Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
अयोध्याकाण्ड
သရဂ ၆၉ တွင် မြို့သို့ သံတမန်များ ရောက်လာသည့်အချိန်နှင့် တပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်လာသော အိပ်မက်ဆိုးအလှည့်အပြောင်းများမှတစ်ဆင့် ဘရတ၏ အတွင်းစိတ်အကျပ်အတည်းကို ဖော်ပြထားသည်။ မိုးလင်းခါနီးတွင် ဘရတသည် အိပ်မက်ထဲ၌ ဖခင် ဒဿရထကို မသန့်ရှင်းသည့်နေရာများနှင့် အမင်္ဂလာလုပ်ရပ်များအတွင်း တွေ့မြင်ရသဖြင့် စိတ်လှုပ်ရှားကြောက်ရွံ့လာသည်—တောင်ပေါ်မှကျ၍ နွားချေးကန်ထဲသို့ကျခြင်း၊ ဆီသောက်ရင်း ရေပြင်ပေါ်တွင် မျောနေခြင်း၊ နှမ်းရောထမင်းစားခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာလိမ်းပတ်ထားသကဲ့သို့ဖြစ်နေစဉ် ခေါင်းအရင် ဆီထဲသို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ငုပ်ဝင်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် အိပ်မက်သည် ကမ္ဘာလောကနှင့် ရာဇသင်္ကေတများ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည့် အမင်္ဂလာနိမိတ်များသို့ တိုးတက်သွားသည်—ပင်လယ်ခြောက်သွားခြင်း၊ လကျရောက်ခြင်း၊ မြေကြီးမှောင်မိုက်ခြင်း၊ ရာဇဆင်၏ ဆင်စွယ်ကျိုးခြင်း၊ မီးရုတ်တရက်ငြိမ်းခြင်း၊ မြေပြင်ကွဲခြင်း၊ သစ်ပင်များခြောက်သွားခြင်း၊ မီးခိုးထူထပ်၍ ပျက်စီးနေသော တောင်တန်းများ—သဘာဝနှင့် နိုင်ငံရေးစည်းကမ်းနှစ်ဖက်လုံးတွင် အစီအစဉ်ပျက်ယွင်းမှုကို ညွှန်ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရာဇာသည် အနက်ရောင်ဝတ်စုံဖြင့် သံအာသနပေါ်ထိုင်နေပြီး အမည်းရောင်အမျိုးသမီးများက လှောင်ပြောင်နေသည်ကိုလည်း မြင်ရသည်; ထို့နောက် အနီရောင်ပန်းကုံးနှင့် အနီရောင်လိမ်းဆေးဖြင့် အလှဆင်ထားသော ရာဇာသည် မြည်းချည်ရထားဖြင့် တောင်ဘက်သို့ အလျင်အမြန်သွားကာ နောက်ဆုံးတွင် အနီရောင် ကြောက်မက်ဖွယ် ရာက္ခသီတစ်ဦးက ဆွဲခေါ်သွားသည်။ ဘရတသည် ဤအိပ်မက်ကို သေမင်းနိမိတ်ဟု အဓိပ္ပါယ်ဖော်ကာ မိမိ၊ ရာမ၊ ရာဇာ သို့မဟုတ် လက္ခမဏအပေါ် ကျရောက်မည်ကို စိုးရိမ်သည်။ ထို့အပြင် အိပ်မက်နိယာမတစ်ရပ်ကိုလည်း ဆိုသည်—မြည်းချည်ယာဉ်ပေါ် စီးနင်းနေသူကို မြင်ရခြင်းသည် မကြာမီ သင်္ဂြိုဟ်မီးခိုး ထွက်ပေါ်မည့် အကြောင်းကြားချက်ဖြစ်သည်ဟု။ မိတ်ဆွေများက တေးဂီတ၊ အက၊ ဇာတ်လမ်းနှင့် ဟာသတို့ဖြင့် စိတ်ပျော်အောင် ကြိုးစားသော်လည်း ဘရတ၏ ကိုယ်စိတ်မတည်ငြိမ်မှု မလျော့—လည်ချောင်းခြောက်ခြင်း၊ အသံကွဲခြင်း၊ မျက်နှာညှိုးနွမ်းခြင်း၊ အကြောင်းမသိဘဲ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မနှစ်သက်ခြင်းတို့ ဖြစ်နေပြီး အိပ်မက်ထဲရှိ ရာဇာ၏ “နားမလည်နိုင်သော” ပေါ်ထွန်းမှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့မှု မပျောက်ကွယ်နိုင်။
Shlokas
Verse 1
यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्।भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः।।।।
ထိုတမန်များ မြို့တော်သို့ ဝင်ရောက်လာသော အတူတူညတွင်ပင် ဘရတလည်း ထိုည၌ မနှစ်သက်ဖွယ်၊ စိတ်ကိုညှိုးနွမ်းစေသော အိပ်မက်တစ်ခုကို မြင်ခဲ့သည်။
Verse 2
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्।पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत।।।।
