ မျက်နှာမသာခြင်းနှင့် နန်းတော်၏ လှုပ်ရှားသံမရှိခြင်းတို့ကြောင့် မကောင်းသင်္ကေတများကို ခံစားရပြီး၊ မိမိကို ဘာကြောင့် ခေါ်လာသနည်း၊ ဘုရင်သည် ဘယ်မှာရှိသနည်းဟု ကေကေယီအား တိတိကျကျ မေးမြန်းသည်။ အာဏာလိုလားမှုကြောင့် ကေကေယီက ကြောက်မက်ဖွယ် သတင်းကို ပြောကြားသည်—ရာမ၊ စီတာနှင့် လက္ခမဏကို ငိုကြွေးသတိရရင်း ဒဿရထသည် ကွယ်လွန်သွားပြီဟု။ ဘရတသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ လဲကျကာ ငိုယိုပြီး ဖခင်၏ ချစ်ခင်နွေးထွေးသော ထိတွေ့မှု ပျောက်ဆုံးသွားခြင်းကို ညည်းတွားသည်။ ထို့နောက် ဘုရင်၏ နောက်ဆုံးစကားကို မေးမြန်းကာ၊ ရာမ၏ သီလသမာဓိ မညစ်ညမ်းစေရန် စိုးရိမ်၍ ရာမက အခြားသူကို ထိခိုက်စေခြင်း၊ ခိုးယူခြင်း သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ ဇနီးကို လိုလားခြင်းကဲ့သို့ အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ ရှိခဲ့သလားဟု တိုက်ရိုက် မေးသည်။ ကေကေယီက ရာမတွင် အပြစ်မရှိကြောင်း ပြောပြီး၊ ဘရတအတွက် ရာဇပလ္လင်ကို တောင်းဆိုကာ ရာမကို တောဝင် (ဝနဝါသ) သွားစေမည်ဟု မိမိတောင်းဆိုခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ ဝန်ခံသည်။ ထိုဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ဒဿရထက ကွယ်လွန်ခဲ့သည်ဟုလည်း ဆိုသည်။ ထို့ပြင် ဘရတအား သင်္ဂြိုဟ်ပူဇော်ပွဲများ ဆောင်ရွက်ပြီး ရာဇဘိသေကကို လက်ခံရန် တိုက်တွန်းကာ မြို့နှင့် နိုင်ငံသည် ယခု ဘရတပေါ် မူတည်နေပြီဟု ဆိုသည်—ဤဖိတ်ခေါ်မှုသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဘရတ၏ ဓမ္မတရားအရ ငြင်းပယ်မှုနှင့် ရာမ၏ တရားဝင်အခွင့်အရေးကို ထောက်ခံသည့် သစ္စာတည်ကြည်မှုအတွက် အခြေခံ ဖြစ်လာသည်။
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
သရဂ ၇၃ တွင် ဘရတသည် ဒသရထ၏ ကွယ်လွန်သတင်းနှင့် ရာမ၊ လက္ခမဏတို့၏ တောဝင်ဒဏ်ကို ကြားသိရာမှ ဝမ်းနည်းကြေကွဲလွန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ သို့သော် သူ၏ငိုကြွေးခြင်းသည် ဓမ္မနှင့် နိုင်ငံရေးစည်းကမ်းအပေါ် အကြောင်းပြချက်တကျ တည်ရှိနေပြီး၊ အဖနှင့် အကိုကြီးများမရှိလျှင် ရာဇပလ္လင်သည် အဓိပ္ပါယ်မရှိကြောင်း၊ ထိုဝမ်းနည်းမှုသည် နှစ်ထပ်ဒဏ်ရာကဲ့သို့ နှလုံးသားကို ထိခိုက်စေကြောင်း ဆိုသည်။ ဘရတသည် ကေကေယီကို ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချကာ မင်းဆက်ကို ပျက်စီးစေပြီး ကောသလျာနှင့် စုမိတ္တရာတို့၏ ဒုက္ခကို ပိုမိုတိုးစေသည်ဟု စွပ်စွဲသည်။ ထို့ပြင် ရာမသည် ကေကေယီကိုလည်း မိခင်တော်ကဲ့သို့ ဂုဏ်ပြုလေးစား၍ စံပြအကျင့်ဖြင့် ဆက်ဆံခဲ့သော်လည်း မတရားမှုကို ခံရကြောင်း အလေးပေးပြောသည်။ ထို့နောက် ဘရတသည် အိက္ခဝါကူ မင်းဆက်၏ ထုံးတမ်းနှင့် ရာဇဓမ္မကို ထောက်ပြကာ အကြီးဆုံးသားသည်သာ အဘိသေကခံရပြီး ညီအငယ်များသည် စည်းကမ်းတကျ လေးစားကူညီရမည်ဟု ဆိုသည်။ ကေကေယီ၏ လုပ်ရပ်သည် ရာဇဓမ္မအဟောင်းအမြဲနှင့် ဘိုးဘွားဂုဏ်သိက္ခာကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ဘရတသည် ကေကေယီ၏ ဆန္ဒအတိုင်း သားကို ရာဇပလ္လင်တင်မည်မဟုတ်ကြောင်း ကြေညာပြီး၊ အပြစ်ကင်းစင်၍ ပြည်သူချစ်ခင်သော ရာမကို တောမှ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်မည်ဟု သစ္စာပြုကာ အတွင်းစိတ်အတည်တကျဖြင့် ရာမကို ဝန်ထမ်းဆောင်ရွက်မည်ဟု ဆုံးဖြတ်သည်။ သရဂအဆုံးတွင် ဘရတ၏ ဝမ်းနည်းကြေကွဲသံသည် တောင်ဂူအတွင်းရှိ ခြင်္သေ့၏ ဟိန်းသံကဲ့သို့ ဖော်ညွှန်းကာ စိတ်ခံစားမှု၏ ပြင်းထန်မှုနှင့် သီလပိုင်းဆိုင်ရာ အပြစ်တင်မှုကို တစ်ပြိုင်နက် ပေါင်းစည်းထားသည်။
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
ဤ စರ್ಗ ၇၄ တွင် ဒဿရထမင်းကြီး ကွယ်လွန်ပြီး သီရိရာမ မင်းသား တောဝင်သွားရသည့်နောက် ဘရတ၏ ကေကေယီအပေါ် ငြင်းပယ်မှုသည် ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်။ ဒေါသလွှမ်းမိုးသဖြင့် ဘရတသည် ကေကေယီ၏ လုပ်ရပ်ကို အဓမ္မဟု ပြစ်တင်ကာ၊ ထိုအမှုကြောင့် နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးအပေါ် ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ—ဖခင်ဆုံးရှုံးခြင်း၊ ညီအစ်ကိုများနှင့် ကွာဟခြင်း၊ ပြည်သူတို့၏ မုန်းတီးခြင်း—ကို ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် အပြစ်ဒဏ်အဖြစ် ရာဇပလ္လင်ဆုံးရှုံးခြင်း၊ နရကသို့ကျခြင်း၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းမှ ပယ်ချခြင်းတို့ကို ရည်ညွှန်းကာ၊ မိမိကိုယ်တိုင်၏ တရားဝင်မှုအကျပ်အတည်းကိုလည်း ပြောသည်—ဆက်နွယ်မှုကြောင့် မိမိအပေါ်သို့ပါ တင်လာသည့် “အပြစ်၏ဝန်” ကို ဝမ်းနည်းနေသော ပြည်သူတို့ရှေ့တွင် မခံနိုင်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် စူရဘီ/ကာမဓေနု၏ ဥပမာပုံပြင် (ဒೃಷ್ಟာန္တ) ကို ထည့်သွင်းဖော်ပြသည်။ မရေမတွက်နိုင်သော သားသမီးများရှိသော်လည်း စူရဘီသည် အလွန်အကျွံ ဝန်ထမ်းခိုင်းခံရသော သားနှစ်ကောင် (နွားထီး) ကို မြင်၍ ငိုကြွေးရာမှ အိန္ဒြာသည် သားကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်းသည် နှိုင်းယှဉ်မရအောင် ကြီးမားကြောင်း သိမြင်သည်။ ဘရတသည် ဤဥပမာဖြင့် တစ်ဦးတည်းသော သား ရာမနှင့် ခွဲခွာရသော မိခင် ကောသလျာ၏ ဝေဒနာကို ထင်ရှားစေကာ ကေကေယီအပေါ် သီလဓမ္မဆိုင်ရာ ပြစ်တင်မှုကို ပိုမိုတင်းကျပ်စေသည်။ အဆုံးတွင် ဘရတသည် ရာမကို ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်၍ မျိုးရိုးဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်တင်မည်ဟု သစ္စာပြုသည်; မအောင်မြင်ပါက သက်သာချမ်းသာမှုကို စွန့်၍ တောထဲသို့ ဝင်ကာ တပသီဘဝကို ခံယူမည်ဟု ဆိုသည်။ စိတ်ခံစားမှုအထွတ်အထိပ်တွင် ဘရတသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွားပြီး အိန္ဒြာ၏ ပွဲတော်အလံ ပြိုလဲသကဲ့သို့ ဟူ၍ နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြကာ အာဏာ၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုနှင့် နက်ရှိုင်းသော ဝမ်းနည်းမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
သရဂ ၇၅ တွင် အိမ်တွင်းအခြေအနေအတွင်းပင် တရားရုံးတစ်ရပ်ကဲ့သို့ သီလနှင့်အကျင့်တရားဆိုင်ရာ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဘရတသည် သတိပြန်ရလာပြီး ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော မိခင်ကိုမြင်ကာ အမတ်အကြံပေးများရှေ့တွင် ကိကေယီ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရှုတ်ချ၍ အာဏာဆက်ခံခြင်းသည် ဓမ္မနှင့် သမာဓိတရားမှ ခွဲမရကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ ကောသလျာသည် ဝမ်းနည်းမှုနှင့် သံသယကြောင့် စိတ်မတည်မငြိမ်ဖြစ်ကာ ဘရတကို ခါးသီးသော အပြောအဆိုဖြင့် စွပ်စွဲသည်—ကိကေယီ၏ ကောက်ကျစ်သော လုပ်ရပ်ကြောင့် ‘အတားအဆီးမရှိ’ ရလာသည့် နိုင်ငံတော်ကို သူလိုချင်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ ဘရတက တရားဝင်ပုံစံဖြင့် ငြင်းဆိုကာ မိမိသည် နိုင်ငံတော်ကို မတောင်းမခံခဲ့သကဲ့သို့ အဘိသေက အစီအစဉ်ကိုလည်း မသိခဲ့ကြောင်း၊ သတရုဃ္ဏနှင့်အတူ အဝေးသို့ ထွက်နေခဲ့ကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် မိမိအပြစ်ကင်းစင်မှုကို ပိုမိုတည်ငြိမ်စေရန် အခြေအနေမူတည်သော ကျိန်ဆိုချက်များကို ရှည်လျားစွာ ထုတ်ဖော်ကာ—ရာမကို တောထွက်စေခြင်းကို သဘောတူသူ မည်သူမဆို ထိုသူပေါ်သို့ အပြစ်ဒုစရိုက်များ ကျရောက်ပါစေဟု ဆုတောင်းသကဲ့သို့ ကျိန်ဆိုသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဘရတသည် ကောသလျာ၏ ခြေတော်ရင်း၌ လဲကျကာ ငိုကြွေးပူဆွေး၍ မူးလဲသွားပြီး သက်သာရာရစေသည့် နှစ်သိမ့်မှုကို ရရှိသည်။ ကောသလျာသည် သူ၏ ဓမ္မနှင့် သစ္စာတရားအပေါ် တည်ကြည်မှုကို နောက်ဆုံးတွင် သိမြင်ကာ ပွေ့ဖက်ပြီး၊ ညသည် ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုအတွင်း ဖြတ်သန်းသွားသည်။
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
သရဂ ၇၆ တွင် ဘရတ၏ ပြင်းထန်သော ငိုကြွေးဝမ်းနည်းမှုမှ ရာဇမင်းကွယ်လွန်ခြင်းနှင့်ဆိုင်သော အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဝေဒပူဇာအခမ်းအနားလိုအပ်ချက်များသို့ အာရုံပြောင်းသွားသည်။ အပြောအဆိုကျွမ်းကျင်သော ရှင်ပညာရှိတို့အနက် အထွတ်အမြတ်ဖြစ်သည့် ဝသိဋ္ဌက ဘရတအား ဝမ်းနည်းမှုကို ထိန်းချုပ်၍ အချိန်တော်တော်တွင် ဒသရထမဟာရာဇ၏ အန္တျေဋ္ဌိ (နောက်ဆုံးအခမ်းအနား/မီးသင်္ဂြိုဟ်ပူဇာ) ကို ဆောင်ရွက်ရန် အကြံပေးသည်။ ဘရတသည် စိတ်တည်ငြိမ်လာပြီး ရိတဝိက်၊ ပုရောဟိတ်၊ အာစာရျတို့ကို စုစည်းကာ သာသ္တရအညွှန်းအတိုင်း လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စတင်စီမံစေသည်။ ရာဇမီးများကို သင့်တော်သလို ထိန်းသိမ်းစီမံပြီး၊ ဆီဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသော အကာအကွယ်အတွင်းမှ ရုပ်ကလပ်ကို ထုတ်ယူကာ အလှဆင်ထားသော ခုံတင်ပေါ် တင်ထားသည်။ ထို့နောက် အစေခံများက ရှိဘိကာ (လီတာ/ပလင်ကာ) ဖြင့် သယ်ဆောင်သွားကြသည်။ လမ်းတလျှောက် ပူဇာအလှူများ ပြုလုပ်၍ ရွှေနှင့် အဝတ်အထည်များကို ဖြန့်ချကြပြီး၊ နောက်တစ်ဖန် စန္ဒကူး၊ အဂရု၊ ဂုဂ္ဂုလ်အဆီနှင့် အခြား သစ်သားမွှေးများဖြင့် မွှေးကြိုင်သော မီးတင်ပုံ (ချိတာ) ကို တည်ဆောက်သည်။ ပုရောဟိတ်များက အာဟုတိများ ဆက်ကပ်၍ မန္တရများ ရွတ်ဆိုကြပြီး၊ စာမဂီတသီဆိုသူများက သာသ္တရအတိုင်း သီချင်းသံတော်များကို သီဆိုကြသည်။ ကောသလျာ ဦးဆောင်သော မိဖုရားများ လာရောက်၍ မီးလောင်နေသော ချိတာကို ပရသာဝျ (ပြန်လှည့်ပတ်ခြင်း) ဖြင့် ဝန်းလည်ကြသည်။ မြို့တစ်မြို့လုံး၏ ငိုကြွေးသံသည် ကရောဉ္စီငှက်တို့၏ အော်ဟစ်သံကဲ့သို့ ထင်ဟပ်ကြားရသည်။ ဘရတနှင့်အတူ ရေတർပဏ (ရေဖြင့် ဆက်ကပ်ခြင်း) ပြုလုပ်ပြီး၊ အယောဓျာမြို့သည် မြေပြင်ပေါ် အိပ်စက်ကာ စည်းကမ်းတကျ ဆယ်ရက်တာ ဝမ်းနည်းကာလသို့ ဝင်ရောက်သည်—ဝမ်းနည်းမှု၊ ပူဇာအခမ်းအနားနှင့် မြို့ပြစည်းကမ်းတို့ ပေါင်းစည်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
ဒဿရထမဟာရာဇာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဆယ်ရက်ကြာ ဝမ်းနည်းအလှည့်ကာလ ပြီးဆုံးသော် ဘရတသည် သန့်စင်ခြင်းကို ပြုလုပ်သည်။ ဒွါဒသမနေ့တွင် ဖခင်အတွက် ရှရဒ္ဓ (śrāddha) ကုသိုလ်အလှူအတန်းကို စီစဉ်ကာ ဘြာဟ္မဏများအား ငွေကြေး၊ အစားအစာနှင့် သီးနှံ၊ အဝတ်အထည်၊ ရတနာ၊ တိရစ္ဆာန်အစုအဝေး၊ အလုပ်သမားနှင့် အစေခံများ၊ ယာဉ်များ၊ နေအိမ်များ စသဖြင့် အလွန်များစွာ လှူဒါန်း၍ မင်းဓမ္မအရ အဆုံးအဖြတ်တာဝန်ကို ပြည့်စုံစေသည်။ တရိဒသမနေ့ မိုးလင်းချိန်တွင် ဘရတသည် ထပ်မံသန့်စင်ရန် မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာသို့ သွားသည်။ အဲဒီမှာ ပြာနှင့် အရိုးအကျန်အလက္ခဏာများရှိသော မီးပုံနေရာကို မြင်လျှင် လဲကျမူးမေ့ကာ ဖခင်၏ခွဲခွာခြင်း၊ ကောသလျာ၏ အထီးကျန်ခြင်း၊ ရာမ၏ တောဝင်ဒဏ်ကို သတိရ၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းသည်။ ဘရတ၏ ဝမ်းနည်းမှုကို မြင်၍ ရှတြုဃ္ဏလည်း မူးမေ့သွားပြီး နောက်တဖန် သတိပြန်လာသော် “ဒုက္ခပင်လယ်” ဟူသော ဥပမာဖြင့် မန္ထရာမှ အစပြု၍ ကေကေယီက ပိုမိုအန္တရာယ်ကြီးစေကာ အပေးအယူကတိ (boons) မလှုပ်မရှား အင်အားတစ်ရပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေကြောင်း ငိုကြွေးဆိုသည်။ အမှုထမ်းများနှင့် အမတ်များက အလျင်အမြန် လာရောက်ထောက်ပံ့ကြသည်။ ဝသိဋ္ဌ (Vasiṣṭha) သည် ဘရတအား တရိဒသမနေ့ ရောက်ပြီဖြစ်သော်လည်း ကျန်ရှိသည့် အဆုံးအဖြတ်ရိုးရာကိစ္စများကို ပြီးစီးရမည်ဟု သတိပေးကာ (ဆာလောင်/ရေငတ်၊ ပျော်ရွှင်/နာကျင်၊ မွေးဖွား/သေဆုံး) စသည့် ဒွန္ဒများ၏ မလွဲမသွေ သဘောတရားကို သင်ကြားသည်။ စုမန္တရလည်း ရှတြုဃ္ဏအား လောကဓမ္မအရ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းကို ရှင်းပြ၍ နှစ်သိမ့်ပေးသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ညီအစ်ကိုနှစ်ပါးသည် မျက်ရည်နှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကြားမှ ထ၍ ဓမ္မနည်းလမ်းအတိုင်း ကျန်ရှိသည့် သင်္ဂြိုဟ်ကိစ္စများကို ပြီးစီးစေရန် တိုက်တွန်းခံရသည်။
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
