
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
अयोध्याकाण्ड
နန္ဒီမုခီဟု ခေါ်သော မင်္ဂလာဖြင့် စတင်သည့် ည၏ နောက်ဆုံးအချိန်တွင် စူတ–မာဂဓ ဂီတကဗျာဆရာများနှင့် ကင်းစောင့်တီးဝိုင်းတို့၏ အသံ—ရွှေတံဖြင့် တီးခတ်သော ဒုံဒုံသံနှင့် ရှင်ခေါင်း (သင်္ခ) များစွာ—သည် ဘရတကို ဂုဏ်ပြုရန် အခမ်းအနားဆန်သော အသံလောကကို ဖန်တီးကြသည်။ သို့ရာတွင် လူထု၏ ချီးမွမ်းသံက ဘရတ၏ ဝမ်းနည်းမှုကို ပိုမိုပြင်းထန်စေသည်။ ဝမ်းနည်းကြေကွဲနေပြီးသား ဘရတသည် မင်းအဖြစ်သို့ ညွှန်ပြသည့် အဓိပ္ပါယ်ကို လက်မခံဘဲ တီးဝိုင်းကို ရပ်စေကာ “ငါသည် မင်းမဟုတ်” ဟု သတရုဃနအား ပြောသည်။ ကေကေယီ၏ လုပ်ရပ်ကြောင့် မြို့နှင့် နိုင်ငံအတွက် အနာဂတ်ပျက်စီးလာသည်ဟု ဆိုကာ၊ အားလုံး၏ ကာကွယ်သူ ရာမသည် တောထွက်နေရသဖြင့် နိုင်ငံ၏ ကံကြမ္မာသည် လှေမောင်းမရှိသော လှေကဲ့သို့ လှုပ်ရှားယိမ်းယိုင်နေကြောင်း ငိုကြွေးလေသည်။ ဘရတ၏ ငိုကြွေးမှုသည် နောက်ဆုံးတွင် လဲကျမူးမေ့သွားရာသို့ ရောက်ပြီး အတွင်းနန်းတော်ရှိ မိန်းမများက တစ်သံတည်း ငိုကြွေးကြသည်။ ထိုအချိန်တပြိုင်နက် ရာဇဓမ္မကို ကျွမ်းကျင်သော ဝသိဋ္ဌသည် ဒဿရထ၏ စဘားခန်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည်—ရတနာတင်ဆင်ထားသော ရွှေစဘား၊ အိန္ဒြ၏ စုဓမ္မာနှင့် တူသကဲ့သို့ ဖော်ပြထားသည်။ သက်တောင့်သက်သာ အခင်းအကျင်းပါသော ရွှေရာဇပလ္လင်ပေါ်တွင် ထိုင်ကာ ဝသိဋ္ဌသည် သံတမန်များအား ဗර්ဏအုပ်စုများ၊ အမတ်များ၊ စစ်ခေါင်းဆောင်များ၊ နန်းတော်အမှုထမ်းများ၊ ဘရတ၊ သတရုဃန၊ ယုဓာဇိတ်၊ စုမန္တရ နှင့် အကျိုးလိုလားသူများကို အရေးတကြီး ခေါ်ယူရန် အမိန့်ပေးသည်။ ရထား၊ မြင်းနှင့် ဆင်တို့ဖြင့် ဖိတ်ခေါ်ခံရသူများ ရောက်လာသဖြင့် ကြီးမားသော ဆူညံသံ ပေါ်ထွက်လာသည်။ ဘရတ နီးကပ်လာသောအခါ လူထုသည် ယခင်က ဒဿရထကို ကြိုဆိုသကဲ့သို့ပင် သူ့ကို ကြိုဆိုကြပြီး စဘားခန်းသည် ဒဿရထ ပြန်လည်ရှိနေသကဲ့သို့ တောက်ပလာသည်—ဤမြင်ကွင်းသည် အာဏာတရားဝင်မှု၊ အမှတ်တရနှင့် လူထုသဘောတူညီမှုတို့ကို တစ်စုတစ်စည်းတည်း ချည်နှောင်ပေးသည်။
Verse 1
ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः।तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञास्स्तवैर्मङ्गलसंहितैः।।।।
ထို့နောက် မင်္ဂလာရှိသော ည၏ အဆုံးပိုင်းတွင်၊ စကားပညာကျွမ်းကျင်သော စူတနှင့် မာဂဓ ဘာဒ်များက မင်္ဂလာပြည့်ဝသော စတဝါများဖြင့် ဘရတကို ချီးမွမ်းကာ ပျော်ရွှင်စေကြသည်။
Verse 2
सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः।दध्मुश्शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरान्।।।।
ရွှေထိပ်တပ်ထားသော တုတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်သော ညကင်းစောင့် ဒုံဒုဗိသံများ ကောင်းကင်တိုင်အောင် မြည်ဟည်းထွက်လာ၏။ ထို့ပြင် သင်္ခများကို ရာချီဖွင့်မှုတ်ကြသဖြင့် အသံအတက်အကျ မျိုးစုံသော နာဒသံများ ပေါ်ထွန်းလာ၏။
Verse 3
स तूर्यघोष स्सुमहान्दिवमापूरयन्निव।भरतं शोकसन्तप्तं भूयश्शोकैररन्ध्रयत्।।।।
