Sarga 63
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
अयोध्याकाण्ड
ဤစರ್ಗတွင် ရာမကို တောဝင်စေပြီးနောက် နိုးထလာသော ဒဿရထမင်းကြီးသည် ဝမ်းနည်းခြင်းက စိတ်ကိုဖမ်းဆီးထားသည်။ မိဖုရား ကောသလျာအား ကမ္မ-ဖလ သဘောတရားကို မိန့်ကြား၍ “လုပ်သူသည် မိမိလုပ်ရပ်၏ အကျိုးကို မလွဲမသွေ ခံစားရသည်၊ အကျိုးအပြစ် မချိန်ဆမီ လုပ်ငန်းစတင်သူသည် ကလေးကဲ့သို့” ဟုဆိုသည်။ ထို့နောက် သရက်ပင်များကို ဖြတ်တောက်ပြီး ပလားရှ (ကിംရှုက) ကိုသာ ရေချိုးပေးကာ သီးပွင့်ရာသီရောက်မှ နောင်တရသကဲ့သို့—မိမိလည်း အကျိုးပွင့်ချိန်တွင်ပင် ရာမကို ဝေးကွာစေခဲ့ကြောင်း ကိုယ်တိုင်နှိုင်းယှဉ်ဝန်ခံသည်။ ထို့ပြင် မင်းကြီးသည် အတိတ်က အပြစ်တစ်ရပ်ကို ပြန်လည်သတိရသည်။ မိုးရာသီတွင် စရယုမြစ်ကမ်း၌ မုဆိုးထွက်၍ အမှောင်ထဲက ရေယူရာနေရာတွင် စောင့်ကာ အသံကိုယုံ၍ ဆင်ဟုထင်ပြီး မြားပစ်လိုက်သည်။ ထိုအခါ အော်ဟစ်သံထွက်လာပြီး များသည် မျက်မမြင် အိုမင်းသော မိဘနှစ်ပါးအတွက် ရေခပ်လာသော တပသီလူငယ်တစ်ဦးကို ထိမှန်သွားကြောင်း သိရသည်။ သေခါနီး လူငယ်သည် သံဃာသဘောရှိသူအပေါ် မတရားဟင်းဆာပြုမိခြင်းကို ငိုကြွေးကာ အထူးသဖြင့် မိဘတို့၏ လာမည့်ဒုက္ခကို စိုးရိမ်သည်။ သူသည် ဒဿရထအား ကျိန်စာမဖြစ်စေရန် မိဘတို့ထံ သွား၍ ခွင့်လွှတ်မှုတောင်းရန် တိုက်တွန်းပြီး မြားကို ထုတ်ပေးရန်လည်း တောင်းဆိုသည်။ ဒဿရထသည် “ထားလျှင် နာကျင်၊ ထုတ်လျှင် သေ” ဟူသော ဓမ္မအကျပ်အတည်းတွင် တုန်လှုပ်ကာ နောက်ဆုံး မြားကို ဆွဲထုတ်သည့်အခါ လူငယ်သည် အသက်ဆုံးသည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် ယနေ့ မင်းကြီး၏ ပျက်စီးကျဆုံးမှုကို ကမ္မအကြောင်းရင်းအဖြစ် ဖော်ပြပေးသည်။
Shlokas
Verse 1
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः ।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत ॥१॥
ခဏမျှအကြာ ပြန်လည်သတိရလာသော်လည်း ဝမ်းနည်းခြင်းက စိတ်ကို ထိခိုက်ဖိနှိပ်ထားသဖြင့် မင်း ဒဿရထသည် စိုးရိမ်ပူပန်သော အတွေးအခေါ်ထဲသို့ ထပ်မံကျရောက်သွား၏။
Verse 2
रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम् ।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम् ॥२॥
ရာမနှင့် လက္ခ္မဏတို့ အဝေးပြေးနေရခြင်းကြောင့်၊ အိန္ဒြာတူ ဒဿရထမင်းကြီးကို မဟာကပ်ဘေးက ဝင်ရောက်ဖိစီးခဲ့သည်—ကြတ်ခါနီး၌ အဆုရအမှောင်က နေကို မျိုသကဲ့သို့။
Verse 3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः ।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥३॥
ရာမသည် မိဖုရားနှင့်အတူ ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ကိုသလနိုင်ငံ၏ မင်း (ဒဿရထ) သည် မိမိ၏ အတိတ်က မကောင်းမှုကို သတိရကာ မျက်ဝန်းမဲလှသော ကောသလျာအား ထိုအကြောင်းကို ပြောလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ하였다။
Verse 4
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम् ॥४॥
ရာမကို တောသို့ နိရ္ဒေသခံရသောအခါ မင်း ဒဿရထသည် ခြောက်မြောက်ညကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ အလယ်ညတွင် အတိတ်က ပြုခဲ့သော အပြစ်ကံကို မကြာခဏ သတိရ၍ စိတ်ပူပန်နေ하였다။
Verse 5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥५॥
ထိုမင်းသည် သားအပေါ် ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်းကြောင့် နှလုံးနာကျင်လျက်၊ မိမိ၏ မကောင်းမှုကို သတိရကာ၊ သားအပေါ် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော ကောသလျာမိဖုရားအား ဤစကားကို မိန့်ကြား하였다။