အယောဓျာ နန်းတော်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဝမ်းနည်းဖွယ်အကျိုးဆက်များအကြား၊ ဝမ်းနည်းကြေကွဲနေသော ဘရတသည် ရာမထံသို့ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်သည်။ ထိုအခါ သတရုဃ္နသည် ဒေါသထန်ထန်ဖြင့်—သတ္တဝါအားလုံး၏ အားကိုးရာဖြစ်သော ရာမကို မိန်းမတစ်ယောက်၏ စကားကြောင့် မည်သို့ တောဝင်နေရသနည်း၊ လက္ခမဏသည် အမိန့်ကို အဘယ်ကြောင့် မတားဆီးသနည်း၊ နှင့် ဓမ္မ–အဓမ္မကို ချိန်တွယ်ပြီးနောက် ဘုရင် ဒဿရထသည် အဘယ်ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို မထိန်းချုပ်သနည်းဟု မေးမြန်းကာ ရှုတ်ချသည်။ ထိုအချိန်တွင် မန္ထရာသည် ရာဇဝတ်စုံနှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများ ဝတ်ဆင်ကာ နန်းတော်တံခါးဝ၌ ပေါ်လာသည်။ တံခါးစောင့်များက သူမကို ဖမ်းဆီး၍ ရာမ၏ တောဝင်ခြင်းနှင့် ဒဿရထ၏ ကွယ်လွန်ခြင်းတို့၏ အပြစ်ရှိသူဟု တင်ပြကြသည်။ ထိုသတင်းကြားသော် သတရုဃ္န—သစ္စာကတိ၌ တည်ကြည်သော်လည်း ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် လွှမ်းမိုးခံရသူ—ပြန်လည်ဒဏ်ခတ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ကာ မန္ထရာကို ကြမ်းတမ်းစွာ ဆွဲငင်သည်။ သူမ၏ အလှဆင်ပစ္စည်းများ ပြန့်ကျဲသွားပြီး နန်းတော်သည် ဆောင်းဦးကောင်းကင်ကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်နေသည်ဟု ဖော်ပြသည်။ သူမ၏ အဖော်များသည် ကြောက်လန့်ကာ ကရုဏာပြည့်ဝသော ကောသလျာထံသို့ ခိုလှုံကြသည်။ သတရုဃ္န၏ ဒေါသသည် ကိုင်ကေယီထံသို့လည်း တိုးပွားကာ ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချသည်။ ကိုင်ကေယီသည် ဘရတ၏ ကာကွယ်မှုကို တောင်းခံရာ ဘရတက “မိန်းမကို မသတ်ရ” ဟူသော ဓမ္မသဘောတရားဖြင့် တားဆီးပြီး ခွင့်လွှတ်ရန် တိုက်တွန်းသည်။ သတရုဃ္နက ရာမ၏ “မိခင်သတ်သူ” ဟူသော အပြစ်တင်မှုကို ကြောက်သောကြောင့်သာ ရပ်တန့်ကြောင်း ဝန်ခံကာ မန္ထရာကို လွှတ်ပေးသည်။ မန္ထရာသည် ကိုင်ကေယီ၏ ခြေတော်ရင်း၌ လဲကျ၍ ငိုကြွေးကာ၊ ကိုင်ကေယီက နူးညံ့စွာ နှစ်သိမ့်ပေးသဖြင့်—လက်စားချေလိုမှု၊ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် နန်းတော်၏ ကရုဏာတို့ကို ဆန့်ကျင်ပြသကာ စರ್ಗာသည် အဆုံးသတ်သည်။
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
ဆယ့်လေးရက်မြောက်နေ့ မိုးလင်းချိန်တွင် ရာဇာဘိသိက်ကို ကြေညာ၍ ဆောင်ရွက်ခွင့်ရှိသော အမတ်များ စုဝေးကာ ဘရတကို ချက်ချင်း နန်းတက်ရန် တိုက်တွန်းကြသည်။ ဒဿရထ မင်းကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ခေါင်းဆောင်မဲ့ နိုင်ငံဖြစ်သွားမည့် အန္တရာယ်နှင့် အဘိသိက် (ရာဇာဘိသိက်) အတွက် ပစ္စည်းကိရိယာများ အဆင်သင့်ရှိနေကြောင်းကိုလည်း ထောက်ပြကြသည်။ သို့သော် ဘရတသည် သစ္စာနှင့် ဓမ္မကတိ၌ မတုန်မလှုပ်; အဘိသိက်ပစ္စည်းများကို ပရဒက္ခိဏာ လှည့်ပတ်ကာ ဗంశစဉ်အမိန့်အရ နန်းတော်သည် အကြီးဆုံးသား ရာမ၏ အခွင့်အရေးဟု ဆို၍ ငြင်းပယ်သည်။ ဘရတက အခန်းကဏ္ဍပြောင်းလဲရန် အဆိုပြုသည်—မိမိက တောနေထိုင်မှုကို ဆယ့်လေးနှစ် ခံယူမည်၊ ရာမကိုသာ ဘုရင်အဖြစ် တင်မြှောက်ရမည်ဟု။ ထို့နောက် လက်တွေ့ပြင်ဆင်မှုများကို အမိန့်ချသည်—စစ်တပ်လေးမျိုး (ချတုရင်ဂ) ကို စုစည်းရန်၊ အဘိသိက်ကိရိယာများကို စစ်တပ်ရှေ့တွင် သယ်ဆောင်ရန်၊ လမ်းများကို တန်းညီတည့်မတ်အောင် လက်မှုပညာရှင်များကို စီမံရန်၊ ခက်ခဲသော မြေပြင်ကို ခန့်မှန်းသတ်မှတ်တတ်သော ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များကို တွဲဖက်ရန်။ ပြည်သူနှင့် အမတ်အဖွဲ့က မင်္ဂလာသံများဖြင့် တုံ့ပြန်ကာ တရားဝင် အမွေဆက်ခံသူထံ နန်းတော်ကို ပေးအပ်လိုသော ဘရတ၏ စိတ်ဓာတ်အပေါ် လက္ခမီ၏ ကောင်းချီးကို ဆုတောင်းကြသည်။ ဝမ်းမြောက်မျက်ရည်များက စုပေါင်းသက်သာရာကို ဖော်ပြသည်; ဤစರ್ಗတွင် အခွင့်အရေး၏ တရားဝင်မှု၊ အဘိသိက်အဆင်သင့်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးစီမံခန့်ခွဲမှုတို့ကို တစ်ခုတည်းသော သီလကြေညာချက်အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားပြီး—အာဏာသည် အခွင့်အလမ်းကြောင့်မဟုတ်၊ စွန့်လွှတ်မှုနှင့် ဓမ္မသစ္စာကြောင့်သာ အတည်ပြုရသည်ဟု ပြသသည်။
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
သရဂ ၈၀ တွင် ဘရတ၏ ခရီးလမ်းကြောင်းနှင့် စခန်းနေရာများကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်သည့် အစီအစဉ်ကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားသည်။ အာဏာပိုင်အရာရှိများက တိုင်းတာစစ်ဆေးသူများ၊ အတိုင်းအတာတွက်သူများ၊ တူးဖော်လုပ်သားများ၊ အင်ဂျင်နီယာများ၊ ဗိသုကာများ၊ သစ်သားလက်သမားများ၊ လမ်းလုပ်သားများ၊ သစ်ခုတ်သမားများ၊ ရေတွင်းတူးသမားများ၊ အဖြူဆေး/ပလတ်စတာလုပ်သမားများ၊ ဝါးလုပ်ငန်းသမားများနှင့် ကြီးကြပ်သူများကို စုစည်းစေလွှတ်၍ လမ်းနှင့် တည်းခိုရာ (စခန်း) များကို အလျင်အမြန် ပြင်ဆင်စေသည်။ သူတို့သည် တောမြက်ပင်များနှင့် ကျောက်တုံးကြီးများကို ဖယ်ရှားကာ မဖြတ်သန်းနိုင်သည့် မြေပြင်ကို ညီညာစေပြီး၊ တွင်းများနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများကို ဖြည့်တင်းကာ လိုအပ်ရာတွင် တံတားတည်ဆောက်သည်။ ရေစီးဆင်းမှုအတွက် အတားအဆီးဖြစ်သော ကျောက်များကို ခွဲဖောက်၍ ရေမြောင်း/ရေကန်များကိုလည်း လျင်မြန်စွာ တည်ဆောက်ကြသည်။ ခြောက်သွေ့သော နေရာများတွင် ဝိုင်းဝိုင်းကာရံထားသော အလှဆင်ရေတွင်းများကို တူးဖော်၍ သောက်ရေကို စီမံပေးသည်။ ထို့နောက် လမ်းကို မင်းတော်အလှည့်အပြောင်းလမ်းကြောင်းအဖြစ် အလှဆင်ကြသည်—ပုံဖော်ကျောက်ခင်း၊ ပန်းပွင့်လမ်းတန်းများ၊ ငှက်သံတေးသံ၊ အလံတော်များ၊ စန္ဒကူးရေဖြန်းခြင်းနှင့် ပန်းရောင့်ချခြင်းတို့ဖြင့် တင့်တယ်စေသည်။ ထိုလမ်းကို နတ်ဘုရားတို့၏ လမ်းတော်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ လနှင့် ကြယ်များဖြင့် အလှဆင်ထားသည့် ညကောင်းကင်ကဲ့သို့ ထင်ရှားကြောင်း ဆိုသည်။ တည်းခိုရာ (နိဝေသ) များကို စိုပြေသန့်ရှင်း၍ သာယာသော နေရာများတွင် ရွေးချယ်ပြီး၊ ကောင်းမွန်သည့် နက္ခတ်နှင့် မုဟူရတအချိန်များတွင် စခန်းတည်ထောင်ကြသည်။ သဲတောင်များ၊ ချောင်းကာ (မိုးတ်) များ၊ တံတိုင်းများ၊ မဟာအိမ်တော်ကဲ့သို့ အဆောက်အဦများနှင့် အလံတင်မြင့်တောင်များက စခန်းကို အင်ဒြာမြို့တော်ကဲ့သို့ ထင်မြင်စေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အဖွဲ့သည် အေးမြသန့်ရှင်းသော ရေ၊ ငါးပေါများမှုနှင့် သစ်တောကမ်းပါးများရှိသည့် ဇာဟ္နဝီ (ဂင်္ဂါ) မြစ်သို့ ရောက်ရှိကာ ပဝిత్రမြေသဘာဝကို ထင်ရှားစေသည်။
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
နန္ဒီမုခီဟု ခေါ်သော မင်္ဂလာဖြင့် စတင်သည့် ည၏ နောက်ဆုံးအချိန်တွင် စူတ–မာဂဓ ဂီတကဗျာဆရာများနှင့် ကင်းစောင့်တီးဝိုင်းတို့၏ အသံ—ရွှေတံဖြင့် တီးခတ်သော ဒုံဒုံသံနှင့် ရှင်ခေါင်း (သင်္ခ) များစွာ—သည် ဘရတကို ဂုဏ်ပြုရန် အခမ်းအနားဆန်သော အသံလောကကို ဖန်တီးကြသည်။ သို့ရာတွင် လူထု၏ ချီးမွမ်းသံက ဘရတ၏ ဝမ်းနည်းမှုကို ပိုမိုပြင်းထန်စေသည်။ ဝမ်းနည်းကြေကွဲနေပြီးသား ဘရတသည် မင်းအဖြစ်သို့ ညွှန်ပြသည့် အဓိပ္ပါယ်ကို လက်မခံဘဲ တီးဝိုင်းကို ရပ်စေကာ “ငါသည် မင်းမဟုတ်” ဟု သတရုဃနအား ပြောသည်။ ကေကေယီ၏ လုပ်ရပ်ကြောင့် မြို့နှင့် နိုင်ငံအတွက် အနာဂတ်ပျက်စီးလာသည်ဟု ဆိုကာ၊ အားလုံး၏ ကာကွယ်သူ ရာမသည် တောထွက်နေရသဖြင့် နိုင်ငံ၏ ကံကြမ္မာသည် လှေမောင်းမရှိသော လှေကဲ့သို့ လှုပ်ရှားယိမ်းယိုင်နေကြောင်း ငိုကြွေးလေသည်။ ဘရတ၏ ငိုကြွေးမှုသည် နောက်ဆုံးတွင် လဲကျမူးမေ့သွားရာသို့ ရောက်ပြီး အတွင်းနန်းတော်ရှိ မိန်းမများက တစ်သံတည်း ငိုကြွေးကြသည်။ ထိုအချိန်တပြိုင်နက် ရာဇဓမ္မကို ကျွမ်းကျင်သော ဝသိဋ္ဌသည် ဒဿရထ၏ စဘားခန်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည်—ရတနာတင်ဆင်ထားသော ရွှေစဘား၊ အိန္ဒြ၏ စုဓမ္မာနှင့် တူသကဲ့သို့ ဖော်ပြထားသည်။ သက်တောင့်သက်သာ အခင်းအကျင်းပါသော ရွှေရာဇပလ္လင်ပေါ်တွင် ထိုင်ကာ ဝသိဋ္ဌသည် သံတမန်များအား ဗර්ဏအုပ်စုများ၊ အမတ်များ၊ စစ်ခေါင်းဆောင်များ၊ နန်းတော်အမှုထမ်းများ၊ ဘရတ၊ သတရုဃန၊ ယုဓာဇိတ်၊ စုမန္တရ နှင့် အကျိုးလိုလားသူများကို အရေးတကြီး ခေါ်ယူရန် အမိန့်ပေးသည်။ ရထား၊ မြင်းနှင့် ဆင်တို့ဖြင့် ဖိတ်ခေါ်ခံရသူများ ရောက်လာသဖြင့် ကြီးမားသော ဆူညံသံ ပေါ်ထွက်လာသည်။ ဘရတ နီးကပ်လာသောအခါ လူထုသည် ယခင်က ဒဿရထကို ကြိုဆိုသကဲ့သို့ပင် သူ့ကို ကြိုဆိုကြပြီး စဘားခန်းသည် ဒဿရထ ပြန်လည်ရှိနေသကဲ့သို့ တောက်ပလာသည်—ဤမြင်ကွင်းသည် အာဏာတရားဝင်မှု၊ အမှတ်တရနှင့် လူထုသဘောတူညီမှုတို့ကို တစ်စုတစ်စည်းတည်း ချည်နှောင်ပေးသည်။
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
သရဂ ၈၂ တွင် အယောဓျာမြို့၌ တရားဝင် သဘော (sabhā) အစည်းအဝေးတစ်ရပ်ကို ဖော်ပြထားပြီး လမင်းနှိုင်းယှဉ်သည့် ဥပမာများနှင့် ဂုဏ်သရေရှိသူများ၏ တောက်ပမှုကြောင့် သဘော၏ ဂုဏ်ရောင်ကို ထင်ရှားစေသည်။ ဝသိဋ္ဌ မုနိသည် ရာဇဓမ္မကို ရည်ညွှန်းကာ အာဏာလွှဲပြောင်းမှု ပြီးစီးပြီးဖြစ်ကြောင်း ဆိုပြီး ဘရတကို အဘိသေက ခံယူကာ အခွန်အလှူများဖြင့် စည်ပင်သည့် “ဆူးမဲ့” နိုင်ငံကို ခံစားအုပ်ချုပ်ရန် တိုက်တွန်းသည်။ သို့သော် ဘရတသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုနှင့် သီလတရားအရ မုန်းတီးမှုကြောင့် လူထုရှေ့တွင် ရာမ၏ တရားဝင်အခွင့်အရေးကို လုယူမည်ဟု မစဉ်းစားနိုင်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ ငြင်းဆိုသည်။ မိမိကိုယ်တိုင်နှင့် နိုင်ငံတော်သည် ရာမ၏ပိုင်ဆိုင်မှုသာဖြစ်ကြောင်း ကြေညာပြီး မိခင်၏ လုပ်ရပ်နှင့် ဆက်နွယ်သည့် အပြစ်ကို ရှုတ်ချကာ ထီးနန်းလက်ခံခြင်းကို အိက္ခဝါကု မျိုးရိုးအတွက် အရှက်တရားဟု သတ်မှတ်သည်။ ထို့ပြင် ရာမကို ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်မည်၊ မဟုတ်လျှင် လက္ခမဏကဲ့သို့ တောတွင် နေထိုင်မည်ဟု သစ္စာပြုသည်။ ဘရတ၏ ဓမ္မတည်ကြည်သော စကားကို ကြားသည့် သဘောအဖွဲ့ဝင်များသည် ဝမ်းမြောက်မျက်ရည်များ ကျစေသည်။ ထို့နောက် ဘရတသည် စုမန်ထရကို ခေါင်းဆောင်များနှင့် စစ်တပ်ကို စုစည်းရန် အမိန့်ပေးပြီး လမ်းကြောင်းစောင့်ရှောက်သူများနှင့် စူးစမ်းသူများကို မီမီက ပို့ထားပြီးဖြစ်သည်။ အိမ်ထောင်စုများနှင့် စစ်တပ်အဖွဲ့များက ယာဉ်ရထားများနှင့် တိရစ္ဆာန်များကို ပြင်ဆင်တပ်ဆင်ကာ ရာမကို သဘောပေါက်စေ၍ ကမ္ဘာလောက၏ ကောင်းကျိုးအတွက် ပြန်လည်တင်မြှောက်ရန် ခရီးစဉ်ပြင်ဆင်မှု စတင်လေသည်။
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
သရဂ ၈၃ တွင် ဘာရတသည် မိုးလင်းချိန်၌ အကောင်းဆုံး ရထားတော်ဖြင့် ထွက်ခွာသည့်အကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။ ရာမကို မြန်မြန်ဆန်ဆန် တွေ့မြင်လိုသည့် တစ်စိတ်တစ်လုံးတည်းသော ဆန္ဒက သူ့ကို မောင်းနှင်စေသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ပုရောဟိတ်များသည် နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော ရထားများဖြင့် ရှေ့မှ ဦးဆောင်သွားကြပြီး၊ တော်ဝင်တပ်ဖွဲ့၏ အင်အားကို ဆင်တပ်၊ ရထားတပ်၊ မြင်းတပ်ဟူ၍ စနစ်တကျ ရေတွက်ဖော်ပြထားသည်—ဤအင်အားသည် အောင်နိုင်ရေးအတွက် မဟုတ်ဘဲ ပြန်လည်ညီညွတ်ရေးနှင့် သဘောတူညီမှုအတွက် စုစည်းထားခြင်းကို ပြသသည်။ မိဖုရားများ (ကೈကေယီ၊ စုမိတ္ရာ၊ ကောသလျာ) သည် ခမ်းနားသော ယာဉ်တော်ဖြင့် ခရီးထွက်ကြပြီး၊ အယောဓျာမြို့သူမြို့သားများလည်း တစ်စုတစ်စည်းတည်း လိုက်ပါကာ ရာမ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ပြောဆိုချီးမွမ်း၍ ဝမ်းနည်းမှုကို သက်သာစေသော အားထားရာအဖြစ် ရာမ-သတိရခြင်းကို ထူထောင်ကြသည်။ ဤအခန်းတွင် လက်မှုပညာရှင်များ၊ ကုန်သည်များ၊ ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ၊ ဖျော်ဖြေသူများ၊ ငါးဖမ်းသူများ စသည့် အလုပ်အကိုင်အုပ်စုများကိုလည်း စာရင်းပြုဖော်ပြထား၍ အယောဓျာ၏ လူမှုဘဝကျယ်ပြန့်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ရထား၊ လှည်း၊ မြင်း၊ ဆင်တို့ဖြင့် ရှည်လျားသော ခရီးပြီးနောက် ကာရဝန်သည် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၊ သြရင်္ဂီဗေရပုရ အနီးသို့ ရောက်လာသည်—ရာမ၏ မိတ်ဖက် ဂုဟ၏ နယ်မြေဖြစ်ပြီး သတိရှိကာ အုပ်ချုပ်မှုကောင်းမွန်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ငှက်များနားနေသည့် မြစ်ကမ်းတွင် တပ်ဖွဲ့က စခန်းချပြီး၊ ဘာရတသည် ဝန်ကြီးများအား အဆင်ပြေသလို စခန်းတည်ရန် အမိန့်ပေးကာ နောက်နေ့ မြစ်ကူးမည်ဟု ဆုံးဖြတ်သည်။ ထို့ပြင် ကွယ်လွန်သွားသော မင်းကြီးအတွက် ရေဖြင့် အပ်နှံပူဇော်ခြင်း (တရ္ပဏ) ကို ပြုလုပ်ရန် စိတ်ကူးတည်သည်။ သရဂအဆုံးတွင် ဘာရတသည် ရာမကို ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်လာရန် နည်းလမ်းများကို စဉ်းစားကာ နိုင်ငံရေးလုပ်ရပ်ကို ဓမ္မနှင့် သီလတရား ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