တူရိယသံအလွန်ကြီးမားသော ထိုဟုန်းဟုန်းမြည်သံသည် ကောင်းကင်တစ်လျှောက် ပြည့်နှက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍၊ ဝမ်းနည်းခြင်းဖြင့် မီးလောင်သကဲ့သို့ နာကျင်နေသော ဘရတကို ထပ်မံသော ဝမ်းနည်းမှုများဖြင့် ပို၍ဖိစီးလေ၏။
Verse 4
ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं सन्निवर्त्य च।नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
ထို့နောက် ဘရတသည် နိုးထလာ၍ ထိုဟုန်းဟုန်းသံကို ရပ်တန့်စေပြီး၊ “ငါသည် မင်းမဟုတ်” ဟုဆိုကာ၊ ရှတရုဃ္နအား ဤစကားကို မိန့်ကြားလေ၏။
Verse 5
पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत्।विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः।।।।
“ကြည့်ပါ ရှတရုဃ္န၊ ကૈကေယီသည် ပြည်သူလူထုအပေါ် မည်မျှကြီးမားသော အပြစ်အနာတရ ပြုခဲ့သနည်း။ ဒဿရထမဟာရာဇာသည် ငါ့အပေါ် ဒုက္ခဝေဒနာ၏ ဘာရကို ချန်ထားကာ ကွယ်လွန်သွားပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။
Verse 6
तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः।परिभ्रमति राज्य श्रीर्नौरिवाकर्णिका जले।।।।
ဓမ္မအပေါ်တည်သော မဟာတမား ရာဇာဓိရာဇအတွက်၊ ဓမ္မကို အမြစ်တည်ထားသည့် နိုင်ငံတော်၏ သီရိမင်္ဂလာသည် ယခု ရေထဲ၌ လှေမောင်းသူမရှိသော လှေကဲ့သို့ လှုပ်ရှားယိမ်းယိုင်နေ၏။
Verse 7
यो हि न स्सुमहान्नाथस्सोऽपि प्रव्राजितो वनम्।अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवस्स्वयम्।।।।
“ရాఃဃဝ—ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး၏ အကြီးမားဆုံး အားကိုးရာနှင့် ကာကွယ်သူ—ကို ဓမ္မကို စွန့်ပစ်သော မိခင်ကျွန်ုပ်ကပင် တောသို့ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်သည်” ဟုဆို၏။
Verse 8
इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम्।कृपणं रुरुदुस्सर्वास्सस्वरं योषित स्तदा।। ।।
ဤသို့ ဘရတသည် ငိုကြွေးလျက် သတိလွတ်သွားသည်ကို မြင်ကြသော်၊ အမျိုးသမီးအားလုံးသည် တပြိုင်နက်တည်း အသံမြင့်မြင့်ဖြင့် အလွန်ဝမ်းနည်းပူဆွေးကာ ငိုယိုကြ၏။
Verse 9
तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित्।सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः।।।।
သူသည် ထိုသို့ပင် ငိုကြွေးနေစဉ်၊ ရာဇဓမ္မကို သိမြင်ကျွမ်းကျင်သော ဂုဏ်သတင်းကြီး ဝသိဋ္ဌ ရှိသည်က အိက္ခဝါကူနာထ (ဒశရထ) ၏ အစည်းအဝေးခန်းမသို့ ဝင်ရောက်လာ၏။
Verse 10
शातकुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम्।सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत।।।।
ဓမ္မတော်မူသော ဝသိဋ္ဌ မဟာရိရှီသည် မိမိ၏ အဖွဲ့အပါအဝင်၊ ရွှေရှာတကುಂಬ္ဘဖြင့် တင့်တယ်စွာ တည်ဆောက်ထားပြီး မဏိရတနာများဖြင့် ပြည့်နှက်သော ခန်းမသို့ ဝင်ရောက်တော်မူသည်—အင်ဒြာ၏ စုဓမ္မာ သဘင်တော်ကဲ့သို့ပင်။
Verse 11
स काञ्चनमयं पीठं सुखास्तरणसंवृतम्।अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च।।।।
ဝေဒအားလုံးကို သိမြင်တတ်သော မဟာပုဂ္ဂိုလ်သည် သက်သာနူးညံ့သော ခင်းပစ္စည်းဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသော ရွှေအာසနပေါ်၌ ထိုင်တော်မူ၍ သံတမန်တို့အား အမိန့်တော် ချမှတ်တော်မူ၏။