ညသည် မိုးလင်းခါနီးသို့ ရောက်လာချိန်၌ မနှစ်သက်ဖွယ် အိပ်မက်ကို မြင်ပြီးနောက် မဟာမင်းကြီး၏ သားတော်သည် အလွန်အမင်း စိတ်ပူပန်နာကျင်လေ၏။
Verse 3
तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः।आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः।।।।
သူသည် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် ပူလောင်နေသည်ကို သိမြင်ကြသဖြင့်၊ အမြဲတမ်း စကားချိုသာသော အသက်တူမိတ်ဆွေများက စည်းဝေးခန်းမ၌ စကားဝိုင်းမျိုးစုံ ဖွင့်ကာ သူ၏ပင်ပန်းကာလွမ်းဆွေးမှုကို ဖယ်ရှားလိုကြ၏။
Verse 4
वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे।नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च।।।।
သူ့ကို သက်သာစေလို၍ အချို့က တူရိယာတီးကြပြီး၊ အချို့က ကပြကြသည်။ အချို့က ဇာတ်ပွဲများ တင်ဆက်ကြပြီး၊ အချို့က ဟာသပုံပြင်မျိုးစုံကို ပြောကြသည်။
Verse 5
स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः।गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः।।।।
သို့သော် မဟာတမ ဘရတ—ရဃုဝంశ၏ သားတော်—သည် စကားချိုသာသော မိတ်ဆွေများက မိတ်သဟာယဟာသများ ပြုလုပ်ကြသော်လည်း မပျော်ရွှင်နိုင်ခဲ့။
Verse 6
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्।सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे।।।।
ထို့နောက် မိတ်ဆွေချစ်တစ်ဦးသည် ကောင်းမြတ်လိုသူများအနီး၌ ထိုင်လျက်၊ ဘရတကို မိတ်ဆွေများ ဝိုင်းရံနေစဉ် “မိတ်ဆွေ၊ အဘယ်ကြောင့် မပျော်မရွှင်သနည်း” ဟု ပြော၏။
Verse 7
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह।श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्।।।।
ဤသို့ မိတ်ဆွေက ပြောလာသဖြင့် ဘရတက ပြန်လည်ဆိုသည်—“နားထောင်ပါ၊ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် ငါ့ထံသို့ ဤသနားဖွယ်ဝမ်းနည်းမှု ရောက်လာရသည်”။
Verse 8
स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम्।पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे।।।।
အိပ်မက်ထဲ၌ အဖကို မြင်ရသည်—မျက်နှာအရောင်ဖျော့၍ မသန့်ရှင်း၊ ဆံပင်လည်း ပြိုကွဲလျက်—တောင်ထိပ်မှ ကျ၍ နွားချေးပြည့်သော အညစ်အကြေးကန်ထဲသို့ ကျသွားသည်။
Verse 9
प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे।पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः।।।।
ထိုနွားချေးကန်ထဲ၌ အဖသည် မျောလျက်ရှိသည်ကို မြင်ရပြီး၊ လက်နှစ်ဖက်ကို အညလီကဲ့သို့ ခွက်ကာ ဆီကို သောက်လျက်၊ ထပ်ခါထပ်ခါ ရယ်မောနေသည်။
Verse 10
ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः।तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत।।।।
ထို့နောက် ငါသည် သူ့ကို နှမ်းနှင့်ချက်ထားသော ထမင်းကို စားနေသည်ကို မြင်ရ၏။ ကိုယ်အင်္ဂါအားလုံးကို ဆီလိမ်းထားပြီး၊ ဆီထဲသို့ ခေါင်းချ၍ ထပ်ခါထပ်ခါ ခုန်ဆင်းမုန့်ဝင်နေသည်ကိုလည်း မြင်ရ၏။
Verse 11
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।।।