Verse 6
यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥६॥
အို မင်္ဂလာရှိသူမ! လူတစ်ယောက်က ကောင်းသည်ဖြစ်စေ ဆိုးသည်ဖြစ်စေ မည်သို့ပြုလုပ်သနည်း၊ ပြုသူသည် ထိုအကျိုးကိုပင် ရရှိသည်။ အကြောင်းမှာ ကမ္မ၏အကျိုးသည် မိမိ၏လုပ်ရပ်မှပင် မွေးဖွားလာခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 7
गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते ॥७॥
လုပ်ရပ်တစ်ခုကို စတင်ချိန်ကတည်းက အကျိုးရလဒ်၏ အလေးအနက်နှင့် အပေါ့အပါးကို—အကျိုးရှိခြင်းလား အပြစ်ရှိခြင်းလား—သိမြင်နိုင်သူကို “ကလေး” ဟု မခေါ်ကြ။
Verse 8
कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति ।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे ॥८॥
တစ်ယောက်က သရက်တောကို ဖြတ်ချပြီး ပလာသ (palāśa) ပင်များကိုသာ ရေလောင်းနေသည်။ အသီးကို လောဘကြီးသူသည် ပန်းမြင်လျှင် ဝမ်းမြောက်သော်လည်း အသီးထွက်ချိန်ရောက်သော် ဝမ်းနည်းပူဆွေးရသည်။
Verse 9
अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥९॥
အကျိုးကို မသိဘဲ လုပ်ရပ်ကိုသာ အလျင်အမြန်လိုက်လုပ်သူသည် အကျိုးပေါ်လာသောအခါ ဝမ်းနည်းပူဆွေးရမည်—ကိṃśuka သစ်ပင်ကို အသီးရမည်ဟု မျှော်လင့်ကာ ရေချသူကဲ့သို့။
Verse 10
सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥१०॥
ငါသည်—သရက်တောကို ဖြတ်ချပြီး ပလာသပင်များကိုသာ ရေလောင်းသူကဲ့သို့—မိုက်မဲစွာ အကျိုးပွင့်သီးချိန်၌ ရာမကို စွန့်ပစ်ခဲ့၏။ ယခုတော့ နောက်မှပင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးရ၏။
Verse 11
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ॥११॥
အို ကောသလျာမယ်တော်၊ ငါသည် ငယ်ရွယ်သော မင်းသားတစ်ပါးအဖြစ် မြားတံကိုင်၍ အသံကို အခြေခံကာ ပစ်ခတ်တတ်သူဖြစ်စဉ်က ‘သဗ္ဒဝေဓီ’ ဟု ခေါ်ခံရသည့် မာနနှင့်တကွ ဤအပြစ်ကို ကျူးလွန်ခဲ့၏။
Verse 12
तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् ॥१२॥
အို ဒေဝီ၊ ဤဒုက္ခသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုခဲ့သော ကံ၏အကျိုးအဖြစ် ငါ့ထံသို့ ရောက်လာသည်—ဤလောက၌ မောဟကြောင့် ကလေးငယ်တစ်ဦး အဆိပ်ကို စားသကဲ့သို့။
Verse 13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥१३॥
ပလားသပန်းတို့ကြောင့် လူတစ်ယောက် လွဲမှားမောဟနိုင်သကဲ့သို့၊ ငါလည်း ‘အသံကိုလိုက်၍ ပစ်ခြင်း’ မှ ဖြစ်လာမည့် အကျိုးကို မသိမမြင်ဘဲ လွဲမှားခဲ့သည်။
Verse 14
देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥१४॥
အို ဒေဝီ၊ ထိုအခါ သင်သည် မင်္ဂလာမဆောင်ရသေး၊ ငါသည် ယုဝရာဇာဖြစ်၏။ ထို့နောက် မိုးရာသီရောက်လာ၍—ကာမဆန္ဒကို တိုးပွားစေကာ မာနကို မူးယစ်စေ၏။
Verse 15
उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥१५॥
မြေကြီး၏ အရသာရည်များကို စုပ်ယူကာ မိမိရောင်ခြည်ဖြင့် လောကကို ပူလောင်စေပြီးနောက်၊ နေမင်းသည် ကြောက်မက်ဖွယ် တောင်ဘက်အရပ်သို့ ဝင်ရောက်သွားသည်—ထိုအရပ်ကို ကွယ်လွန်သူတို့ သွားရာလမ်းဟု ဆိုကြသည်။
Verse 16
उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥१६॥
ချက်ချင်းပင် အပူက ပျောက်ကွယ်သွား၍ တောက်ပသော မိုးတိမ်များ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ထို့နောက် အားလုံး ဝမ်းမြောက်ကြ—ဖားများ၊ ဟင်္သာများနှင့် ဒေါင်းများ။