သရဂ ၈၄ တွင် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၌ တင်းမာသောတွေ့ဆုံမှုတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်သည်။ နိသာဒတို့၏ခေါင်းဆောင် ဂုဟာသည် မြစ်တလျှောက် အလံတော်များတင်ထားသော ဘရတ၏စစ်တပ် စခန်းချနေသည်ကိုမြင်၍ အစပိုင်းတွင် နေရပ်စွန့်ခွာနေသော သီရိရာမအတွက် အန္တရာယ်ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သံသယဝင်သည်။ ဘရတသည် မြစ်ကမ်းလူမျိုးတို့ကို ချုပ်နှောင်ရန် သို့မဟုတ် သတ်ဖြတ်ရန်လာသလား၊ သို့တည်းမဟုတ် ရာမကို အန္တရာယ်ပြုရန်လာသလားဟု စစ်ရေးအမြင်ဖြင့် စိုးရိမ်ကာ ကာကွယ်ရေးအနေအထားကို ချမှတ်သည်—ငါးဖမ်းသမားများနှင့် မြစ်ကမ်းကာကွယ်သူများကို နေရာယူစေပြီး လှေ ၅၀၀ စင်းကို လှေသားအဖွဲ့နှင့် ကိရိယာအပြည့်အစုံဖြင့် အဆင်သင့်ထားစေသည်။ ဂုဟာ၏ အခြေအနေသတ်မှတ်ချက်မှာ ထင်ရှားသည်—ဘရတ၏စိတ်ဓာတ်သည် ရာမအပေါ် မကောင်းကြံခြင်းမဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်လျှင် ထိုနေ့တင် စစ်တပ်ကို လုံခြုံစွာ ကူးခွင့်ပြုမည်ဟု ဆိုသည်။ အခြေအနေရှင်းလင်းလာသောအခါ ဂုဟာသည် ဘရတထံသို့ လက်ဆောင် (ငါး၊ အသား၊ အရက်) ယူဆောင်ကာ မိမိ၏အမှုထမ်းအိမ်တွင် တည်းခိုရန် တောင်းပန်ပြီး မိမိနယ်မြေကို အောက်ခံအဖြစ် ထားရှိကြောင်း ပြသကာ ဂုဏ်ပြုဧည့်ခံသည်။ ဤနေရာတွင် စုမန္တရသည် သံတမန်အဖြစ် အလယ်တန်းကူညီသူ ဖြစ်လာသည်။ သူက ဂုဟာသည် ရာမ၏ အိုမင်းသော မိတ်ဟောင်းဖြစ်ပြီး ဒဏ္ဍကာဒေသကို သိကျွမ်းသူဖြစ်ကြောင်း မိတ်ဆက်ကာ ဘရတအား တွေ့ဆုံခွင့်ပေး၍ ချီးမြှောက်ရန် အကြံပြုသည်။ ထို့ကြောင့် သံသယသည် မဟာမိတ်ဖြစ်လာပြီး ဂင်္ဂါကူးလမ်းသည် ထိန်းချုပ်ထားသော၊ သမာဓိနှင့် ဓမ္မတရားအတိုင်း ညှိနှိုင်းသတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
သရဂ ၈၅ တွင် ဘရတနှင့် နိသာဒခေါင်းဆောင် ဂုဟ တို့အကြား သေချာစွာချိန်ညှိထားသော ဆွေးနွေးမှုကို ဖော်ပြထားပြီး၊ သံသယကို ဖြေရှင်းကာ ဂင်္ဂါမြစ်ဘေးရှိ ခက်ခဲသော လမ်းကြောင်းများကို ဖြတ်သန်း၍ ဘာရဒ္ဝါဇ မုနိ၏ အာရှရမ်သို့ လုံခြုံစွာ ရောက်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ လုံခြုံရေးကို သတိထားသော ဂုဟက ဘရတ၏ စစ်တပ်ကြီးသည် ရာမအပေါ် ရန်လိုသဘောထားကို ဖုံးကွယ်ထားသလားဟု မေးရာ၊ ဘရတက နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာဖြင့် ရာမသည် မိမိအတွက် “ဖခင်နှင့်တူသော” အလွန်အမင်းကန်တော့ထိုက်သည့် အကိုကြီးဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြီး၊ မိမိလာရောက်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ ရာမကို ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ရန်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ ပြောကာ ဂုဟအား သံသယကို စွန့်လွှတ်ရန် တိုက်တွန်းသည်။ ထို့နောက် ဧည့်ဝတ်ပြုဓမ္မနှင့် မိတ်သဟာယအဖွဲ့အစည်း၏ သဘောတရားများသို့ ဆွေးနွေးမှု ပြောင်းလဲသွားသည်။ ဘရတက စစ်တပ်တစ်လုံးလုံးကို ဧည့်ခံရန် အားထုတ်လိုသော ဂုဟ၏ မြင့်မြတ်သော စိတ်ဓာတ်ကို ချီးကျူးပြီး၊ ဂုဟကလည်း ဝမ်းမြောက်စွာ ဘရတ၏ စွန့်လွှတ်သဘောနှင့် တရားတည်ကြည်မှုကို ချီးမွမ်းကာ အရှည်တည်သော ကီရ్తိသတင်းကို ရမည်ဟု ခန့်မှန်းပြောဆိုသည်။ နေ့အလင်းလျော့၍ ညရောက်လာသော် ဘရတသည် စခန်းချကာ သတ္တရုဃ္ဏနှင့်အတူ အနားယူသည်။ အဆုံးတွင် ဘရတ၏ အတွင်းစိတ်ဝမ်းနည်းမှုကို တောင်တန်းနှင့် တောမီးပုံရိပ်ဖြင့် ရေးဆွဲကာ—ဒုက္ခသည် အတွင်းမီးလောင်ကဲ့သို့ ချွေးထွက်ခြင်း၊ နှလုံးသားပူလောင်ခြင်းနှင့် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည်ဟု ဖော်ပြပြီး၊ ဂုဟက ရာမကို အားထားစေကာ နှစ်သိမ့်ရန် ကြိုးစားသည်။
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
သရဂ ၈၆ တွင် မြစ်ကမ်းနား၌ တစ်ညလုံး သတိပြုစောင့်ကြည့်နေခြင်းနှင့် ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်းတို့ကို အခြေခံ၍ ကာယကံရှင် ဂုဟာက ဘရတအား လက္ခမဏ၏ သဘောသဘာဝကို သက်သေပြောကြားသည်။ လက္ခမဏသည် လက်နက်ကိုင်ကာ ရာမကို ကာကွယ်ရန်တစ်ခုတည်းအတွက် မအိပ်မနား သတိရှိစွာ နိုးနေခဲ့ကြောင်း ဂုဟာက ပြောပြီး၊ ပြင်ဆင်ထားသော အိပ်ရာကိုလည်း ဆက်ကပ်ကာ မိတ်သဟာယဓမ္မနှင့် ဧည့်ဝတ်ဓမ္မအရ ကာကွယ်ပေးသည့် ဧည့်ခံမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ရာမအား ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ဓမ္မနှင့် ဂုဏ်သတင်းရရှိရန် အကျင့်သဘောတရားတစ်ရပ်အဖြစ်လည်း ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် ကရုဏာရသ ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာသည်။ ရာမသည် စီတာနှင့်အတူ မြက်ပေါ်တွင် အိပ်နေရသဖြင့် ဘရတသည် မအိပ်နိုင်ဘဲ စိတ်မငြိမ်ဖြစ်သည်။ စစ်မြေပြင်တွင် မရှုံးနိုင်သော ရာမကပင် နိရသနတွင် ကိုယ်တိုင်ဆန္ဒဖြင့် တပဿာ၏ ခက်ခဲမှုကို ခံယူနေခြင်းကို တွေးကာ ဝမ်းနည်းသည်။ ဒသရထ၏ မကြာမီ ကွယ်လွန်မည့်အခြေအနေ၊ နန်းတော်၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သည့် အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းမှုတို့ကို ခန့်မှန်းကာ ဘုရင်မရှိသည့် “မုဆိုးမမြေ” ကဲ့သို့သော ပြည်သူ-သဘာဝပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ မိုးလင်းချိန်တွင် ဘာဂီရသီမြစ်ကမ်း၌ ရာမနှင့် လက္ခမဏတို့သည် ဇဋာ (တပဿာရှင်၏ ဆံပင်မတ်တပ်) ကို ခံယူကြသည်။ ဂုဟာက လှေဖြင့် ကူးပို့ပြီး၊ စီတာသည် သစ်ခွံဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ကာ ရာမ-လက္ခမဏတို့သည် လက်နက်ကိုင်၍ သတိပြုလျက် တောလမ်းသို့ ထွက်ခွာကြသည်။ ဤသည်မှာ က్షတ္တရ အင်အားကို တပဿာဆန်သော နိရသနဘဝသို့ ပြောင်းလဲညွှန်ပြသည့် သင်္ကေတတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
ဂုဟ၏စကားကိုကြားသော် ဘရတသည် အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ စိတ်အာရုံထဲတွင် မိမိကိုယ်ကို တည်ငြိမ်စွာ စူးစမ်းနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သွားသည်။ ခဏတစ်လောက် သတိပြန်ရသော်လည်း ဝမ်းနည်းမှုလှိုင်းကြီးကြောင့် ထပ်မံလဲကျသွားပြီး၊ သတ္တရုဃ္နသည် သူ့ကိုဖက်ကာ မိမိလည်း ဝမ်းနည်းလွန်၍ မေ့လျော့သွားသည်။ ထို့နောက် အစာရှောင်ခြင်းကြောင့် အားနည်း၍ စိတ်ညှိုးနွမ်းနေသော ဘရတ၏ မိခင်များသည် လာရောက်ကာ လဲကျနေသော ဘရတကို ဝိုင်းရံ၍ ငိုကြွေးကြသည်။ ကောသလျာမဟာဒေဝီသည် မိခင်မေတ္တာဖြင့် ဘရတကို ချုပ်ကိုင်ဖက်ထားကာ ကျန်းမာရေးကို မေးမြန်းပြီး ရာမနှင့် လက္ခမဏ်အကြောင်း မနှစ်သက်ဖွယ်သတင်း မကြားရကြောင်း အာမခံပေးရန် တောင်းဆိုသည်။ ဘရတသည် ခဏတည်ငြိမ်လာပြီး ကောသလျာကို သက်သာစေကာ ဂုဟကို မေးသည်—ရာမ၊ စီတာ၊ လက္ခမဏ်တို့သည် ညအိပ်ရာကို ဘယ်မှာထားခဲ့သနည်း၊ ဘာကို စားသောက်ခဲ့သနည်း၊ ဘယ်သို့သော အိပ်ရာပေါ်တွင် အနားယူခဲ့သနည်းဟု။ ဂုဟသည် ဝမ်းမြောက်စွာ ဧည့်ခံမှုကို ပြောပြသည်—အစားအစာ၊ သစ်သီးနှင့် အမျိုးမျိုးသော စားစရာများကို ဆက်ကပ်ခဲ့သော်လည်း ရာမသည် က္ଷတ္တရဓမ္မကို သတိရ၍ လက်ခံမယူဘဲ “အမြဲပေးရမည်၊ မယူရ” ဟု မိတ်သဟာယစိတ်ဖြင့် သင်ကြားတော်မူသည်။ ရာမသည် စီတာနှင့်အတူ လက္ခမဏ်ယူလာသော ရေကို သောက်ပြီး အစာရှောင်တော်မူကာ၊ လက္ခမဏ်သည် ကျန်ရေဖြင့် ရေငတ်ပြေစေပြီး သုံးဦးလုံး စကားမပြောဘဲ ဆန္ဓျာပူဇာကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ထို့နောက် လက္ခမဏ်သည် ဒರ್ಭမြက်ကို ယူလာ၍ မင်္ဂလာရှိသော အိပ်ရာအခင်းကို စီစဉ်ကာ ရာမနှင့် စီတာ၏ ခြေတော်ကို ဆေးကြောပြီး အနည်းငယ်အဝေးမှ ညလုံးပေါက် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည်။ ဂုဟလည်း လက်နက်ကိုင် မိမိလူများနှင့်အတူ လက္ခမဏ်အနီးတွင် နေကာ မဟိန္ဒြကဲ့သို့ မြင့်မြတ်သော ရာမကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လေသည်။ ဤစರ್ಗသည် ညီအစ်ကိုချစ်ခင်သစ္စာ၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု၊ က္ෂတ္တရကျင့်ဝတ်နှင့် တပသဖြင့် ပြည့်ဝသော တောဘဝ၏ စည်းကမ်းကို ပေါင်းစည်းဖော်ပြသည်။
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
ဤသရဂ၌ ဂုဟ၏အကြောင်းကြားချက်ကို ကြားသိပြီးနောက် ဘာရတသည် ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ အင်ဂုဒီပင်အနီးသို့ ရောက်လာကာ ရာမသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် အိပ်စက်ခဲ့သည့် ခြေရာနင်းကျိုးနေသော မြက်ခင်းအိပ်ရာကို မျက်မြင်စစ်ဆေးကြည့်ရှုသည်။ မိခင်များအား မိန့်ကြားရာတွင် ထိုမြင်ကွင်းသည် အိပ်မက်ကဲ့သို့ မယုံနိုင်စရာဖြစ်ကြောင်းနှင့် ကာလ (အချိန်/ကံကြမ္မာ) သည် လောကီအထောက်အပံ့အားလုံးကို အနိုင်ယူတတ်ကြောင်းကို ဓမ္မသဘောဖြင့် ဆင်ခြင်ပြောဆိုသည်။ အိပ်ရာပေါ်ရှိ ရွှေမှုန်နှင့် ပိုးချည်မျှင်အကြွင်းအကျန်များကို မြင်၍ စီတာ၏ ရှိနေမှုကို ခန့်မှန်းကာ သူမ၏ အလှဆင်ပစ္စည်းနှင့် ဝတ်စုံတို့က ထိုအိပ်ရာကို ထိတွေ့ခဲ့ကြောင်း သိမြင်သည်—ဤရုပ်ဝတ္ထုအချက်အလက်များက မင်းသားမင်းသမီးတို့၏ တပသ္စရိယာအလွန်အကျွံကို ပိုမိုနာကျင်စေသည်။ ဘာရတသည် ရာမ၏ ယခင်နန်းတော်သက်သာမှု—ရွှေငွေပြင်ခင်း၊ အနံ့သာ၊ တေးဂီတနှင့် ချီးမွမ်းသံ—တို့ကို ယခု မြေပြင်ပေါ်တွင် အိပ်ရသည့် ခက်ခဲမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ မိမိကိုယ်ကို ဤအဝေးကွာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဟု အပြစ်တင်သည်။ လက္ခ္မဏ၏ သစ္စာတည်ကြည်မှုကို ချီးကျူးပြီး စီတာသည် ခင်ပွန်းနောက်လိုက်၍ တောသို့ သွားခြင်းဖြင့် ဓမ္မတာဝန်ကို ပြည့်စုံစေခဲ့ကြောင်းလည်း အသိအမှတ်ပြုသည်။ နိုင်ငံရေးအရ ဒသရထ မင်းကြီး ကွယ်လွန်ပြီး ရာမ တောဝင်သွားသဖြင့် နိုင်ငံသည် လှေမောင်းမရှိသော သင်္ဘောကဲ့သို့ ဖြစ်လာကာ အယောဓျာသည် ကာကွယ်သူနည်း၍ စိတ်ဓာတ်ကျနေကြောင်း ဆိုသည်။ သရဂအဆုံးတွင် ဘာရတသည် ရာမ၏ သစ္စာကတိကို ထိန်းသိမ်းရန် တပသ္စရိယာဘဝကို ခံယူမည်၊ လိုအပ်လျှင် တောတွင်ပင် နေထိုင်မည်ဟု ကတိပြုကာ ရာမက နန်းပြန်လက်ခံသည့်အထိ အလျှော့မပေးဘဲ တောင်းပန်ဆက်လက်မည်ဟု သန္နိဋ္ဌာန်ချသည်။
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းပေါ်တွင် ရာမမင်းသားက ယခင်က တည်းခိုခဲ့သည့် စခန်းတည်နေရာတည်းမှာပင် ညအိပ်ပြီးနောက် ဘရတမင်းသားသည် မိုးလင်းချိန်တွင် ထ၍ စစ်တပ်ကြီးကို မြစ်ကူးစီမံရန် နိသာဒခေါင်းဆောင် ဂုဟကို ခေါ်ယူစေဖို့ သတ္တရုဃနကို တိုက်တွန်းသည်။ သတ္တရုဃနက မိမိသည် နိုးနေပြီး ရာမကို သတိရစိတ်ဖြင့် စဉ်းစားနေကြောင်း ပြောသည်နှင့်တပြိုင်နက် ဂုဟသည် လက်အုပ်ချီ၍ ရောက်လာကာ စစ်တပ်၏ အဆင်ပြေမှုကို မေးမြန်းသည်။ ရာမ၏ အလိုတော်ကို လိုက်နာသူ ဘရတသည် ဂုဟ၏ ငါးဖမ်းသူတို့က လှေများဖြင့် ကူးတင်ပေးရန် တောင်းဆိုသည်။ ဂုဟသည် ချက်ချင်း အမျိုးအနွယ်တို့ကို အမိန့်ပေး၍ လှေများကို ဆွဲချကာ ရာဇအမိန့်အရ အရပ်ရပ်မှ လှေငါးရာ စုစည်းစေသည်။ ခေါင်းလောင်း၊ လှေရွက်၊ အလံတို့ဖြင့် အလှဆင်ထားပြီး ခိုင်ခံ့သန်မာသော “စွဝတ်စတိက” လှေများလည်း ပါဝင်သည်။ ဂုဟကိုယ်တိုင်က အဖြူရောင် မိုးကာတင်ထားသော မင်္ဂလာလှေတစ်စင်းကို ယူဆောင်လာသည်။ လှေပေါ်တက်ခြင်းကို စည်းကမ်းတကျ ဆောင်ရွက်ရာတွင် ပုရောဟိတ်နှင့် ဗြဟ္မဏတို့ကို အရင်တင်ပြီးနောက် ဘရတနှင့် သတ္တရုဃန၊ ထို့နောက် ကောသလျာ၊ စုမိတ္ရာနှင့် အခြား မဟာမိဖုရားများ၊ နောက်ဆုံးတွင် ရထားများ၊ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် ပစ္စည်းများကို တင်ဆောင်သည်။ စခန်းဖျက်၍ ပစ္စည်းတင်နေသည့် ဆူညံသံများကြားတွင် လှေတပ်သည် လျင်မြန်စွာ ရွေ့လျားသွားသည်။ လှေအချို့တွင် မိန်းမများ၊ အချို့တွင် မြင်းများ၊ ဆွဲတင်တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဥစ္စာပစ္စည်းများကို တင်သည်။ လှေမတက်နိုင်သူများသည် ဖောင်၊ အိုးကန့်ကွက် သို့မဟုတ် ရေကူး၍ ကူးကြသည်။ မဟုတ်များ၏ အင်ကူရှ်ဖြင့် ထိန်းကွပ်ထားသော အလံတင် ဆင်များသည် အလံထိပ်တောင်တန်းများကဲ့သို့ ရေကို ဖြတ်ကူးကြသည်။ မင်္ဂလာရှိသော မိုင်တြ မုဟူရတ၌ ကူးပြီးနောက် စစ်တပ်သည် ပရယာဂ တောအုပ်သို့ ရောက်လာသည်။ ဘရတသည် စခန်းချပြီး ပုရောဟိတ်တို့နှင့်အတူ မဟာရသီ ဘရဒ္ဝါဇကို သွားရောက်ဖူးမြင်ကာ အာရှရမ်၏ ချစ်ဖွယ်ကောင်းသော တဲအိမ်များနှင့် တောဥယျာဉ်များကို တွေ့မြင်သည်။
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