Verse 12
ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यनमात्यान्गणवल्लभान्।क्षिप्रमानयताऽव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः।।।।
(ထိုသူက မိန့်တော်မူသည်) “စိတ်မလှုပ်ရှားဘဲ ချက်ချင်းပင် ဗြာဟ္မဏ၊ က္ෂတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှျ၊ အမတ်များနှင့် စစ်ခေါင်းဆောင်များကို ခေါ်ယူလာကြလော့။ အရေးပေါ်ကိစ္စတစ်ရပ်သည် ငါတို့ကို စောင့်နေ၏။”
Verse 13
सराजभृत्यं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः।।।।
“ထို့ပြင် ရာဇဝင်အမှုထမ်းများနှင့်အတူ သတ္တရုဃ္န၊ ဂုဏ်သတင်းကျော်ကြားသော ဘရတ၊ ယုဓာဇိတ်၊ စုမန္တရ နှင့် ထိုနေရာရှိ သစ္စာရှိ၍ အကျိုးလိုလားသော လူအပေါင်းတို့ကိုလည်း ခေါ်ယူလာကြလော့။”
Verse 14
ततो हलहलाशब्दस्सुमहान्समपद्यत।रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम्।।।।
ထို့နောက် လူအများ ရထားများ၊ မြင်းများနှင့် ဆင်များဖြင့် လာရောက်နီးကပ်လာကြသဖြင့် အလွန်ကြီးမားသော အော်ဟစ်သံ၊ ဆူညံသံ ပေါ်ပေါက်လာ၏။
Verse 15
ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः।प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा।।।।
ထို့နောက် ဘရတ မင်းသား နီးကပ်လာသော် အမတ်များနှင့် ပြည်သူများသည် ဒဿရထ မင်းကြီးကို ကြိုဆိုခဲ့သကဲ့သို့ပင် ကြိုဆိုဝမ်းမြောက်ကြ၏—တမန်တော်များက သတကရတု (အိန္ဒြာ) ကို ကြိုဆိုသကဲ့သို့။
Verse 16
ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः।दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा।।।।
ဒဿရထ၏ သားတော်၏ ဂုဏ်ရောင်ဖြင့် အလှဆင်ထားသော မဟာမဏ္ဍပသည် ယခင်ကကဲ့သို့ ထွန်းလင်းတောက်ပလာ၏။ ရေတိတ်ငြိမ်သော ရေကန်တစ်ကန်တွင် မဏိရတနာ၊ သင်္ခွံနှင့် ကျောက်စရစ်များ ပြန့်ကျဲ၍ ကြီးမားသော ရေသတ္တဝါများ ပြည့်နှက်နေသကဲ့သို့၊ ဒဿရထမဟာရာဇာကိုယ်တိုင် ပြန်လည်တော်ဝင်လာသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။
Bharata confronts the implied transfer of sovereignty signaled by ceremonial praise and instruments; he explicitly refuses—“I am not the king”—treating acceptance as ethically illegitimate while Rāma is exiled and Daśaratha has died.
The chapter contrasts external legitimation (public acclamation, ritual honor) with inner dharma: rightful rule depends on moral order and counsel (राजधर्म), not mere opportunity; grief becomes a moral testimony rather than a claim to power.
The royal सभा of Ayodhyā is foregrounded, poetically compared to Indra’s Sudharmā; cultural markers include the nāndīmukhī night, bards (सूतमागधाः), conches and night-watch drums, and the court’s protocol of summoning varṇa groups, ministers, and commanders.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.