အိပ်မက်ထဲ၌ပင် ပင်လယ်ကြီး ခြောက်သွေ့သွားသည်ကိုလည်းကောင်း၊ လမင်း မြေပြင်သို့ ကျသွားသည်ကိုလည်းကောင်း ငါမြင်ရ၏။ ကမ္ဘာလောကသည် အမှောင်ထုဖြင့် ဖုံးလွှမ်းကာ တိတ်ဆိတ်တင်းကျပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။ မင်းစီးတော် ဆင်တော်၏ ဆင်စွယ်ကွဲကာ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သွားသည်ကို မြင်ရ၏။ လောင်ကျွမ်းနေသော မီးသည် ရုတ်တရက် ငြိမ်းသွားသည်ကိုလည်း မြင်ရ၏။ မြေပြင်ကျိုးကွဲ၍ သစ်ပင်မျိုးစုံ ခြောက်သွေ့ပျက်စီးကာ တောင်တန်းများလည်း ပြိုကျပျက်စီးပြီး မီးခိုးတက်နေသည်ကို ငါမြင်ရ၏။
Verse 12
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
အိပ်မက်ထဲ၌ မင်းရဲ့စီးနင်းရန်သင့်တော်သော တော်ဝင်ဆင်၏ ဆင်စွယ်သည် အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ကွဲကြေသွားသည်ကိုလည်းကောင်း၊ လောင်ကျွမ်းတောက်ပနေသော မီး (ဇာတဝေဒသ) သည် ချက်ချင်းငြိမ်းသွားသည်ကိုလည်းကောင်း မြင်ရ၏—ဤသည်ကား အင်အားနှင့် မင်္ဂလာတရား၏ စည်းကမ်းတည်ငြိမ်မှု ပျက်ယွင်းမည့် လက္ခဏာဖြစ်သည်။
Verse 13
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
မြေကြီးသည် လျှောကျ၍ ကွဲပြားသွားသကဲ့သို့၊ အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်များသည် ခြောက်သွေ့သွားသကဲ့သို့၊ တောင်တန်းများပင် ပျက်စီး၍ မီးခိုးထွက်နေသကဲ့သို့ကို ငါမြင်ရ၏—ဤသည်ကား လောက၏ တည်ငြိမ်မှုနှင့် မင်္ဂလာအလင်း ပျောက်ကွယ်သည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်။
Verse 14
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम्।प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः।।।।
မင်းသည် သံခုံပေါ်၌ ထိုင်နေ၍ အနက်ရောင်ဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ထားသည်ကိုလည်းကောင်း၊ အမဲရောင်နှင့် အညိုဝါရောင်ဆန်သော မိန်းမများက မင်းကို ရယ်မောကာ လှောင်ပြောင်နေသည်ကိုလည်းကောင်း ငါမြင်ရ၏—ဤသည်ကား မင်းဂုဏ်သိက္ခာ ချိုးဖောက်ခံရသည့် အရှက်တရား၏ ပုံရိပ်ဖြစ်သည်။
Verse 15
त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः।रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः।।।।
ဓမ္မတော်မူသော မင်းသည် အလျင်အမြန်ဖြင့် သွားလာနေ၍ အနီရောင်ပန်းကုံးနှင့် အနီရောင်လိမ်းဆေးတို့ဖြင့် အလှဆင်ထားကာ၊ မြည်းများချည်ထားသော ရထားဖြင့် တောင်ဘက်မျက်နှာမူ၍ ထွက်ခွာသွားသည်ကို ငါမြင်ရ၏—ယမမင်း၏ လောကသို့ ဦးတည်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 16
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना।।।।
အနီရောင်ဝတ်စုံဝတ်ထားသော မျက်နှာပုံပျက်အရုပ်ဆိုးသော ရက္ခသီမိန်းမတစ်ယောက်သည် မင်းကို ဆွဲခေါ်သွားရင်း လှောင်ရယ်သကဲ့သို့ ငါမြင်ရ၏—ဤသည်ကား တရားသဖြင့်ရှိသော အာဏာကို ရန်သူအင်အားများက ဖိနှိပ်လွှမ်းမိုးလာသည့် သင်္ကေတဖြစ်သည်။
Verse 17
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम्।अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति।।।।
ဤသည်ကား မနေ့ညက ငါမြင်ခဲ့သော ကြောက်မက်ဖွယ် အိပ်မက်ပင် ဖြစ်၏—ငါဖြစ်စေ၊ သီရိရာမဖြစ်စေ၊ မင်းကြီးဖြစ်စေ၊ လက္ခမဏဖြစ်စေ တစ်ဦးဦး သေဆုံးရလိမ့်မည်။