ဤသရဂတွင် ဘရတသည် ဘရဒ္ဝါဇ မုနိ၏ အာရှရမသို့ ချဉ်းကပ်သွားရာကို အလွန်နှိမ့်ချမှုနှင့် မိမိရည်ရွယ်ချက်ကို ထင်ရှားစွာဖော်ပြသည့် အပြုအမူအဖြစ် ဖော်ညွှန်းထားသည်။ အာရှရမကို တစ်ကရိုးရှအကွာမှ မြင်လျှင် ဘရတသည် စစ်တပ်တစ်လုံးလုံးကို ရပ်နားစေပြီး မင်းသုံးလက်နက်နှင့် အာဏာသင်္ကေတများကို ချန်ထားကာ မန္တရိများနှင့်အတူ ခြေလျင်သွားသည်။ ထို့ပြင် မိသားစုဘုန်းတော်ကြီး ဝသိဋ္ဌကို ရှေ့တန်းတွင်ထား၍ ဓမ္မပူဇာအာဏာကို ဦးညွှတ်ကာ အင်အားသုံးမည့်ရည်ရွယ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသသည်။ ဘရဒ္ဝါဇ မုနိသည် တပသီအကျင့်အတိုင်း အရဃျ၊ ပါဒျ နှင့် သစ်သီးတို့ဖြင့် ကြိုဆိုကာ အယောဓျာ၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို မေးမြန်းသည်။ သို့သော် ဒဿရထ၏ အမည်ကို မဖော်ပြဘဲ ထားရာမှ မင်းကြီးကွယ်လွန်သည့်အကြောင်းကို သိရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ရာမအပေါ် ချစ်ခင်မှုကြောင့် မုနိသည် ဘရတ၏ လာရောက်ရခြင်းအကြောင်းကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် မေးမြန်းပြီး၊ ဘရတသည် အတားအဆီးမရှိသော အုပ်ချုပ်မှုအတွက် တောနေရပ်ရာမနှင့် လက္ခမဏကို ထိခိုက်စေလိုခြင်းရှိမရှိဟု သံသယကိုလည်း ထုတ်ဖော်သည်။ ဘရတသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲစွာဖြင့် မိမိမရှိစဉ် မိခင်၏ လုပ်ရပ်များကို လက်မခံကြောင်း ပြောကာ မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ရာမ၏ ခြေတော်ကို ပူဇော်ကန်တော့၍ အယောဓျာသို့ ပြန်လာရန် တောင်းပန်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ကြေညာသည်။ ဘရတ၏ အတွင်းစိတ်ကို စမ်းသပ်ပြီး အတည်ပြုပြီးနောက် ဘရဒ္ဝါဇ မုနိသည် သူ၏ သည်းခံထိန်းသိမ်းမှုနှင့် ဂုရုဘက္တိကို ချီးမွမ်းကာ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ရာမသည် စိတြကူဋ၌ နေထိုင်နေကြောင်း ပြောပြပြီး နောက်နေ့ထွက်ခွာမီ အာရှရမတွင် တစ်ညတည်းခိုရန် တောင်းဆိုသည်။
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
သရဂ ၉၁ တွင် နိုင်ငံရေးအမြင်နှင့် တပဿဝင်တို့၏ အာရှရမ်ပတ်ဝန်းကျင် သန့်ရှင်းရာနေရာတို့ကြား သဘောတရားတကျ တွေ့ဆုံမှုကို ဖော်ပြထားသည်။ ဘရတသည် ဗရဒ္ဝာဇ ရှင်မုနိ၏ အာရှရမ်၌ ညအိပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ရှင်မုနိက အတိသျ (ဧည့်ဝတ်ပြုမှု) ဖြင့် ကြိုဆိုပေးသည်။ ရှင်မုနိက စစ်တပ်ကို အဝေးတွင်ထားရခြင်းကို မေးမြန်းရာ ဘရတက အာရှရမ်၏ သစ်ပင်၊ ရေ၊ မြေ၊ တဲအိမ်များ မနှောင့်ယှက်စေရန် စိုးရိမ်သဖြင့် မိမိတစ်ဦးတည်းသာ ရောက်လာခဲ့ကြောင်း ပြောကာ တပဿဝင်အသိုင်းအဝိုင်းအနီးတွင် မင်း၏ ထိန်းသိမ်းသဘောထားကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထို့နောက် ရှင်မုနိ၏ အမိန့်ဖြင့် စစ်တပ်ကို ခေါ်ယူလာစေသည်။ ဗရဒ္ဝာဇသည် အဂ္နိရှာလာသို့ ဝင်၍ သန့်စင်ကာ ဝိශ්ဝကာရ္မန်နှင့် တွဝෂ္ဍြကို ဖိတ်ခေါ်ပြီး စီမံကိန်းအလုံးစုံကို အလောကီမဟုတ်သကဲ့သို့ ဖန်တီးစေသည်။ ထို့ပြင် ဒိသာပာလများ၊ မြစ်များ၊ ဂန္ဓဗ္ဗများ၊ အပ္စရာများ၊ ကုဗေရ၏ ဒိဗ္ဗတောနှင့် ဆိုမကိုလည်း ဖိတ်ခေါ်ကာ အစားအသောက်နှင့် သောက်စရာများ ပေါများစေသည်။ ထို့နောက် အေးမြသောလေ၊ ပန်းမိုး၊ တေးဂီတနှင့် လှုပ်ရှားသံစဉ်တို့ကဲ့သို့ ဒိဗ္ဗလက္ခဏာများ ပေါ်ထွန်းလာပြီး စစ်တပ်သည် ဝိශ්ဝကာရ္မန်၏ ဖန်တီးမှုဖြစ်သော မြေပြန့်ညီ၊ အသီးအနှံပြည့်သစ်ပင်များ၊ ဒိဗ္ဗမြစ်၊ မြင်းတန်းများ၊ တံခါးတော်တန်းများနှင့် ရတနာပြည့် မဟာနန်းတော်ကို မြင်တွေ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပံ့ပိုးမှုစာရင်းကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖော်ပြသည်—ပယာသရည် စီးဆင်းသကဲ့သို့ မြစ်များ၊ နေထိုင်ရာအိမ်များ၊ မိန်းမများနှင့် အပ္စရာများ အထောင်ချီ၊ ဂန္ဓဗ္ဗမင်းများ၏ တေးသံတူရိယာ၊ ရေချိုးဆီလိမ်းခြင်း၊ တိရစ္ဆာန်များကို အစာကျွေးခြင်းနှင့် အစားအစာ၊ ပန်းကန်ပစ္စည်း၊ အဝတ်အထည်၊ ကိရိယာတန်ဆာပလာများ အလွန်အမင်း စုံလင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ စစ်သားများသည် အိပ်မက်ကဲ့သို့ အံ့ဩကာ ညလုံးပျော်ရွှင်ကြပြီး မနက်ရောက်သော် ဖိတ်ခေါ်ထားသော ဒိဗ္ဗသတ္တဝါများသည် ခွင့်တောင်းကာ ပြန်လည်ထွက်ခွာသွား၍ မွှေးရနံ့နှင့် ပန်းကုံးအနံ့အသာ အမှတ်အသားများကိုသာ ချန်ထားခဲ့သည်။ ဤသရဂ၏ သင်ခန်းစာမှာ အတိသျသည် ဓမ္မတရားအဖြစ် စစ်အင်အားကို စည်းကမ်းနှင့် ချည်နှောင်နိုင်သကဲ့သို့ တပောဝန်၏ သန့်ရှင်းမှုကို မထိခိုက်စေရန် မင်း၏ တာဝန်ကိုလည်း ထင်ရှားစေခြင်း ဖြစ်သည်။
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
ဘာရဒ္ဝါဇ ရသီ၏ အာရှရမ်၌ ဧည့်ခံကောင်းချီးကို ခံယူပြီးနောက် ဘရတသည် အဖွဲ့အစည်းအပြည့်အစုံနှင့်အတူ ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း လေးစားစွာ နှုတ်ဆက်ထွက်ခွာကာ ရာမကို ရောက်ရန် လမ်းကြောင်းကို တိတိကျကျ မေးမြန်းသည်။ ရသီက မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကို ရှင်းပြ၍—ချိတြကူဋသည် တောအနက်တိတ်ဆိတ်ရာ၌ ယောဇန သုံးနှင့်တစ်ဝက်ခန့် အကွာတွင်ရှိပြီး၊ မြောက်ဘက်တွင် မန္ဒာကိနီ မြစ်စီးကာ ပန်းပင်များဖြင့် ကမ်းပါးလှပသည်ဟု ဆိုသည်။ မြစ်ကို ကျော်လွန်သည့်ဘက်တွင် တောင်တန်းတက်လာရာ၌ ရာမနှင့် စီတာတို့သည် ရွက်တဲ၌ နေထိုင်ကြောင်းလည်း ပြောပြီး၊ ရာဃဝကို တွေ့ရန် တောင်ဘက် သို့မဟုတ် တောင်အနောက်ဘက် လမ်းကြောင်းဖြင့် စစ်တပ်ကို ဆက်လက်ချီတက်စေဟု ညွှန်ကြားသည်။ ထွက်ခွာမည်ဟု ကြားသိသည့်အခါ ဒဿရထ၏ မိဖုရားများသည် ယာဉ်များမှ ဆင်းကာ ရသီထံ ချဉ်းကပ်လာကြသည်—ကောသလျာနှင့် စုမိတ္ရာတို့သည် ဝမ်းနည်းခြင်း ထင်ရှားပြီး၊ ကைகေယီသည် အရှက်အကြောက်ဖြင့် ခေါင်းငုံ့နေသည်။ ဘရတက မိခင်များကို တစ်ဦးချင်း ခွဲခြားဖော်ပြ၍ ကောသလျာကို ရာမ၏ မိခင်ဟု ချီးမွမ်းကာ၊ စုမိတ္ရာကို လက္ခမဏနှင့် သတ္တရုဃ္ဏတို့၏ မိခင်ဟု ဆိုပြီး၊ ကைகေယီကို အပျက်အဆီး၏ အမြစ်ဟု ထင်မြင်ကာ ပြစ်တင်သည်။ သို့ရာတွင် ဘာရဒ္ဝါဇ ရသီက ဘရတအား ကைகေယီကို အပြစ်မတင်ရန် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသော အကြံဉာဏ်ပေးပြီး၊ ရာမ၏ တောထွက်ခြင်းသည် နောက်ဆုံးတွင် နတ်များ၊ အသူရများနှင့် ရသီများအတွက် ကောင်းကျိုးဖြစ်လာမည်ဟု မိန့်ကြားသည်။ ဘရတသည် ရသီကို ပတ်လည်ဝန်းရံကာ ဂါရဝပြု၍ ယာဉ်များကို ချိတ်ဆက်စေဟု အမိန့်ပေးပြီး၊ စစ်တပ်သည် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ခွာသည်—ဆင်တပ်၊ ရထားတပ်၊ ခြေလျင်တပ်နှင့် မင်းသမီးများပါဝင်ကာ—ဂင်္ဂါမြစ်ကို ကျော်လွန်သည့် တောတောင်နှင့် မြစ်ကြောင်းဒေသများအတွင်း မိုးတိမ်တက်လာသကဲ့သို့ ရွေ့လျားသွားသည်။
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
သရဂ ၉၃ တွင် ဓမ္မကိုအခြေခံ၍ ဘရတမင်းကြီးက စစ်တပ်ကြီး လေးမျိုးတပ်ဖွဲ့ (စတုရင်္ဂ) ကို ဦးဆောင်ကာ တောထဲသို့ တရားသဘောဖြင့် ချီတက်သွားပုံကို ဖော်ပြသည်။ တပ်လှုပ်ရှားသံကြောင့် တော၏အသံလောကနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပြောင်းလဲသွား၍ ဆင်နှင့် သမင်တို့ ပြေးလွှားကွဲပြား၊ ငှက်တို့ တိတ်ဆိတ်သွားကာ ဖုန်မှုန့်ထလာသော်လည်း လေက ချက်ချင်းပင် ပျံ့နှံ့သုတ်သင်သွားသည်။ ထို့နောက် ဘရတမင်းကြီးသည် စိတြကူဋတောင်နှင့် မန္ဒာကိနီမြစ်ကို မှတ်မိသိရှိကာ တောင်တန်းအရိုးများ၊ ပန်းပွင့်ဝေဆာသစ်ပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များပြည့်နှက်သော တောင်စောင်းများကို အလွှာလိုက် ဥပမာများဖြင့်—မိုးတိမ်ကဲ့သို့၊ သမုဒ္ဒရာလှိုင်းကဲ့သို့၊ ရွှေ့ရာသီကောင်းကင်ကဲ့သို့—ပုံဖော်တင်ပြသည်။ ရှတြုဃ္နအား မိန့်ကြားရာတွင် သဘာဝအားဖြင့် ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသော်လည်း တပသီတို့၏ သန့်ရှင်းသော တည်ရှိမှုကြောင့် ဤဒေသသည် “ကောင်းကင်ဘုံသို့ သွားရာလမ်း” ကဲ့သို့ သာယာဖွယ် ဖြစ်လာသည်ဟု အလေးပေးဆိုသည်။ နောက်တစ်ဆင့်တွင် ရည်မှန်းချက်ကို သတ်မှတ်၍ ဘရတမင်းကြီးက စစ်တပ်ကို ရပ်နားစေပြီး စနစ်တကျ ရှာဖွေရန် အမိန့်ပေးကာ ဆုမန္တရနှင့် ဝသိဋ္ဌတို့နှင့်အတူ ရှေ့သို့ ဆက်လက်သွားသည်။ စူးစမ်းသူများက မီးခိုးတိုင်ကို မြင်၍ လူနေထိုင်ရာရှိကြောင်း ခန့်မှန်းကြသည်—လူမရှိသောနေရာတွင် မီးမတည်နိုင်သဖြင့် ရာမနှင့် လက္ခမဏ (သို့မဟုတ် ထိုသူတို့နှင့် ဆင်တူသော တပသီ) သည် အနီးအနားတွင် ရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဂအဆုံးတွင် စစ်တပ်သည် စည်းကမ်းတကျ စောင့်မျှော်သည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုနှင့် မကြာမီ ပြန်လည်တွေ့ဆုံရမည့် ဝမ်းမြောက်မှုတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ သဘာဝဖော်ပြချက်ကို ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော အုပ်ချုပ်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
သရဂ ၉၄ တွင် ရာမသည် ချိတြကူဋ တောင်ပေါ်၌ ကြာရှည်နေထိုင်လာပြီး တောဘဝကို ချစ်မြတ်နိုးလာသဖြင့် စီတာကို ပျော်ရွှင်စေကာ (မိမိစိတ်ကိုလည်း တည်ငြိမ်စေရန်) “အံ့ဖွယ်” ချိတြကူဋကို ပြသသည်။ ထိုသို့ပြသခြင်းကို အိန္ဒြာမင်းက သချီမယ်တော်အား အံ့သြဖွယ်များ ပြသသကဲ့သို့ ဟု နှိုင်းယှဉ်ကာ၊ တောင်၏ အလှအပနှင့် နှိုင်းလျှင် တောထွက်နေရခြင်းသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနာတရ မဖြစ်စေကြောင်း ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြသည်။ ရာမသည် ချိတြကူဋ၏ အင်္ဂါရပ်များကို စာရင်းပြု၍ ဖော်ပြသည်—သတ္တုရောင်တောက်ပသည့် တောင်ထိပ်များ၊ ရန်မပြုသော တောတိရစ္ဆာန်များ၊ ပန်းပွင့်နှင့် အသီးပင်များ ထူထပ်သည့် တောအုပ်များ။ မျက်နှာသာအပန်းဖြေမှု၏ အမှတ်အသားအဖြစ် သစ်ခက်များပေါ်တွင် ချိတ်ထားသော အဝတ်အစားနှင့် ဓားများက ကိန္နရနှင့် ဝိဒ္ယာဓရီတို့၏ ရှိနေမှုကို အရိပ်အမြွက်ပြသည်။ ရေတံခွန်များ၊ ရေစမ်းများနှင့် ဂူအတွင်းမှ မွှေးကြိုင်လေညင်းတို့က မြင်ကွင်း၊ အနံ့၊ အသံတို့ဖြင့် အာရုံခံမြေပုံတစ်ခုကို ဖန်တီးပေးသည်။ ဤအာရုံခံဖော်ပြချက်နှင့်အတူ ဓမ္မဆိုင်ရာ အဆိုအမိန့်လည်း ပါဝင်သည်—စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ဤနေရာတွင် နေထိုင်ခြင်းက ဝမ်းနည်းမှုကို ပျောက်ကင်းစေနိုင်ကြောင်း ရာမက အတည်ပြုသည်။ ထို့ပြင် တောဘဝ၏ “အကျိုးနှစ်ပါး” ကို ဆိုသည်—ဖခင်၏ အမိန့်ကို ဓမ္မတရားဖြင့် ပြည့်စုံစွာ လိုက်နာခြင်းနှင့် ဘရတကို ပျော်ရွှင်စေခြင်း။ သရဂအဆုံးတွင် တောဘဝကို မင်း၏ သေပြီးနောက် ကောင်းကျိုးအတွက် အမృతတော်ကဲ့သို့ မြှောက်တင်ကာ၊ ချိတြကူဋကို အမြစ်၊ အသီးနှင့် ရေ၏ ပေါများမှုတွင် ကောင်းကင်တော်၏ ဥပမာများထက်ပင် လွန်ကဲကြောင်း ဖော်ပြသည်။
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
သရဂ ၉၅ တွင် စိတ္ရကူဋ တောင်မှ ဆင်းလာသော ရာမသည် စီတာအား မန္ဒာကိနီ မြစ်၏ သာယာလှပမှုကို ညွှန်ပြ၍ မြင်ကွင်းတော်ကို ပေးသည်။ အရောင်စုံ သဲတန်းများ၊ ကြာပန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်သော ရေပြင်၊ ပန်းပင်သီးပင်များ ထူထပ်သော ကမ်းပါးတို့ကို ပြသကာ ကုဗေရ၏ နလိနီ ရေကန်နှင့် တူညီသကဲ့သို့ ချီးမွမ်းနှိုင်းယှဉ်သည်။ သဘာဝအလှအပထဲတွင်လည်း သာသနာရေး စည်းကမ်းကျင့်စဉ်များ ပေါင်းစည်းနေသည်။ ရှိသီတို့သည် သတ်မှတ်အချိန်များတွင် ရေချိုးသန့်စင်ကြပြီး၊ အခြား တပသီများက လက်မြှောက်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ကြသည်။ လေတိုက်သဖြင့် သစ်ပင်ထိပ်ဖျားများ လှုပ်ရှားကာ တောင်တန်းသည် “က” နေသကဲ့သို့ ထင်ရပြီး၊ ကျသွားသော ပန်းများသည် ရေပေါ်တွင် စုပုံလျက် မျောနေရာ၌ အသံချိုသော စက္ကရဝါက ငှက်များ လာရောက်နားတတ်ကြသည်။ ရာမ၏ မိန့်ကြားချက်သည် နိရ্বাসဘဝကို ပိုမိုမြင့်မြတ်သော နေထိုင်မှုအဖြစ် ပြန်လည်သဘောပေါက်စေသည်—စီတာနှင့်အတူ စိတ္ရကူဋနှင့် မန္ဒာကိနီကို မြင်ရခြင်းသည် အယောဓျာတွင် နေထိုင်ခြင်းထက်ပင် သာလွန်သည်ဟု ဆိုသည်။ စီတာအား မြစ်ထဲသို့ “မိတ်ဆွေကဲ့သို့” ဝင်ရန် ဖိတ်ခေါ်ကာ မန္ဒာကိနီကို သရယုမြစ်ဟု၊ တောင်ကို အယောဓျာဟု စိတ်ကူးယဉ်စေသည်။ အဆုံးတွင် ရိုးရိုးအစာ၊ တစ်နေ့သုံးကြိမ် ရေချိုးခြင်း၊ အဖော်အပေါင်းနှင့်အတူ နေထိုင်ခြင်းတို့ဖြင့် စိတ်ကျေနပ်မှုကို ဖော်ပြပြီး၊ ဓမ္မ၏ ငြိမ်းချမ်းမှုကြောင့် နိုင်ငံနှင့် မြို့ကို လိုလားသည့် ဆန္ဒသည် ရပ်တန့်သွားသည်။
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
စိတ္ရကူဋ၌ ရာမသည် စီတာအား မန္ဒာကိနီ တောင်မြစ်၏ အလှကို ပြသ၍ အိမ်တွင်းယဇ်ပူဇော်သဘောဖြင့် သူမနှင့်အတူ ထိုင်ကာ ကင်ထားသော အသားကို ပူဇော်တင်လှူသည်။ ထိုငြိမ်သက်မှုကို မိုးကောင်းကင်ထိ တက်လှမ်းသည့် ဖုန်တိမ်နှင့် နီးကပ်လာသော တပ်ဖွဲ့၏ ဆူညံသံက ချိုးဖောက်လိုက်ရာ ဆင်အုပ်ခေါင်းဆောင်များနှင့် တောတိရစ္ဆာန်များလည်း ထိတ်လန့်ကြသည်။ ရာမသည် လက္ခမဏကို စူးစမ်းကြည့်ရှုရန် စေလွှတ်ပြီး—ဤသည်မှာ မင်းတော်၏ အမဲလိုက်ခြင်းဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ အန္တရာယ်ကြီးသော တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်လည်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဆိုကာ—တောင်တန်း၏ ခက်ခဲမှုရှိသော်လည်း မြန်မြန်နှင့် တိတိကျကျ သုံးသပ်ရန် အလေးပေးသည်။ လက္ခမဏသည် ပန်းပွင့်ဝေဆာသော ရှာလာပင်ပေါ် တက်ကာ အရပ်လေးမျက်နှာကို စူးစမ်းကြည့်ပြီး ရထားစစ်၊ မြင်း၊ ဆင်၊ ခြေလျင်တပ်နှင့် အလံတော်များပါဝင်သည့် အင်အားကြီး စစ်တပ်တစ်ရပ်ကို တွေ့မြင်သည်။ ထို့နောက် ချက်ချင်းကာကွယ်ရေးအတွက်—ပူဇော်မီးကို ငြိမ်းစေခြင်း၊ စီတာကို ဂူအတွင်း လုံခြုံစွာထားခြင်း၊ ဓနုကို တင်းကျပ်စွာတပ်ခြင်း၊ မြားများကို ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် ကာဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ခြင်း—တို့ကို တိုက်တွန်းသည်။ ရာမက “ဘယ်သူ့တပ်လဲ” ဟု မေးသောအခါ မီးလောင်သကဲ့သို့ ဒေါသထွက်နေသော လက္ခမဏသည် ရထားအလံပေါ်ရှိ ကိုဝိဒါရ သစ်ပင်အမှတ်တံဆိပ်ကို မြင်ပြီး ဘရတ၏ တပ်ဟု မှားယွင်းသတ်မှတ်ကာ မင်းအာဏာကို မပြိုင်ဘဲ ရယူရန် သူတို့ကို ဖျက်ဆီးမည့် ရန်လိုသော လှုပ်ရှားမှုဟု ယူဆသည်။ ဤစರ್ಗသည် တောဝင်ဘဝ၏ သာယာငြိမ်သက်မှုနှင့် ရုတ်တရက် ပေါ်ပေါက်လာသော နိုင်ငံရေး-စစ်ရေး စိုးရိမ်မှုကို ယှဉ်တွဲပြသပြီး စူးစမ်းခြင်း၏ အရေးပါမှု၊ သည်းခံမှုနှင့် ဒေါသ၏ တိုက်ခိုက်မှု၊ မပြည့်စုံသေးသော သတင်းအချက်အလက်ပေါ် မူတည်၍ လုပ်ဆောင်ခြင်း၏ ဓမ္မ-ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
ဤ စರ್ಗ ၉၇ တွင် စိတ္ရကူဋတောင်အနီးသို့ စစ်အင်အားတစ်စု ချဉ်းကပ်လာသည်ကို မြင်သဖြင့် လက္ခမဏသည် ဒေါသနှင့် သံသယတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးသွားသည်။ သို့ရာတွင် သီရိရာမသည် တည်ငြိမ်စွာ သူ့ကို သက်သာစေကာ ဓမ္မအခြေပြု အကြောင်းပြချက်ဖြင့်—ဘရတသည် သဘာဝအားဖြင့် ညီအစ်ကိုချစ်ခင်သူ၊ အသက်ထက်တန်ဖိုးရှိသူဖြစ်၍ ရန်လိုစိတ်ဖြင့် မလာနိုင်ကြောင်း၊ တောထွက်ဒဏ်သတင်းကို ကြားပြီးနောက် ကုလဓမ္မနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့်သာ လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း—ရှင်းလင်းတော်မူသည်။ သီရိရာမက မိမိဆွေမျိုးအပေါ် အကြမ်းဖက်၍ ရယူသော နိုင်ငံတော်သည် ဓမ္မအရ အညစ်အကြေးကပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး အဆိပ်ရောအစားအစာနှင့် တူသဖြင့် လက်မခံနိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဘရတအပေါ် ကြမ်းတမ်းသော စကားမပြောရန် လက္ခမဏကို တားမြစ်တော်မူပြီး ထိုစကားများသည် အမှန်တကယ် ရာမကိုပင် ထိခိုက်စေသကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။ ညီအစ်ကိုသတ်ခြင်းနှင့် ဖခင်သတ်ခြင်းတို့သည် ဘေးအန္တရာယ်ကြီးစွာရှိသော်လည်း မစဉ်းစားနိုင်သည့် အမှုဟု ထောက်ပြကာ၊ လက္ခမဏ၏ စိုးရိမ်မှုက နန်းတော်အရေးဖြစ်လျှင် ရာမသည် ဘရတအား နန်းတော်ကို လက္ခမဏထံ လွှဲပေးရန် တောင်းမည်ဟု ဆိုပြီး ဘရတက သဘောတူမည်ဟု ယုံကြည်တော်မူသည်။ လက္ခမဏသည် အရှက်ရ၍ မိမိအယူအဆကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ကာ ခဏတာတွင် ဒသရထမင်းကြီးပင် လာသလားဟု ထင်မြင်သွားသည်။ မြင်းများ၊ ရန်သူနှိမ်နင်းသူဟု အမည်ရသော ဆတ်ရုဉ္ဇယ ဆင်နှင့် မင်းရိုးရာ အဖြူရောင် ချတ်တရ (မင်းထီး) မမြင်ရခြင်းတို့က ဇာတ်ကြောင်းတွင် မရှင်းလင်းမှုကို ဖြစ်စေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဘရတက လူစုလူဝေး မဖြစ်စေရန် အမိန့်ပေးပြီး စစ်တပ်သည် တောင်ပတ်လည်တွင် စည်းကမ်းတကျ တပ်စခန်းချကာ အုပ်ချုပ်ရေး၌ နှိမ့်ချမှုနှင့် ဓမ္မကို ဦးတည်သည့် အကျင့်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
စစ်တပ်ကို သတ်မှတ်ထားသောနေရာများတွင် တပ်စခန်းချစေပြီးနောက် ဘရတသည် မင်းရဲ့အလှပြမှုမဟုတ်ဘဲ သားတော်ဓမ္မနှင့် နှိမ့်ချမှုကို အလေးထားကာ ခြေလျင်ဖြင့်ပင် သီရိရာမထံ ချဉ်းကပ်ရန် ဆုံးဖြတ်သည်။ သူသည် သတ္တရုဃနအား လူအုပ်များနှင့် မုဆိုးအုပ်များကို ခေါ်ယူ၍ တောအတွင်းကို အမြန်စစ်ဆေးစေပြီး၊ ဂုဟသည် လက်နက်ကိုင်ကာ မိသားစုဝင်တစ်ထောင်နှင့်အတူ တောထဲတွင် ရာမကို ရှာဖွေစေသည်။ ဘရတသည် ဆုတောင်းကတိများကို အစဉ်လိုက် ထုတ်ဖော်သည်—ရာမ၊ လက္ခမဏ၊ စီတာတို့ကို မမြင်မချင်း စိတ်မငြိမ်မည်မဟုတ်; လမင်းကဲ့သို့ တောက်ပ၍ ကြာပန်းမျက်လုံးရှိသော ရာမ၏ မျက်နှာတော်ကို မမြင်မချင်း မပျော်ရွှင်နိုင်; ရာဇလက္ခဏာပါသော ရာမ၏ ခြေတော်ကို မိမိခေါင်းပေါ် တင်မချင်း မတည်ငြိမ်နိုင်; နှင့် ဘိုးဘွားအမွေ ရာဇ္ဇာ၏ တရားဝင်အမွေဆက်ခံသူ ရာမကို အဘိသေကဖြင့် တင်မြှောက်မချင်း ကတိမပြည့်စုံဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် ဇာတ်ကြောင်းသည် ချိတြကူဋ၏ ပဝါနသဘောနှင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကို ချီးမွမ်းဖော်ပြသည်—ချိတြကူဋကို တောင်တန်းတို့၏ မင်းကဲ့သို့ ကောင်းချီးပြည့်ဝသောနေရာဟု ဆိုကာ၊ လက်နက်ကိုင်၍ တေဇောလင်းလက်သော ရာမ၏ နေထိုင်မှုကြောင့် ထိုတောကို “ပြီးမြောက်သော” တောဟု ခေါ်သည်။ ဘရတသည် ပန်းပင်များပေါများသော တောင်စောင်းတောအုပ်များကို ဖြတ်သန်း၍ အာရှရမ်မီးမှ ထွက်လာသော မီးခိုးတိုင်မြင့်ကို မြင်သဖြင့် ဆွေမျိုးများနှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ကာ၊ စစ်တပ်ကို အဝေးတွင် ထားပြီး ဂုဟနှင့်အတူ ချိတြကူဋရှိ သန့်ရှင်းသော အာရှရမ်သို့ အလျင်အမြန် ချီတက်သွားသည်။
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
သရဂ ၉၉ တွင် ဘရတသည် စစ်တပ်ကို စခန်းချစေပြီးနောက် စိတြကူဋအနီးရှိ ရာမ၏ တောအာရှရမ်သို့ နောက်ဆုံးအကြိမ် နီးကပ်လာပုံကို ဖော်ပြသည်။ ဘရတသည် ကိုယ်တိုင် အလျင်အမြန် ရှေ့သို့သွားကာ ဝသိဋ္ဌအား မိဖုရားများကို ခေါ်ဆောင်လာရန် အမိန့်ပေးသည်။ လမ်းတလျှောက်တွင် အာရှရမ်ကို ပစ္စည်းနှင့် သဘာဝအမှတ်အသားများဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်သည်—တဲအနီးရှိ ခွဲကျိုးထားသော မီးဖိုသစ်သား၊ စုဆောင်းထားသော ပန်းများ၊ အအေးကာရန် ပြင်ဆင်ထားသော အညစ်အကြေးခြောက်တုံးများ၊ သစ်ပင်များပေါ်တွင် ကုရှမြက်နှင့် သစ်ခွံကြိုးများ၊ ထို့ပြင် အချိန်မမှန်သွားလာရာတွင် သိသာစေရန် အမြင့်တွင် ချည်ထားသော သစ်ခွံဝတ်စုံများ။ မန္ဒာကိနီမြစ်၏ နီးကပ်မှုနှင့် တပသီတို့၏ မီးပူဇော်အဂ္ဂိ မငြိမ်းမသက် ထိန်းထားသဖြင့် ထွက်ပေါ်လာသော မီးခိုးထူထပ်မှုကိုလည်း တွေ့မြင်သည်။ နောင်တရစိတ်ဖြင့် ပြည့်နှက်လာသော ဘရတသည် မဟာရိရှီတော်သဘောရှိသကဲ့သို့ ရာမကို တွေ့မည်ဟု ခန့်မှန်းကာ ရာဇဂုဏ်သိက္ခာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခြင်းကို ဝမ်းနည်းညည်းတွားသည်—တောအတွင်း တိတ်ဆိတ်ရာ၌ ရာမသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် ဝီရာသနဖြင့် ထိုင်နေသည်ဟု။ ထို့နောက် ပရဏ္ဏရှာလာကို မြင်သည်—ယဇ္ဉဝေဒီကဲ့သို့ ရွက်ဖုံးထားပြီး လေး၊ မြားအိတ်၊ နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော မြားများ၊ ငွေရောင်အိမ်ပါသော ဓားများ၊ ကာကွယ်ကွင်းများနှင့် ဂိုဟ်အရေပြားဖြင့် ပြုလုပ်သော လက်ချောင်းကာများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထား၍ စင်္ဟာဂူကဲ့သို့ မဝင်ရောက်နိုင်အောင် ခိုင်ခံ့သည်။ အရှေ့မြောက်ဘက်သို့ လျှောဆင်းသည့် သန့်ရှင်းသော ဝေဒီပေါ်တွင် မီးလောင်နေသည်ကို မြင်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ရာမကို မြင်ရသည်—မုဆိုးသမင်အရေပြားနှင့် သစ်ခွံဝတ်စုံဝတ်ဆင်ကာ မီးကဲ့သို့ တောက်ပ၍ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ဒರ್ಭမြက်ခင်းပေါ်တွင် ထိုင်နေကာ နిత్యဘြဟ္မာတော်နှင့် တူညီဟု ချီးမြှောက်ထားသည်။ ဘရတသည် မျက်ရည်ကျလျက် ပြေးဝင်ကာ “အာရျ” ဟု ထပ်ခေါ်ပြီး ရာမ၏ ခြေတော်သို့ မရောက်မီပင် လဲကျသည်။ ရာမသည် ဘရတနှင့် ရှတြုဃ္ဏတို့ကို ထူထောင်၍ ဖက်လှမ်းကာ ကြိုဆိုသည်။ ထို့နောက် စုမန္တရနှင့် ဂုဟတို့လည်း ပါဝင်တွေ့ဆုံကြပြီး တောနေသူများက သက်သေခံကြသည်—သူတို့၏ မျက်ရည်သည် ပျော်ရွှင်မှုကြောင့် မဟုတ်ဘဲ ကရုဏာနှင့် စိတ်ထိခိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
သရဂ ၁၀၀ သည် ထင်ရှားသော ပြောင်းပြန်မြင်ကွင်းဖြင့် စတင်သည်။ ရာမသည် ဘရတကို တပသီရုပ်—ဆံပင်ကို ဇဋာချည်ထား၍ သစ်ခွံဝတ်စုံဝတ်ဆင်ကာ—လက်အုပ်ချီပြီး မြေပေါ်တွင် လဲကျနေသည်ကို မြင်ရပြီး၊ ထိုမြင်ကွင်းကို ပရလယကာလ၏ မခံနိုင်လောက်သော နေမင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသည်။ ရာမသည် အလွန်ပိန်လှီနေသော ဘရတကို ဖက်ကာ ထူထောင်ပေး၍ မေတ္တာကရုဏာဖြင့် ပြည့်နှက်လာသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် “ကစ္စိတ်” (အရာရာ ကောင်းမွန်ပါသလား/အဲဒီလိုဖြစ်ပါသလား) ဟူသော စကားကို ထပ်ခါတလဲလဲ အသုံးပြုကာ မေးခွန်းများ ဆက်တိုက်မေးသည်။ ပထမဦးစွာ မိသားစုအကျိုးချမ်းသာ—ဒသရထ၏ အခြေအနေ၊ မဟာမိဖုရားများ၏ ကောင်းကျိုး၊ ဝသိဋ္ဌနှင့် ပုရောဟိတ်များကို သင့်တော်သလို ဂုဏ်ပြုထားခြင်း—တို့ကို စုံစမ်းပြီးနောက်၊ ရာဇဓမ္မအရ နိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေးကို စနစ်တကျ စစ်ဆေးမေးမြန်းသည်။ အကြံပေးအဖွဲ့၏ ရွေးချယ်မှုနှင့် လျှို့ဝှက်မှု၊ အရည်အချင်းရှိသော ဝန်ကြီးနှင့် စစ်ခေါင်းဆောင် ခန့်အပ်မှု၊ စုံထောက်များဖြင့် သတင်းရယူမှု၊ ပြစ်ဒဏ်ကို အချိုးကျစွာ ချမှတ်မှု၊ ဘဏ္ဍာရေးစည်းကမ်း၊ ကာကွယ်ရေးတံတိုင်း/ခံတပ် ပြင်ဆင်မှု၊ စစ်သည်များအား လစာကို အချိန်မီပေးခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် နွားဓနကို ကာကွယ်ခြင်း၊ ပြည်သူတို့အတွက် မင်း၏ လွယ်ကူစွာ တွေ့ဆုံနိုင်မှု၊ နှင့် မ偏မလွဲ တရားမျှတမှုတို့ ဖြစ်သည်။ ရာမသည် ဓမ္မကို ငြင်းပယ်သည့် တရားမဲ့အယူဝါဒဆန်သော အငြင်းပွားမှုများကို သတိပေးကာ မင်းတစ်ပါးက ရှောင်ရမည့် ချို့ယွင်းချက်များကို ရေတွက်ပြသည်။ ထို့ပြင် သမ္မာကျမ်းအခြေပြု၍ လျှို့ဝှက်စနစ်တကျ ဆောင်ရွက်သော အကြံဉာဏ်သည် အောင်မြင်မှု၏ အမြစ်ဖြစ်ကြောင်း အလေးပေးဆိုသည်။ ဤသရဂသည် ညီအစ်ကိုမေတ္တာအတွင်း ထည့်သွင်းထားသော ရာဇဓမ္မ လမ်းညွှန်အကျဉ်းတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး၊ ဓမ္မတရားဖြင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းက ကောင်းကင်သို့ ရောက်စေသည်ဟူသော သဘောတရားဖြင့် အဆုံးသတ်သည်။
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
ဤသရဂ၌ ဘရတသည် ရာမ၏စကားကို ပြန်လည်ဖြေကြားရာတွင်၊ အကြီးအကို အသက်ရှင်နေသေးစဉ် မိမိက မင်းအာဏာကို လက်ခံလျှင် ဓမ္မမှ ကျဆင်းသွားမည်ဟု ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်တင်သည်။ အိက္ရှဝါကု မျိုးရိုး၏ ရှေးရိုးမပျက် စည်းကမ်းကိုလည်း ထောက်ပြသည်—အကြီးဆုံးသား ရှိနေသရွေ့ အငယ်သားသည် တရားသဖြင့် မင်းမဖြစ်သင့်။ ထို့ကြောင့် ဘရတသည် ရာမအား စည်းစိမ်ပြည့်ဝသော အယောဓျာသို့ အတူပြန်လာကာ မျိုးရိုးအကျိုးအတွက် အဘိသေက (ရာဇာဘိသေက) ခံယူရန် တောင်းပန်သည်။ ဘရတသည် အုပ်ချုပ်ရေးဓမ္မ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို ရှင်းပြရာတွင်၊ မင်းကို လူသာလူဟု မြင်သူများရှိသော်လည်း ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော အကျင့်နှင့် နိုင်ငံရေးပညာက သာမန်စွမ်းရည်ထက် မြင့်မားလျှင် မင်းသည် ထိုအဓိပ္ပါယ်အရ “ဒေဝတူလျ” ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် ဝမ်းနည်းမှုသို့ ပြောင်းလဲကာ—ဘရတ ကေကယာတွင်ရှိစဉ်၊ ရာမသည် စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ တောသို့ ထွက်ခွာပြီးနောက်၊ ယဇ్ఞပြုသူ၊ သာဓုသူတော်ကောင်းတို့က လေးစားသည့် ဒသရထမင်းကြီးသည် ရာမခွဲခွာရသည့် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ချက်ချင်းပင် ကောင်းကင်ဘုံသို့ တက်ရောက်သွားကြောင်း ပြောသည်။ ဘရတသည် ရာမအား ထ၍ ဖခင်အတွက် ရေတర్పဏ (ဥဒကကရိယာ) ပြုလုပ်ရန် ခေါ်ဆိုပြီး၊ ချစ်မြတ်နိုးသော သားက ဆက်ကပ်သည့် ပူဇော်မှုသည် ပိတၱရလောက၌ မပျက်မယွင်း အကျိုးဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ သရဂ၏ အဆုံးတွင် ဒသရထ၏ နောက်ဆုံးစိတ်သည် ရာမ၌သာ တည်ငြိမ်ကပ်လျက်ရှိခဲ့ပြီး၊ သေခြင်းကို ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် တမ်းတခြင်း၏ အဆုံးစွန်အဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