Verse 18
नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि।अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते।।।।
အကြောင်းမူကား လူတစ်ယောက်ကို အိပ်မက်ထဲတွင် မြည်းများချည်ထားသော လှည်းဖြင့် သွားလာနေသည်ဟု မြင်ရလျှင် မကြာမီ သူ၏ မီးသင်္ဂြိုဟ်စင်ပေါ်မှ မီးခိုးလိမ်လိမ်တက်လာသည်ကို မြင်ရတတ်၏—ဤသည်ကား နိမိတ်ပင် ဖြစ်၏။
Verse 19
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये।शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः।।।।
ဤနိမိတ်ကြောင့် ငါသည် စိတ်ညှိုးနွမ်း၍ သင်တို့ကို သင့်တော်သကဲ့သို့ မကြိုဆိုမပူဇော်နိုင်။ လည်ချောင်းသည် ခြောက်သွေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြီး စိတ်သည်လည်း မအေးချမ်းသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။
Verse 20
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारयेभ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम।जुगुप्सन्निव चाऽत्मानं न पश्यमि च कारणम्।।।।
ကြောက်ရမည့် အကြောင်းအရာကို ငါမမြင်ရသော်လည်း ကြောက်ရွံ့ခြင်းသာ စိတ်ထဲ၌ ကပ်ငြိနေ၏။ ငါ၏ အသံလည်း တုန်ယိမ်းပျက်ပြားလာပြီး မျက်နှာအရိပ်အယောင်လည်း မောပန်းညှိုးနွမ်း၏။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မုန်းတီးသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော်လည်း အကြောင်းရင်းကို မတွေ့နိုင်။
Verse 21
इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा।भयं महत्तद्धृदयान्नयाति मे विचिन्त्य राजानमचिन्तदर्शनम्।।।।
ဤဆိုးရွားသော အိပ်မက်၏ လမ်းကြောင်းကို—ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးစုံဖြစ်၍ ယခင်က မစဉ်းစားမိခဲ့သည့်အရာ—သိမြင်ပြီး၊ နားမလည်နိုင်သော အခြေအနေရှိသည့် မင်းကြီးကို စဉ်းစားသော်လည်း၊ ကြီးမားသော ကြောက်ရွံ့မှုသည် ငါ့နှလုံးမှ မပျောက်ကွယ်နိုင်။
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and moral: Bharata must process foreboding signs without clear evidence, while remaining responsible in speech and conduct; he fears imminent death within the royal family and struggles to respond appropriately to companions and circumstance.
The chapter emphasizes the epic’s moral psychology: fear can arise without visible cause, and omens function as narrative instruments linking inner apprehension to public catastrophe; companionship may console, yet dharma requires steadiness when signs suggest impermanence and loss.
Ayodhyā and the sabhā (assembly) frame the social setting, while dream-landmarks—adriśikhara (mountain peak), gomaya-hrada (cow-dung pool), citā (funeral pyre), and the southward direction—encode cultural notions of impurity, death-portents, and inauspicious transit.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.