ဤသရဂတွင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှု၏ ထိတ်လန့်မှုနှင့် စကားမှ အလျင်အမြန် အခမ်းအနားလုပ်ဆောင်မှုသို့ ကူးပြောင်းသွားပုံကို ဖော်ပြထားသည်။ ဘရတက ဒဿရထ၏ ကွယ်လွန်သတင်းကို ရာမအား ပြောကြားရာ၊ ရာမသည် သတင်းကြားသဖြင့် မူးလဲသွားပြီး ပန်းပွင့်လှပသော သစ်ပင်ကို တူဖြင့် ခုတ်လှဲသကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် မိုးကြိုးထိသကဲ့သို့ ဟန်တူကြောင်း ဥပမာပြုထားသည်။ သတိပြန်ရလာသောအခါ ရာမသည် ဓမ္မအမြင်ဖြင့် ဝမ်းနည်းမှုကို ထုတ်ဖော်ကာ—ဘုရင်မရှိသော အယောဓျာသို့ ပြန်သင့်မပြန်သင့်ကို စဉ်းစားမေးခွန်းထုတ်ပြီး၊ မိမိက ဖခင်၏ နောက်ဆုံးအခမ်းအနား (အန္တျေဋ္ဌိ) ကို မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ခြင်းကို နာကျင်ကာ၊ ဖခင်သည် ပရလောကသို့ သွားပြီးနောက် မိမိကို ဦးဆောင်ညွှန်ပြမည့်သူ မည်သူနည်းဟု တွေးတောသည်။ ရာမသည် ဘရတနှင့် သတရုဃ္ဏတို့က ဘုရင်အား အပြည့်အစုံ သင်္ဂြိုဟ်/ရှရဒ္ဓအခမ်းအနားများဖြင့် ဂုဏ်ပြုဆောင်ရွက်ခဲ့ကြောင်းကို ချီးမွမ်းလက်ခံသည်။ ထို့နောက် စီတာနှင့် လက္ခမဏကိုလည်း သတင်းပြောကြားရာ၊ ညီအစ်ကိုများအကြား မျက်ရည်များ ပေါင်းစည်းစီးဆင်းသည်။ စုမန်တရ၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် မင်္ဂလာရှိသော မန္ဒာကိနီ တီရ္ထသို့ သွားကာ ယမ၏ဦးတည်ရာဖြစ်သည့် တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ၍ ဥဒက (ရေ) လောင်းလှူပူဇော်ကြပြီး၊ ဒರ್ಭမြက်ပေါ်တွင် အင်ဂုဒီသီးအနှစ်ကို ဘဒရီသီးနှင့် ရောစပ်ကာ နိဝါပ/ပိဏ္ဍ လှူဒါန်းမှုကို ပြီးစီးစေသည်။ ငိုကြွေးသံအလွန်ကြီးမားသဖြင့် လူထုနှင့် ဘရတ၏ စစ်သည်များသည် အာရှရမ်သို့ အလျင်အမြန် ရောက်လာကြပြီး၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်များတောင် ထိတ်လန့်သွားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ဤအခန်းသည် စိတ်နှလုံးကျိုးပဲ့သော်လည်း မရျာဒါနှင့် ဓမ္မတာဝန်ကို အခမ်းအနားဖြင့် မလျော့မလျှော့ ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း ပြသသည်။
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
ဝသိဋ္ဌသည် မန္ဒာကိနီမြစ်ကမ်းဘက် တီရ္ထသို့ ခြေလျင်သွားရာတွင် ဒသရထ၏ မိဖုရားများကို ဦးဆောင်သွားပြီး ရာမကို တွေ့မြင်လိုစိတ်ပြင်းပြနေကြသည်။ အဖွဲ့သည် ရာမနှင့် လက္ခမဏ မကြာခဏ ရေချိုးလေ့ရှိသည့် ရေချိုးရာနေရာသို့ ရောက်ရှိသည်။ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသော ကောသလျာသည် မျက်ရည်ဝဲလျက် တောဘက်အနီးရှိ သန့်ရှင်းရာနေရာကို ညွှန်ပြကာ နိရ္ဝာသခံ သုံးဦးသည် အခက်အခဲများနှင့် နေရထိုင်ရကြောင်း ပြောသည်။ ထို့ပြင် လက္ခမဏက ရာမအတွက် ရေယူပေးခြင်းစသည့် မပင်ပန်းမနားသော ဝန်ဆောင်မှုကို ချီးမွမ်းကာ အရှက်ရစေသော အလုပ်ကြမ်းမှ ကင်းလွတ်စေလိုကြောင်း ဆုတောင်းသည်။ ထို့နောက် ကောသလျာသည် ဒರ್ಭမြက်ပေါ်တွင် တောင်ဘက်သို့ အဖျားညွှန်ထားကာ တင်ထားသော ပိဏ္ဍ—အင်ဂုဒီသီးအနှစ်ဖြင့် ပြုလုပ်သည့် မုန့်တုံးများ—ကို မြင်ရသည်။ ၎င်းသည် ရာမက ထုံးတမ်းအတိုင်း ဖခင်အတွက် ပြုလုပ်သော ရှရဒ္ဓ ပူဇော်သကာ ဖြစ်သည်။ ဒသရထ၏ အတိတ်က မဟာမင်းတော်အလှအပနှင့် တောတွင်း၏ ရိုးရှင်းသကာတို့၏ ဆန့်ကျင်မှုကြောင့် ကောသလျာသည် “ဒေဝတားတူ” မင်းအတွက် ဤသို့သော အစာသည် သင့်တော်ပါမည်လားဟု ငိုကြွေးကာ ရာမ၏ ကျဆင်းသွားသော အခြေအနေထက် ပိုနာကျင်စရာ မရှိဟု ဆိုသည်။ “လူ၏ အစာကဲ့သို့ပင် သူ၏ ဒေဝတားတို့၏ အစာလည်း ထိုကဲ့သို့” ဟူသော စကားပုံကို သတိရကာ ဤနေရာတွင် ဝမ်းနည်းဖွယ် အမှန်တရားအဖြစ် ခံစားရသည်။ အခြားမိဖုရားများက ကောသလျာကို သက်သာစေပြီး အာရှရမ်၌ ရာမကို မြင်ကြသည်—တောက်ပသော်လည်း ကောင်းကင်မှ ကျဆင်းလာသကဲ့သို့ ဒေဝတားတစ်ပါးပမာ။ မိခင်များ ငိုကြွေးကြပြီး ရာမသည် ထ၍ လေးစားစွာ ခြေဖဝါးကို ထိကာ နမസ്കာရပြုသည်၊ သူတို့ကလည်း ရာမ၏ ကျောပေါ်က ဖုန်ကို သုတ်ပေးကြသည်။ လက္ခမဏလည်း ဦးညွှတ်နမസ്കာရပြုရာ မိဖုရားများသည် ရာမကဲ့သို့ပင် ချစ်ခင်စွာ ဆက်ဆံကြသည်။ စီတာသည် ဝမ်းနည်းလျက် မိခင်မတော်များ၏ ခြေဖဝါးကို ကိုင်တွယ်ကာ ကောသလျာက သမီးတစ်ယောက်ကဲ့သို့ ဖက်လှမ်းပြီး သူမ၏ ဒုက္ခကို ငိုကြွေးသည်။ စီတာ၏ လေ၊ နေရောင်ကြောင့် မောပန်းသွားသော မျက်နှာကို အလွှာလိုက် ဥပမာများဖြင့် ဖော်ပြကာ ဝမ်းနည်းမှုကို အရဏီဖြင့် မီးထွန်းသကဲ့သို့ ကိုယ်တိုင်၏ အထောက်အကူကိုပင် လောင်ကျွမ်းစေသော မီးဟု ဆိုသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရာမသည် ဝသိဋ္ဌ၏ ခြေဖဝါးကို ကိုင်ကာ အနားတွင် ထိုင်ပြီး ဘရတသည် လက်အုပ်ချီ၍ အနီး၌ ထိုင်ရာ လူစုလူဝေးသည် သူဘာပြောမည်ကို စောင့်မျှော်ကြသည်။ ရာမ၊ လက္ခမဏ၊ ဘရတတို့သည် မိတ်ဆွေများ ဝိုင်းရံလျက် ယဇ္ဉမီး သုံးတိုင်ကဲ့သို့ တောက်ပကြပြီး အရာထမ်းများ ဝိုင်းထားသကဲ့သို့ မြင်ရသည်။
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
ဤသရဂ၌ အမွေဆက်ခံမှု၊ အပြစ်အကြောင်းနှင့် အမိန့်နာခံမှုတို့ကို တင်းကျပ်စွာ စီစဉ်ထားသော ဆွေးနွေးခန်းဖြစ်သည်။ လက္ခမဏ ရှိနေစဉ် ရာမသည် ဘရတကို သက်သာစေပြီး အဘယ်ကြောင့် တပသီဝတ်စုံဖြင့် လာရောက်သနည်းဟု မေးသည်။ ဘရတက ရာမကို တောဝင်စေသည့် ‘မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့သော အမှု’ ပြီးနောက် ဒဿရထ မင်းကြီး ကွယ်လွန်သွားကြောင်း၊ ကိကေယီ၏ လှုံ့ဆော်မှုကို ပြစ်တင်ကြောင်း၊ မုဆိုးမဖြစ်သွားသော မိဖုရားများနှင့် ပြည်သူတို့ စိတ်အေးချမ်းစေရန် ရာမ၏ ချက်ချင်း ရာဇဘိသေကကို တောင်းဆိုကြောင်း တင်ပြသည်။ ဘရတသည် အကြီးဆုံးသား၏ အခွင့်အရေး၊ ပြည်သူ့သဘောတူညီမှုနှင့် အမတ်များ၏ ထောက်ခံမှုတို့ကို အကြောင်းပြကာ ရာမ၏ ခြေတော်ကို ဦးညွှတ်၍ ကိုင်တွယ်ကာ အလွန်အမင်း နိမ့်ချစွာ ဆုတောင်းသည်။ ရာမက ဘရတ၏ မြင့်မြတ်မှုကို အတည်ပြုပြီး သူ၌ အပြစ်မရှိကြောင်း ဆိုကာ မိခင်ကို ကလေးဆန်စွာ အပြစ်တင်မနေစေရန် သတိပေးသည်; ရှာစတြာအရ အကြီးအကဲတို့တွင် ဇနီးနှင့် သားတို့အပေါ် လွတ်လပ်ခွင့်အချို့ ရှိကြောင်းကို ရည်ညွှန်းပြီး မိဘ၏ အမိန့်သည် မလွဲမသွေ လိုက်နာရမည်ဟု ခိုင်မာစေသည်။ ထို့ပြင် ဒဿရထက လူထုရှေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော ‘ခွဲဝေသတ်မှတ်ချက်’ ကို ပရမာဏ (အာဏာရှိသော အထောက်အထား) ဟု ယူဆကာ—ဘရတက အယောဓျာကို အုပ်ချုပ်ရမည်၊ ရာမက ဒဏ္ဍကတော၌ ဆယ့်လေးနှစ် နေရမည်—ဟူ၍ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒထက် ဓမ္မ၏ အထက်မြတ်မှုကို ထိန်းသိမ်းသည်။
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
သရဂ ၁၀၅ တွင် ညတစ်ညလုံး ညီအစ်ကိုလေးဦးနှင့် မိတ်ဆွေကောင်းများက စုပေါင်းဝမ်းနည်းငိုကြွေးကြသည်။ မနက်အရုဏ်တက်သော် မန္ဒာကိနီမြစ်ကမ်း၌ အခမ်းအနားကိစ္စများကို ပြီးစီးစေပြီး ပြန်လည်စုဝေးကြသည်။ ထိုတိတ်ဆိတ်မှုအတွင်း ဘရတသည် ရာမကို မိန့်ကြားကာ နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်လက်ခံပါရန် တောင်းပန်ပြီး၊ ရာမမရှိလျှင် နိုင်ငံမတည်နိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ မိမိ၏မသင့်တော်မှုကို ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြင့် ဖော်ပြကာ၊ စောင့်ရှောက်ပျိုးထောင်ထားသော်လည်း ပန်းပွင့်ပြီး သီးမပေါက်သော သစ်ပင်ကို ဥပမာယူ၍—ရာမက မင်းအာဏာမခံယူလျှင် ဒဿရထ၏ တစ်သက်တာမျှော်လင့်ချက် မအောင်မြင်ဘဲ ကျန်ရစ်မည်ဟု အဓိပ္ပါယ်ဖော်သည်။ ထို့ပြင် အယောဓျာပြည်သူတို့၏ စိတ်ဆန္ဒကိုလည်း ရည်ညွှန်းကာ၊ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပြည်သူတို့က ရာမကို နေမင်းကဲ့သို့ အဘိသေကခံ၍ ထီးနန်းတင်မြင်ရမည်၊ ရာဇဆင်များဟိန်းသံထွက်မည်၊ နန်းတွင်းမိန်းမများ ဝမ်းမြောက်မည်ဟု ပုံဖော်သည်။ ရာမသည် ဘရတကို သက်သာစေရာတွင် ကာလဓမ္မ—အချိန်နှင့် အနိစ္စတရား—ကို ဆက်တိုက်ဟောကြားသည်။ လူ၏လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းမှာ ကန့်သတ်ရှိပြီး ကံကြမ္မာသည် သတ္တဝါတို့ကို ဆန့်ကျင်ဘက်လမ်းများသို့ ဆွဲခေါ်တတ်ကာ၊ လောကီပေါင်းစည်းမှုအားလုံးသည် အဆုံးသတ်ရှိသည်—ဓနဥစ္စာသည် လျော့နည်းသွားတတ်၊ မြင့်မားမှုသည် ကျဆင်းတတ်၊ တွေ့ဆုံမှုသည် ခွဲခွာမှုသို့ ပြောင်းလဲတတ်၊ အသက်သည် သေခြင်းသို့ ရောက်တတ်သည်။ သဘာဝဥပမာများဖြင့်လည်း အနိစ္စကို အတည်ပြုသည်—သီးမှည့်လျှင် ကျရမည်၊ အိမ်ခိုင်မာသော်လည်း ပျက်စီးရမည်၊ ညများ မပြန်လာ၊ မြစ်များ ရှေ့သို့သာ စီးဆင်း၊ နေ့ညတို့သည် နွေရာသီနေမင်းက ရေကို ခြောက်သွေ့စေသကဲ့သို့ အသက်တမ်းကို စားသုံးသွားသည်။ သေခြင်းကို ခွဲမရသော အဖော်အဖြစ် ဖော်ပြပြီး ဝမ်းနည်းခြင်းသည် ဉာဏ်ပညာအရ အကျိုးမရှိဟု ဆိုသည်။ နိဂုံးတွင် ရာမသည် ဒဿရထ၏ အမိန့်အတိုင်း တောနေထိုင်ခြင်းကို မပြောင်းမလဲ လိုက်နာမည်ဟု တည်ကြည်စွာ ပြောကာ၊ ဘရတကို အယောဓျာသို့ ပြန်၍ ရာဇဓမ္မကို ထမ်းဆောင်ရန် တိုက်တွန်းသည်; ပညာရှိတို့သည် အခြေအနေမရွေး ငိုကြွေးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်သင့်သည်။
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
မန္ဒာကိနီမြစ်ကမ်း၌ ရာမ၏ အဓိပ္ပါယ်နက်ရှိုင်းသော မိန့်ခွန်းအပြီးတွင် ဘရတသည် ဓမ္မအခြေပြု အကြောင်းပြချက်များဖြင့် ရှည်လျားစွာ တောင်းပန်လျက် ပြန်လည်တုံ့ပြန်သည်။ သူသည် ရာမ၏ စိတ်တည်ငြိမ်ညီမျှမှုနှင့် အကြံဉာဏ်ယူတတ်သော အလေ့အထကို ချီးမွမ်းကာ “ငါ့အတွက်” ဟုဆို၍ ကိကေယီ၏ အမှားကို ဝန်ခံပြီး ဓမ္မဆက်နွယ်မှုများကြောင့် သူမကို အပြစ်ပေးရန် မလုပ်နိုင်ခဲ့ကြောင်း ရှင်းပြသည်။ ထို့နောက် ဘရတသည် သီလပိုင်းဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ထုတ်ဖော်ကာ ဒဿရထကဲ့သို့ မြင့်မြတ်သူ၏ သားတော်တစ်ဦးက သိသိသာသာ အဓမ္မကို မည်သို့ ပြုနိုင်မည်နည်းဟု မေးမြန်းသော်လည်း “သေခါနီးသူသည် မောဟဝင်တတ်သည်” ဟူသော စကားပုံကို ယူဆောင်ကာ ဖခင်၏ ချော်လဲမှုသည် ဒေါသ၊ မောဟ သို့မဟုတ် မသတိကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ ဘရတသည် ရာမအား ဖခင်၏ အမှားကို “ပြန်လည်မှန်ကန်စေ” ရန် တောင်းဆိုပြီး သားတော်၏ တကယ့်သစ္စာသည် ဖခင်၏ မတရားမှုကို ပြုပြင်ခြင်းဖြစ်၍ ထောက်ခံခြင်း မဟုတ်ကြောင်း သတ်မှတ်သည်။ ထို့ပြင် မိခင်၊ ဆွေမျိုး၊ မိတ်ဆွေများနှင့် မြို့နယ်ကျေးရွာ၏ ပြည်သူများအထိ အရေးပါမှုကို ချဲ့ထွင်ကာ ရာဇဘိသိတ်ခံ၍ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် က္ෂတ္တရိယ၏ အဓိကဓမ္မဖြစ်ပြီး ထိုမှသာ ပရဇာကို ကာကွယ်နိုင်ကြောင်း အလေးပေးသည်။ တောထဲတပသ (ဇဋာ၊ အရဏ္ယ) နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်ကို နှိုင်းယှဉ်ကာ မသေချာသော အနာဂတ်ပုဏ္ဏကောင်းမှုထက် ချက်ချင်းလိုအပ်သော ရာဇဓမ္မကို ဦးစားပေးရန် ဆိုပြီး ပုရောဟိတ်များနှင့် အကြီးအကဲများက ထိုနေရာ၌ပင် ဘိသိတ်ပေးရန် တောင်းဆိုသည်။ လူအစုအဝေးက ဘရတ၏ စကားကို ထောက်ခံသော်လည်း ရာမသည် ဒဿရထ၏ အမိန့်၌ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်ကာ အယောဓျာသို့ ပြန်မသွားဟု ငြင်းပယ်သဖြင့် ကြည့်ရှုသူတို့သည် ဝမ်းနည်းလည်းဖြစ်၊ သစ္စာတည်ကြည်မှုကိုလည်း ကြည်ညိုလေးစားကြသည်။
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
အယောဓျာကဏ္ဍ စာဂ ၁၀၇ တွင် မိသားစုအတွင်း ဂုဏ်သိက္ခာမြင့်မားသော ရာမသည် ဘရတ၏ ထပ်မံလျှောက်ထားသည့် စကားကို ဖြေကြား၍ ကိကေယီမှတစ်ဆင့် ဒဿရထ၏ သားဖြစ်သော ဘရတ၏ ရပ်တည်ချက်သည် ဓမ္မနှင့်ကိုက်ညီကြောင်း အတည်ပြုသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် တာဝန်နှင့်ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ချည်နှောင်မှုကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ဖော်ပြသည်—ကိကေယီ၏ မင်္ဂလာအခါ ဒဿရထ၏ အရင်ကတည်းက ကတိ၊ ဒေဝ–အသူရ ပဋိပက္ခတွင် ကိကေယီ၏ ဝန်ဆောင်မှုကြောင့် နောက်ပိုင်း ပေးအပ်သော ဗရ (boon)၊ ထိုဗရကို အခြေခံ၍ ကိကေယီက ဘရတအတွက် နန်းတော်နှင့် ရာမအတွက် တောဝင်ခြင်းကို တောင်းဆိုခဲ့ခြင်း။ ရာမသည် မိမိ၏ တောနေထိုင်မှုကို ဝရတ (ကတိသစ္စာ) လိုက်နာခြင်းဟု သတ်မှတ်ကာ ဒဿရထ၏ သစ္စာတရား မပျက်စေရန် ဘရတသည် အမြန်ဆုံး နန်းတက်အဘိသေကကို လက်ခံရန် တိုက်တွန်းသည်။ ထို့ပြင် ရာမသည် ဘရတအား “ဘုရင်၏ အကြွေးကို လွှတ်ပေးပါ” ဟုဆိုကာ မပြီးစီးသေးသော ကတိ၏ ဝန်ကို လျော့ပါးစေပြီး မိဘကို ရိုသေကာကွယ်ရန် ညွှန်ကြားသည်။ သားဖြစ်ခြင်း၏ တာဝန်ကို ခိုင်မာစေရန် ဂယာနှင့်ဆိုင်သော ရှရုတိကို ကိုးကား၍ “ပုတ္တ” ဟူသည် “ပုတ်” ဟုခေါ်သော နရကမှ ဖခင်ကို ကယ်တင်ပေးသူ၊ ဘိုးဘွားတို့ကို ကာကွယ်ပေးသူဟု အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်; ထို့ကြောင့် အနည်းဆုံး တစ်ဦးက ဂယာတွင် ပိဏ္ဍဒါန စသည့် ပိတೃကర్మများ ဆောင်ရွက်နိုင်စေရန် သားများစွာကို လိုလားကြသည်ဟု ဆိုသည်။ နိဂုံးတွင် ရာမသည် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အကြံဉာဏ်နှင့် စိတ်သက်သာရာပေးသည့် စကားများဖြင့် ဘရတအား ရှတရုဃ္နနှင့် ဒွိဇများနှင့်အတူ အယောဓျာသို့ ပြန်၍ ပြည်သူတို့ကို ကျေနပ်အောင် ထိန်းသိမ်းရန် ညွှန်ကြားသည်။ ရာမသည် စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ဒဏ္ဍက တောသို့ ဝင်မည်ဖြစ်ပြီး၊ ဘရတသည် လူတို့အပေါ် အုပ်စိုးခြင်း၊ ရာမသည် တောအပေါ် အုပ်စိုးခြင်းဟူသော အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းသည့် အာဏာတော်နှစ်ရပ်အဖြစ် ဖော်ပြထားသည်—တစ်ဖက်မှာ မင်းထီးရိပ်၊ တစ်ဖက်မှာ သစ်ပင်ရိပ်—နှစ်ဦးစလုံးကို သစ္စာတရားက ချည်နှောင်ထားသည်။
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
ဤ စာဂ၌ ဂုဏ်သိက္ခာမြင့် ဘြာဟ္မဏ ဂျာဘာလီသည် ရာမက ဘရတကို သက်သာစေရာတွင် ရာမအား မိန့်ခွန်းပြောကြားသည်။ သူ၏ဟောပြောချက်မှာ လောကီအမြင်အခြေပြု၍ အလွန်လက်တွေ့ဆန်ကာ “တစ်ယောက်တည်း မွေး၊ တစ်ယောက်တည်း သေ” ဟုဆိုပြီး ဆွေမျိုးဆက်နွယ်မှု၏ တည်မြဲမှုကို မေးခွန်းထုတ်သည်။ မိဘနှင့် အိမ်ထောင်အပေါ် ချစ်ခင်ကပ်လှမ်းမှုကိုလည်း ယာယီတည်းခိုရာအဖြစ် ပြန်လည်ဖော်ပြကာ ဖခင်၏ နိုင်ငံတော်ကို စွန့်လွှတ်၍ နာကျင်ကာ ဆူးခက်သော လမ်းကြောင်းကို ဆက်လက်ခံယူမနေစေရန် ရာမကို တိုက်တွန်းသည်။ ဂျာဘာလီသည် နိုင်ငံရေးအရ ချက်ချင်းလုပ်ဆောင်ရန် အကြံပြုသည်—စည်းစိမ်ပြည့်ဝသော အယောဓျာသို့ ပြန်သွား၍ အဘိသေက (ရာဇဘိသေက) ကို လက်ခံကာ မင်းအခွင့်အရေးများကို ခံစားရန်၊ မြို့တော်သည် တရားဝင်သခင်ကို စောင့်မျှော်နေသကဲ့သို့ ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် သူ၏အကြောင်းပြချက်သည် အခမ်းအနားဆိုင်ရာ သံသယသို့ တိုးတက်လာပြီး အရှ္ဌကာ၊ ရှရဒ္ဓ စသည့် ဘိုးဘွားပူဇော်ပွဲများ၏ အကျိုးမရှိမှုကို စိန်ခေါ်ကာ ဓမ္မသတ်အမိန့်အချို့ကိုလည်း ဒါနပြုခြင်းနှင့် လိုက်နာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် လူမှုရေးကိရိယာများဟု ရှင်းပြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် မြင်နိုင်သည့်အရာ (pratyakṣa) ကို မမြင်နိုင်သည့်အရာ (parokṣa) ထက် ဦးစားပေးကြောင်း ထင်ရှားစွာဆိုပြီး ဘရတက ပေးအပ်သော နိုင်ငံတော်ကို လက်ခံရန် ရာမကို ဖိအားပေးကာ ဉာဏ်ရှိသူတို့၏ လူထုအမြင်နှင့် ကိုက်ညီ၍ လူမှုအတွက် စံနမူနာဖြစ်မည်ဟု သတ်မှတ်သည်။
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
သရဂ ၁၀၉ တွင် ရာမသည် ပြန်လည်တော်ဝင်မြို့သို့ လက်တွေ့အကျိုးအမြတ်ကို အခြေခံ၍ ပြန်လာစေလိုသော ဇာဘလီ၏ အကြံပေးစကားကို စဉ်ဆက်မပြတ် သီလနှင့်ဓမ္မအရ တုံ့ပြန်ချေပထားသည်။ ရာမသည် အကြံပေး၏ လေးစားဖွယ် ရည်ရွယ်ချက်ကို အရင်အသိအမှတ်ပြုသော်လည်း ဓမ္မနှင့် မရျာဒါ (စည်းကမ်းသိက္ခာ) ဖြင့် တိုင်းတာလျှင် ထိုအကြံသည် အန္တရာယ်ရှိကြောင်း သတ်မှတ်သည်။ မင်းဓမ္မသည် စတျ (အမှန်တရား) နှင့် အဟിംသာပေါ်တွင် အစဉ်တည်မြဲစွာ တည်ရှိပြီး လောက၏ တည်ငြိမ်မှုသည် အမှန်တရားပေါ်တွင် မူတည်ကြောင်း၊ ရှိသီနှင့် ဒေဝတားတို့က စတျကို အမြင့်ဆုံး သီလဂုဏ်အဖြစ် ချီးမြှောက်ကြောင်း ရာမက ဆိုသည်။ မုသာကို လူမှုရေးအရ မနှစ်သက်ဖွယ်၊ ဝိညာဉ်ရေးအရ ပျက်စီးစေသောအရာဟု ဖော်ပြပြီး ဒါန၊ ယဇ္ဉ၊ တပစ်၊ ဝေဒတို့တောင် စတျကို အခြေခံထားကြောင်း ထောက်ပြသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် ဤနိယာမကို ကိုယ်တိုင်အပေါ် သက်ရောက်စေသည်။ ဖခင်ရှေ့တွင် တောနေဘဝကို လက်ခံမည်ဟု ကတိပြုထားသဖြင့် “အမှန်တရား၏ တံတား” ကို မချိုးဖျက်နိုင်ဟု ပြောကာ လောဘ၊ မောဟ၊ အဝိဇ္ဇာတို့ကြောင့် ပြန်လာခြင်းကို ငြင်းပယ်သည်။ အမှန်မတည်ငြိမ်၍ မုသာဘက်သို့ လှည့်လည်သူတို့၏ ပူဇော်သက္ကာများကို ဒေဝတားနှင့် ပိတೃများက မလက်ခံကြောင်း သတိပေးပြီး တောထွက်နေရခြင်းကို သုတမန်တို့၏ လမ်းစဉ်နှင့် ကိုက်ညီသော ကုသိုလ်ဘဝန်တစ်ရပ်အဖြစ် ခံယူသည်။ အခန်းတွင် (နောက်မှ ထည့်သွင်းထားနိုင်သည်ဟု မှတ်သားကြသည့်) ဝါဒပြိုင်ဆန်သော အပိုင်းတစ်ခုလည်း ပါဝင်ပြီး ရာမက နာස්တိကဆန်သော အကြောင်းပြချက်များကို ရှုတ်ချသည်။ ဇာဘလီကလည်း မိမိ၏ ယခင်စကားသည် အခြေအနေအရ စည်းရုံးရန်သာ ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းကာ အာස්တိက (ယုံကြည်သက်ဝင်) ရပ်တည်ချက်ကို ပြန်လည်အတည်ပြု၍ ရာမကို သက်သာစေပြီး အကျိုးပြုသော အကြံဉာဏ်သို့ ဦးတည်စေလိုကြောင်း တောင်းပန်သည်။
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
သရဂ ၁၁၀ သည် ဒေါသထွက်နေသော ရာမအား ပြုပြင်ညွှန်ကြားသည့် အကြံဉာဏ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဝသိဋ္ဌ မုနိသည် ဂျာဘာလီ၏ ယခင်ဟောပြောချက်ကို အဓမ္မသဘောမဟုတ်ဘဲ ရာမကို ပြန်လည်လာစေရန် လက်တွေ့ကျကျ ဆွဲဆောင်သည့် နည်းလမ်းတစ်ရပ်သာဟု ပြန်လည်ရှင်းပြပြီး၊ ထို့နောက် သာသနာကျမ်းအာဏာတည်သော သင်ကြားချက်သို့ ကူးပြောင်းသည်။ ဝသိဋ္ဌက စကြဝဠာအစကို အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြသည်—မူလရေများ၊ ထိုမှ စွယံဘူ ဗြဟ္မာ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း၊ နှင့် ဝရာဟ (ဝက်တော) အဝတာရဖြင့် မြေကြီးကို မြှောက်တင်ကယ်တင်ခြင်း။ ထို့နောက် မနုနှင့် အိက္ခဝာကူမှ စ၍ အယောဓျာ၏ ထင်ရှားသော မင်းများထိ ဆက်စပ်သည့် အိက္ခဝာကူ မင်းဆက်ဇာတိစဉ်ကို ရွတ်ဆိုသည်။ ဤဇာတိစဉ်သည် ဓမ္မနှင့် ဥပဒေသဘောတရားအရ သက်သေအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်—အိက္ခဝာကူ ထုံးတမ်းအရ အကြီးဆုံးသားကို အဘိသေကဖြင့် တင်မြှောက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဒဿရထ၏ အကြီးဆုံး အမွေဆက်ခံသူ ရာမသည် အာဏာပိုင်မှုကို လက်ခံကာ ပြည်သူကို ကာကွယ်၍ ဘိုးဘွားတို့၏ ရာဇဓမ္မကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းရန် တိုက်တွန်းခံရပြီး၊ ထိုသို့ပြုခြင်းဖြင့် ကုလဓမ္မ (မိသားစုထုံးတမ်း) နှင့် ပြည်သူ့အကျိုးစီးပွားတို့ကို ထိန်းကာကွယ်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
ဤသရဂ၌ အာဏာအမိန့်နှင့် တာဝန်အကြွေးဆပ်ခြင်းတို့အပေါ် စနစ်တကျ သီလဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်တစ်ရပ်ကို ဖော်ပြထားသည်။ ရာဇပုရောဟိတ်နှင့် ဂုရုဖြစ်သော ဝသိဋ္ဌက ရာမအား လူတစ်ဦးအတွက် “ဂုရု” သုံးပါး—အာစာရျ၊ ဖခင်၊ မိခင်—ရှိကြောင်း သတိပေးပြီး၊ အကြီးအကဲများနှင့် သဘောတူညီသော အစည်းအဝေး၏ အမိန့်ကို လိုက်နာခြင်းက သုခသီလရှိသူတို့၏ လမ်းစဉ်ကို ထိန်းသိမ်းကြောင်း ဆိုသည်။ ရာမက မိဘတို့၏ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုနှင့် မေတ္တာကရုဏာအပေါ် အကြွေးသည် ပြန်ဆပ်မကုန်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဒဿရထထံ ပေးထားသော ကတိကဝတ်သည် မုသာမဖြစ်နိုင်ကြောင်း အတည်ပြုသည်။ ထို့နောက် အာရုံသည် ဘရတထံသို့ ပြောင်းလဲသည်။ ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော ဘရတက ရာမ၏ တဲအိမ်ရှေ့တွင် ကုရှမြက်ခင်းပေးစေပြီး၊ ရာမပြန်လာစေရန် ပရတျုပဝေသန (ဆန္ဒပြအဖြစ် လဲလျောင်းနေခြင်း) ပြုလုပ်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ ရာမက အဘိသေကခံပြီးသား အုပ်ချုပ်သူအတွက် ထိုသို့သော ဆန္ဒပြမှုသည် မသင့်တော်ကြောင်း ဆိုကာ ဘရတကို ထပြီး အယောဓျာသို့ ပြန်ရန် တိုက်တွန်းသည်။ ထို့ပြင် မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးရွာသူကျေးရွာသားတို့နှင့် ဆွေးနွေးရာ၌၊ သူတို့က ဖခင်၏ အမိန့်မှ ရာမကို မလှည့်နိုင်ကြောင်း ဝန်ခံကြသည်။ ဘရတက အစည်းအဝေးရှေ့တွင် တရားဝင် ပြောကြား၍ ရာဇသိမ်းယူရန် တောင်းဆိုမှုတွင် မိမိမပါဝင်ကြောင်း ငြင်းဆိုပြီး၊ တောနေထိုင်ခြင်း ဆယ့်လေးနှစ်ကို မိမိက အစားထိုး လုပ်ဆောင်မည်ဟု ကမ်းလှမ်းသည်။ ဘရတ၏ သစ္စာစိတ်ကို မြင်၍ ရာမ အံ့အားသင့်သော်လည်း၊ ဒဿရထ၏ ယခင်ကတိကဝတ်များ၏ ချည်နှောင်မှုကို ထပ်မံ အတည်ပြုပြီး၊ နိရ္ဗာသကို အစားထိုးခြင်းသည် သီလနှင့် မညီသော အပြစ်တင်စရာဟု သတ်မှတ်ကာ ဓမ္မနှင့် သစ္စာအတိုင်း ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မပြောင်းလဲကြောင်း ထပ်မံ ကြေညာသည်။
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
သရဂ ၁၁၂ တွင် စိတြကူဋ၌ ညီအစ်ကိုတို့ ပြန်လည်သင့်မြတ်ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်သည့် ဓမ္မတရားနှင့်ညီသော အဆုံးအဖြတ်ကို ဖော်ပြသည်။ မမြင်ရသကဲ့သို့ တည်ရှိနေသော ရှင်ရသီများက ညီအစ်ကိုတို့၏ ဓမ္မနှင့်ညီသော တွေ့ဆုံမှုကို သာယာမင်္ဂလာဟု ချီးမွမ်းကာ အနာဂတ်အကျိုးကောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ဒသဂရီဝ/ရာဝဏ၏ အဆုံးသတ်ကိုလည်း ဆန္ဒပြုကြသည်။ ကိုယ်တုန်လှုပ်သော်လည်း စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာသော ဘရတက ရာဇဓမ္မနှင့် မျိုးရိုးဓမ္မကို အခြေခံ၍ ရာမအား ထီးနန်းလက်ခံရန် တောင်းပန်ပြီး၊ မိမိတစ်ယောက်တည်း အုပ်ချုပ်နိုင်စွမ်းမရှိကြောင်း ဝန်ခံကာ ဆွေမျိုး၊ စစ်သူရဲများနှင့် ပြည်သူတို့၏ မျှော်လင့်ချက်သည် ရာမတစ်ဦးတည်းပေါ်တွင်သာ ရှိကြောင်း ဆိုသည်။ ရာမက မေတ္တာဖြင့် သင်ကြားတော်မူသည်မှာ ဘရတတွင် မွေးရာပါနှင့် လေ့ကျင့်သင်ယူထားသော ပညာဉာဏ်ရှိပြီး၊ ဝန်ကြီးများနှင့် သဘောတရားကျသော အကြံပေးများနှင့် တိုင်ပင်ကာ နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ရမည်၊ ကေကေယီအပေါ် အမျက်မထားရဟု ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဖခင်၏ ကတိတော်သည် မဖောက်ဖျက်နိုင်သည့် အရာဟု ရာမက ကြေညာကာ ကမ္ဘာလောကအဆင့် မဖြစ်နိုင်သည့် ဥပမာများဖြင့် မိမိ၏ တည်ကြည်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထို့နောက် ဘရတက ရွှေဖြင့် အလှဆင်ထားသော ပါဒုကာကို ဆက်ကပ်သည်။ ရာမက ထိုပါဒုကာပေါ်သို့ ခြေတင်ပြီးနောက် အာဏာ၏ သင်္ကေတအဖြစ် ပြန်လည်ပေးအပ်တော်မူသည်။ ဘရတက ဆယ့်လေးနှစ်တိုင် မြို့ပြင်တွင် တပသီဘဝဖြင့် နေထိုင်ကာ နိုင်ငံရေးအုပ်ချုပ်မှုကို ပါဒုကာအောက်တွင် ထားမည်ဟု ကတိပြု၍ ရာမက အချိန်မီ မပြန်လာလျှင် မိမိကိုယ်ကို မီးရှို့မည်ဟုပါ ခြိမ်းခြောက်သည်။ ရာမက သဘောတူကာ ဘရတနှင့် ရှတရုဃ္ဏကို ဖက်လှမ်းပြီး ကေကေယီကို ကာကွယ်ကာ မနာလိုမုန်းတီးမှု မထားရန် အမိန့်ပေးသည်။ အကြီးအကဲများကို ဂါရဝပြု၍ ထွက်ခွာသွားရာတွင် မိခင်များသည် ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် အသံတိတ်ကာ နှုတ်ဆက်မနိုင်ကြပြီး ရာမသည် မျက်ရည်နှင့်အတူ မိမိ၏ တဲအိမ်သို့ ဝင်ရောက်သည်။
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
ဤသရဂ၌ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းမှုမှ သင်္ကေတဆန်သော အုပ်ချုပ်ရေးသို့ ကူးပြောင်းသည့် လမ်းကြောင်းကို ပြီးစီးစေသည်။ ဘရတသည် သတရုဃနနှင့် မန္တ្រីအဖွဲ့တို့နှင့်အတူ ရာမ၏ ပာဒုကာ (သန့်ရှင်းသော ခြေစွပ်) ကို တရားဝင် အာဏာပိုင်မှု၏ ကိုယ်စားပြု အခမ်းအနားသင်္ကေတအဖြစ် ယူဆောင်ကာ ထွက်ခွာသည်။ ဝသိဋ္ဌက အယောဓျာ၏ “ယောဂက္ခေမ” (လုံခြုံရေးနှင့် ချမ်းသာကောင်းကျိုး) အတွက် ရွှေဖြင့် အလှဆင်ထားသော ပာဒုကာကို ပေးအပ်ရန် ရာမအား တိုက်တွန်းပြီး၊ ရာမသည် အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အခမ်းအနားသဘောထားဖြင့် “အုပ်ချုပ်ရန်အတွက်” ဟု ထင်ရှားစွာ ပေးအပ်သည်။ ဘရတသည် ဒဿရထ၏ ဆယ့်လေးနှစ် ကတိသစ္စာကို သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာမည်ဟု ပြောကြားကာ တောထွက်နေထိုင်ရမည့် စည်းကမ်းချက်များကို မပြောင်းလဲနိုင်သော ဓမ္မ-နိုင်ငံရေး စကားအဖြစ် ထပ်မံ အတည်ပြုသည်။ ဘရဒ္ဝာဇက ဘရတ၏ မွေးရာပါ မြင့်မြတ်မှုကို ချီးမွမ်း၍ သီလဓမ္မသည် သူ့ထံ၌ သဘာဝကျကျ တည်နေကြောင်း ဆိုကာ၊ ဓမ္မတည်ကြည်သော သားတော်ကြောင့် ဒဿရထသည် မျိုးဆက်အတွင်း ဆက်လက် အသက်ရှင်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် ဇာတ်ကြောင်းသည် ခရီးလမ်းနှင့် ခံစားချက်သို့ ပြောင်းလဲသည်။ စစ်တပ်သည် ရထားများ၊ မြင်းများ၊ ဆင်များနှင့်အတူ ပြန်လှည့်ကာ ယမုနာနှင့် ဂင်္ဂါကို ကူးဖြတ်သည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြပြီး၊ သြရင်္ဂိဗေရပုရသို့ ဝင်ရောက်သည်။ နောက်ဆုံး အယောဓျာကို မြင်ရသော် မြို့သည် တိတ်ဆိတ်၍ အားမရှိ၊ မျက်နှာမလှ ဖြစ်နေသဖြင့် ဘရတသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲကာ ရထားမောင်းသူအား စိတ်ထိခိုက်ဖွယ် စကားများဖြင့် ပြောဆိုသည်။
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
သရဂ ၁၁၄ တွင် ဘရတသည် ရထားဖြင့် အယောဓျာမြို့သို့ အလျင်အမြန် ဝင်ရောက်လာသည်ကို ဖော်ပြသည်။ ရထား၏ နက်ရှိုင်း၍ သက်သာစေသော အသံတုန်လှုပ်မှုသည် မြို့၏ ထူးခြားသည့် တိတ်ဆိတ်မှုနှင့် ဆန့်ကျင်လျက် ထင်ရှားလာသည်။ အယောဓျာကို မီးအလင်းမရှိသော ညတစ်ညကဲ့သို့—ကြောင်နှင့် ညငှက်တို့ လှည့်လည်နေသကဲ့သို့; လမင်း၏ အဖော်မရှိသော ရိုဟိဏီကဲ့သို့; တောင်ရေစီး ခြောက်သွေ့သကဲ့သို့၊ ယဇ္ဉာမီး ငြိမ်းသကဲ့သို့၊ ရှုံးနိမ့်သည့် စစ်တပ်ကဲ့သို့—အုပ်ချုပ်မှုမရှိခြင်းကို အာရုံခံစားရသည့် ချို့ယွင်းခြောက်ကပ်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲသည့် ဥပမာများဖြင့် မြို့၏ ဝမ်းနည်းသံကို တည်ဆောက်ထားသည်။ ထို့ပြင် ပူဇော်ပွဲရပ်တန့်ခြင်းနှင့် လူမှုဘဝ တုံ့ဆိုင်းခြင်းကို ပြသသည့် ဥပမာများလည်း ထပ်တိုးလာသည်—လှိုင်းသံတိတ်သွားသကဲ့သို့သော သမုဒ္ဒရာ၊ ဆိုမရည်ညှစ်ပြီးနောက် လူမရှိတော့သော ဝေဒီ၊ နွားထီးမရှိ၍ အားနည်းဝမ်းနည်းနေသော နွားအုပ်ကဲ့သို့။ မြို့ကို ရတနာကျွတ်သွားသော မုတိဟာအသစ်၊ ကျသွားသော ကြယ်တစ်လုံး၊ တောမီးကြောင့် လောင်ကျွမ်းသည့် လျှောပင်၊ မိုးတိမ်ဖုံးလွှမ်းသည့် ကောင်းကင်နှင့် မသန့်ရှင်းသည့် သောက်ရေရာနေရာကဲ့သို့လည်း နှိုင်းယှဉ်၍ အလှအပပျက်စီးခြင်း၊ တောက်ပမှုမဲမှောင်ခြင်းနှင့် ပွဲတော်ရသ ပျက်ကွက်ခြင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ဘရတသည် မိမိ၏ ရထားမောင်းကို မေးမြန်းသည်—ရာမ ဝနဝါသသို့ ထွက်ခွာပြီးနောက် သီချင်းသံ၊ တူရိယာသံ၊ ပန်းကုံးအနံ့၊ မദိရာ၊ စန္ဒနနှင့် အဂရုအနံ့တို့ အာကာသတွင် မပြန့်နှံ့တော့သည့် အကြောင်း၊ လမ်းလျှောက်သံနှင့် ပွဲတော်လှုပ်ရှားမှုတို့ ရပ်တန့်သွားသည့် အကြောင်းကို။ ထို့နောက် အယောဓျာ၏ သရေရှင့်တော်မူမှုသည် ရာမနှင့်အတူ ထွက်ခွာသွားကြောင်း သတ်မှတ်ကာ ရာမပြန်လာမှသာ လူထု၏ ပျော်ရွှင်မှု ပြန်လည်တက်ကြွမည်ဟု ဆန္ဒပြုသည်။ ဝမ်းနည်းလျက် ဘရတသည် ဒశရထ၏ နန်းတော်သို့ ဝင်ရောက်ရာ၌ ယခုတော့ “ခြင်္သေ့မရှိသော” နန်းတော်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေပြီး၊ အတွင်းအခန်းများကို နေရောင်မရှိသော နေ့တစ်နေ့ကဲ့သို့ အလင်းမဲ့နေသည်ကို မြင်သဖြင့် မျက်ရည်ကျလေသည်။
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
သရဂ ၁၁၅ တွင် ဘာရတသည် အမွေဆက်ခံရေးအကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရန် “အာဏာကို အပ်နှံထားသော အုပ်ချုပ်မှု” ကို ပူဇော်ပွဲဆန်ဆန် သဘောတရားဖြင့် တရားဝင်တည်ဆောက်သည်။ အယောဓျာတွင် မိခင်များကို လုံခြုံစွာ စီစဉ်ထားပြီးနောက်၊ ဝမ်းနည်းပူဆွေးသော်လည်း သစ္စာကတိ၌ မခွဲမခွာ တည်ကြည်သော ဘာရတသည် အကြီးအကဲများကို လျှောက်ထား၍ နန္ဒိဂြာမသို့ ထွက်ခွာခွင့် တောင်းခံသည်။ ရာမမရှိလျှင် အာဏာရသည့် သာယာမှုထက် ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့်အတူ နေရခြင်းကိုသာ ရွေးချယ်မည်ဟု ကြေညာသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ဝသိဋ္ဌ မဟာရိရှီတို့က သူ၏ ညီအကိုဘက်တည်သော ဘက္တိနှင့် ဓမ္မလမ်းစဉ်ကို ချီးမွမ်းကြသည်။ ထို့နောက် ဘာရတသည် ရထားကို ပြင်ဆင်ရန် အမိန့်ပေးကာ သတ္တရုဃ္ဏနှင့်အတူ ထွက်ခွာသည်။ ရှေ့မှ ဘြာဟ္မဏ အာচারယများ ဦးဆောင်သွားကြပြီး စစ်တပ်နှင့် ပြည်သူများသည် မခေါ်မတောင်းဘဲ လိုက်ပါလာကြသဖြင့် သူ၏ လမ်းစဉ်အပေါ် လူထုသဘောတူညီမှုကို ပြသသည်။ နန္ဒိဂြာမသို့ ရောက်သော် ဘာရတသည် ရာမ၏ ရွှေတန်ဆာဆင်ထားသော ပာဒုကာ (ခြေစွပ်) ကို မိမိခေါင်းပေါ် တင်မြှောက်ကာ နိုင်ငံတော်သည် ရာမက မိမိထံ ယုံကြည်အပ်နှံထားသော ဓမ္မအမနတ် (စန്യാസကဲ့သို့သော စိတ်ထား) ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာသည်။ ပာဒုကာကို ဓမ္မ၏ ဥပဒေ-သင်္ကေတ အာသနအဖြစ် တင်မြှောက်ပြီး ထီးနှင့် ပန်ကာကဲ့သို့သော ရာဇသင်္ကေတများကို ထိုပာဒုကာပေါ်တွင် ထားရန် အမိန့်ပေးသည်။ ဘာရတသည် ရာမ ပြန်လာသည့်အထိ နိုင်ငံကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မည်ဟု ဆုံးဖြတ်ပြီး၊ ရာမ ပြန်ရောက်လျှင် အယောဓျာနှင့် နိုင်ငံတော်အားလုံးကို ပြန်လည်အပ်နှံကာ ထပ်မံ ဝန်ဆောင်မှုသို့ ပြန်ဝင်မည်ဟု ကတိပြုသည်။ အဆုံးတွင် သူသည် တပသီကဲ့သို့—သစ်ခွံအဝတ် ဝတ်ဆင်၍ ဆံပင်ကို ဂျဋာထားကာ—ပာဒုကာ၏ အောက်ခံအဖြစ်သာ အုပ်ချုပ်ပြီး၊ ကိစ္စရပ်တိုင်းနှင့် ပူဇော်သက္ကာတိုင်းကို ပထမဦးစွာ ပာဒုကာထံ တင်ပြပူဇော်ကာ အုပ်ချုပ်ရေးကို တာဝန်ခံ အမနတ်ထိန်းသိမ်းမှုအဖြစ် ပြောင်းလဲစေသည်။
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
စိတြကုဋတောရကျောင်းတွင် ဘရတမင်းသား ပြန်သွားပြီးနောက် ရာမမင်းသားသည် နေထိုင်ကြသော ရသေ့များအကြား ထူးခြားသော ပြောင်းလဲမှုကို သတိပြုမိသည်။ ရသေ့များသည် စိုးရိမ်ပူပန်နေကြပြီး တီးတိုးတိုင်ပင်နေကြသည်။ မိမိ သို့မဟုတ် လက္ခဏ၊ သီတာဒေဝီတို့၏ အမှားတစ်ခုခုကြောင့် ကျောင်းသင်္ခမ်း၏ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်ဟု စိုးရိမ်သဖြင့် ရာမသည် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ကြီးအား ရိုသေစွာ မေးမြန်းလေသည်။ ဆရာတော်ကြီးက သီတာဒေဝီတွင် အပြစ်မရှိကြောင်းနှင့် ရာမမင်းသား ရောက်ရှိနေခြင်းကြောင့် ရက္ခသများ၏ ရန်လိုမှု ပိုမိုဆိုးရွားလာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ရှင်းပြသည်။ ရက္ခသများသည် ကြောက်မက်ဖွယ် အသွင်သဏ္ဌာန်များ ဖန်ဆင်းကာ ရသေ့များကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ယဇ်ပူဇော်ပွဲများကို ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် မီးပူဇော်ရာတွင် ရေလောင်းချခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ ရာဝဏ၏ ညီတော် ခရ သည် ဤဒေသအနီးတွင် နေထိုင်ပြီး ရသေ့များကို နှောင့်ယှက်လေ့ရှိကြောင်း သိရသည်။ ထို့ကြောင့် ရသေ့များသည် ဘေးကင်းရာ တောအုပ်တစ်ခုသို့ ပြောင်းရွှေ့ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ရာမမင်းသားသည် ရသေ့များအား လိုက်လံပို့ဆောင်ကာ ဂါရဝပြု နှုတ်ဆက်ပြီးနောက် မိမိ၏ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
လာရောက်တွေ့ဆုံခဲ့သော တပသီရဟန်းတို့ ပြန်လည်ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် သီရိရာမသည် စဉ်းစားသုံးသပ်ကာ ယခင်နေရာတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခြင်းကို မသင့်တော်ဟု ချန်လှပ်သည်။ ဘရတ၊ မိဖုရားများနှင့် အယောဓျာမြို့သူမြို့သားတို့ကို သတိရခြင်းက စိတ်ကိုလှုပ်ရှားစေသလို ဘရတ၏ စစ်တပ်တဲစခန်း (မြင်း၊ ဆင်) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်ခန္ဓာပိုင်း မသန့်ရှင်းမှုလည်း စိတ်မချမ်းသာစေသည်။ ထို့ကြောင့် ရာမသည် စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ နေရာပြောင်းရန် ဆုံးဖြတ်ကာ ဘဂဝန် အတြိ၏ အာရှရမ်သို့ ရောက်ရှိသည်။ ရာမသည် သဒ္ဓါဖြင့် ဦးညွှတ်ပူဇော်ရာ အတြိသည် သားတော်ကဲ့သို့ မေတ္တာဖြင့် လက်ခံကာ အကောင်းဆုံး ဧည့်ဝတ်ပြုမှုကို ပြုလုပ်ပြီး လက္ခမဏနှင့် စီတာတို့ကိုလည်း သက်သာရာပေးသည်။ ထို့နောက် အတြိသည် အသက်အရွယ်ကြီးမားသော ဇနီးဖြစ်သည့် တပသီ အနသုယာကို ခေါ်ယူသည်။ အနသုယာသည် တင်းကျပ်သော တပသနှင့် လောကအကျိုးပြု အံ့ဖွယ်ကောင်းကျိုးများ (အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်း၊ ဂင်္ဂါမြစ်စီးဆင်းစေခြင်း၊ အတားအဆီးများကို ဖယ်ရှားခြင်း၊ နတ်ဘုရားရေးရာအတွက် ကာလနှင့်ဆိုင်သော တပသပြုခြင်း) ကြောင့် ထင်ရှားသူဖြစ်သည်။ အတြိက စီတာကို သူမထံ ချဉ်းကပ်ရန် ညွှန်ကြားသည်။ စီတာသည် အနသုယာကို ပတ်လည်လှည့်လည်ကာ ဦးညွှတ်နမസ്കာရပြု၍ အလွန်အိုမင်းပြီး ကိုယ်ခန္ဓာတုန်ယင်နေသည်ကို မြင်ကာ ကျန်းမာရေးကို မေးမြန်းသည်။ စီတာ၏ သမ္မာကျင့်ဝတ်ကို နှစ်သက်သဖြင့် အနသုယာသည် ရာမနှင့်အတူ တောတွင်းဒုက္ခကို ခံယူလိုက်ခြင်းကို ချီးမွမ်းပြီး ပတိဝရတာ-ဓမ္မကို သင်ကြားသည်—မြင့်မြတ်သော သဘောထားရှိသော မိန်းမအတွက် ခင်ပွန်းသည် အခြေအနေမရွေး အမြင့်ဆုံး အားကိုးရာနှင့် “ဒေဝ” တော်တစ်ပါးကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်း၊ သစ္စာတည်ကြည်မှုက ဂုဏ်သတင်းနှင့် ကုသိုလ်ကို ပေါက်ဖွားစေသော်လည်း မထိန်းချုပ်နိုင်သော ကာမဆန္ဒက သီလကျဆင်းမှုနှင့် အမည်ပျက်မှုကို ဖြစ်စေကြောင်း ဖြစ်သည်။ ဤစರ್ಗတွင် ခရီးလမ်းကြောင်း၊ ဧည့်ဝတ်ပြုမူဝါဒ၊ တပသ၏ မဟာတန်ခိုးကို ချီးကျူးခြင်းနှင့် စီတာအပေါ် သဘောတရားဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာတို့ ပေါင်းစည်းထားသည်။
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
ဤသရဂ၌ တောအာရှရမ်၏ ဧည့်ဝတ်ပြုမှုနှင့် ရိုသေကန်တော့မှုအတွင်း သင်ခန်းစာပေးသည့် ဆွေးနွေးပုံစံဖြင့် တင်ပြထားသည်။ အနသူယာက ဝိုင်ဒေဟီ (စီတာ) ကို ဓမ္မအကြောင်း အကြံဉာဏ်ပေးပြီးနောက် စီတာက နှိမ့်ချစွာ ပြန်လည်ဖြေကြားသည်—ခင်ပွန်းသည် မယား၏ ဂုရုဖြစ်ပြီး၊ ခင်ပွန်းကို သဒ္ဓါဖြင့် ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း (patiśuśrūṣā) သည် မိန်းမတို့အတွက် အဓိက တပဿာဖြစ်ကြောင်း။ သစ္စာတည်ကြည်မှုကြောင့် ကောင်းကင်ဂုဏ်ရရှိသည့် သာဝိထရီနှင့် လမင်းနှင့် မခွဲမခွာရှိသည့် ရိုဟိဏီတို့ကို ဥပမာယူကာ အိမ်ထောင်ရေးဝရတ၏ တည်ကြည်မှုကို ချီးမွမ်းထားသည်။ အနသူယာသည် စိတ်ကျေနပ်၍ စီတာအား ဒိဗ္ဗအလှဆင်ပစ္စည်းများ—ပန်းကုံး၊ အဝတ်အစား၊ အလှဆင်ရတနာ၊ မွှေးကြိုင်လိမ်းဆေးနှင့် တန်ဖိုးကြီး အလိမ်းအနှံ—တို့ကို ပေးအပ်သည်။ ထိုပစ္စည်းများသည် မညှိုးမနွမ်းဘဲ အမြဲတမ်း သင့်တော်ကြောင်း ဆိုပြီး၊ စီတာ၏ အလှတင်မှုကို သရီ (လက္ခမီ) က ဗိෂ္ဏု၏ တင့်တယ်မှုကို တိုးပွားစေသကဲ့သို့ဟု ချိတ်ဆက်ကာ လင်မယားညီညွတ်မှုကို သာသနာတရားဆန်စွာ မြှောက်တင်သည်။ ထို့နောက် အနသူယာက စီတာ၏ မွေးဖွားပေါ်ပေါက်မှုနှင့် မင်္ဂလာအကြောင်းကို မေးမြန်းသည်။ စီတာက—ဇနကမင်းသည် ယဇ్ఞအတွက် လယ်ထွန်စဉ် မြေကြီးမှ အယိုးနိဇာ (ayoni-jā) အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး မဟာမိဖုရားက မွေးစားကာ ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြောင်း ပြောသည်။ သင့်တော်သော ခင်ပွန်းကို ရှာဖွေရန် ဇနကမင်း စိုးရိမ်သဖြင့် ဝရုဏ၏ အလွန်လေးသော ဒိဗ္ဗဓနုကို အခြေခံ၍ စွယံဝရကို စီစဉ်ရာ မင်းများစွာက မတင်မမြှောက်နိုင်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း ဗိශ්ဝာမိတ္တရနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ရာမလာရောက်ပြီး ဓနုကို ချက်ချင်း တင်ကြိုးဆွဲကာ ချိုးဖျက်လိုက်သည်။ ဇနကမင်းသည် သစ္စာဓမ္မအတိုင်း စီတာကို ပေးအပ်ရန် ဆုံးဖြတ်သော်လည်း ရာမသည် ဒဿရထ၏ ခွင့်ပြုချက်ရသည်အထိ စောင့်ဆိုင်း하였다။ ထို့ကြောင့် မင်္ဂလာကိစ္စသည် ဓမ္မတရားအတိုင်း ပြီးစီးကာ စီတာက ရာမအပေါ် ဓမ္မနಿಷ್ಠသော ဘက္တိကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားသည်။
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
ဤသရဂ၌ အနသုယာ၏အပိုင်းကို အဆုံးသတ်ကာ အဖွဲ့သည် တောအတွင်း ပိုမိုနက်ရှိုင်းသို့ ဆက်လက်ဝင်ရောက်သွားသည်။ စီတာ၏ ချိုမြိန်သေသပ်၍ အသေးစိတ်သော ပြောကြားချက်—အထူးသဖြင့် သူမ၏ စွဝယံဝရ အကြောင်း—ကို ကြားပြီးနောက် အနသုယာသည် မိခင်ကဲ့သို့ မေတ္တာဖြင့် စီတာ၏ နဖူးကို နမ်းကာ ဖက်လှုပ်ပွေ့ဖက်သည်။ ထို့နောက် ထွက်ခွာခွင့်ပေးပြီး “ပရီတိ-ဒါန” ဟူသော ချစ်ခြင်းမေတ္တာအလှူအဖြစ် မိမိရှေ့တွင်ပင် စီတာကို အလှဆင်စေလိုကာ ဒိဗ္ဗအလှဆင်ပစ္စည်းများနှင့် ဝတ်စုံများကို ပေးအပ်သည်။ ဒေဝကန့်ကဲ့သို့ တောက်ပလာသော စီတာသည် ရိုသေစွာ ဦးညွှတ်ကာ ရာမထံသို့ သွားပြီး၊ ရာမနှင့် လက္ခမဏတို့သည် သူမရရှိသော ရှားပါးဂုဏ်ပြုမှုကြောင့် ဝမ်းမြောက်ကြသည်။ ထို့နောက် ကဗျာဆန်သော ညနေမှ ညအထိ မြင်ကွင်းကို ဖော်ပြသည်—နေဝင်ချိန်၊ ငှက်များ အိမ်အုံသို့ ပြန်ဝင်ခြင်း၊ ရေကလပ်များကို ကိုင်ဆောင်ကာ ရေချိုးကာလပြီး၍ ပြန်လာသော ရှင်ရသီများ၊ အဂ္နိဟောတရ မီးပူဇော်၏ မီးခိုး၊ တောအုံ၏ ထူထဲသည့် ခံစားမှု၊ ညသတ္တဝါများ လှုပ်ရှားလာခြင်းနှင့် ကြယ်များကြားမှ လတက်ခြင်း။ တပဿီအကျင့် ပြည့်စုံသော အရှင်တပသများ၏ ဧည့်ခံမှုအောက်တွင် သန့်ရှင်းသောညကို ကုန်ဆုံးပြီးနောက် မနက်အရုဏ်တွင် ရာမနှင့် လက္ခမဏတို့ လာရောက်နှုတ်ဆက်ထွက်ခွာကြသည်။ တောနေတပသများက လူစား၊ ရုပ်ပြောင်းနိုင်သော ရာက္ခသများနှင့် သွေးသောက်သတ္တဝါများက တပသများကို အန္တရာယ်ပြုကြောင်း သတိပေးပြီး၊ သစ်သီးစုဆောင်းသည့် မုနိများ သုံးလေ့ရှိသော လုံခြုံသည့် လမ်းကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။ ဗြဟ္မဏ-တပသများ၏ အာရှီဝါဒဖြင့် ရာမသည် စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ တောထဲသို့ ဝင်ရောက်သွားရာ မိုးတိမ်အစုအဝေးထဲသို့ နေမင်းဝင်သကဲ့သို့ ဟူ၍ နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်။
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.