Verse 17
क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः ।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे ॥१७॥
ငှက်များသည် အတောင်နှင့် အပေါ်ဘက်အမွှေးအတောင်များ စိုစွတ်၍ ရေချိုးထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ မိုးနှင့်လေကြောင့် ထိပ်ဖျားများ လှုပ်ခတ်နေသော သစ်ပင်များထံသို့ ခက်ခဲစွာ ရောက်ရှိကြသည်။
Verse 18
पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत् ।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥१८॥
ကျသွားသောရေနှင့် မပြတ်မတောက် ကျနေသောရေကြောင့် ဖုံးလွှမ်းနေသည့်၊ မတ်တတ်ကာမတက်နေသော သမင်များ လှည့်လည်ရာဖြစ်သည့် တောင်တန်းသည် ရေထုကြီးတစ်ပုံကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်။
Verse 19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥१९॥
တောင်ရဲ့ သတ္တုဓာတ်များကြောင့် မူလက သန့်ရှင်းကြည်လင်သော စီးကြောင်းများပင် အဖြူဖျော့နှင့် နီညိုရောင်သို့ ပြောင်းကာ ဖျာသကဲ့သို့ ရောနှောနေသလို ဖြစ်ပြီး မြွေကဲ့သို့ ကွေ့ကောက်စီးဆင်းကြသည်။
Verse 20
आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे ॥२०॥
မိုးတိမ်များ ရောက်လာသည့်အခါ သန့်ရှင်းကြည်လင်သော စီးကြောင်းများပင် မြေမှုန်လှုပ်ရှားသဖြင့် မဲညစ်၍ နီညိုရောင်ထင်လာကာ မမှန်ကန်သော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း ရေကို လမ်းလွဲသယ်ဆောင်သွားကြသည်။
Verse 21
तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी ।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम् ॥२१॥
အလွန်ပျော်ရွှင်ဖွယ်ကောင်းသော အချိန်ကာလ၌ ငါသည်—မြားနှင့် လေးကိုင်ဆောင်၍ ရထားစီးကာ အမဲလိုက်လေ့ကျင့်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး—သရယုမြစ်တလျှောက် လိုက်လျောသွား하였다။
Verse 22
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम् ।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः ।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ॥२२॥
ညအချိန် မြစ်ကမ်းရှိ ရေသောက်ရာနေရာ၌ အင်္ဂါရပ်များ မထိန်းနိုင်ဘဲ သတ်လိုစိတ်ဖြင့် ငါသည် တစ်ယောက်တည်း လေးကို ကြိုးတင်ထားကာ စောင့်ကွက်နေ하였다—ကျွဲ သို့မဟုတ် ဆင် သို့မဟုတ် အခြားတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တစ်မျိုးမျိုး ရေသောက်ရန် လာမည်ဟု ထင်လျက်။
Verse 23
तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम् ।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम् ॥२३॥
အဲဒီနေရာ၌ ငါသည် ပုန်းကွယ်နေပြီး မြစ်ကမ်းသို့ ရောက်လာသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်ကို သတ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အသံကို ကြားပြီး နီးကပ်လာသော ကြမ်းတမ်းသည့် တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်ကိုလည်း ငါ လဲကျစေခဲ့သည်။
Verse 24
अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः ।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥२४॥
ထို့နောက် အမှောင်ထဲ၌ ငါ့မျက်စိမမြင်နိုင်သော နေရာမှ ရေထဲတွင် အိုးကို ဖြည့်နေသည့် အသံကို ငါကြားရသည်—ဆင်၏ ဟိန်းသံကဲ့သို့ ထင်ရှားလှသည်။
Verse 25
ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ॥२५॥
ထို့နောက် ဆင်ကိုချလိုသောဆန္ဒဖြင့် အဆိပ်ပြင်းမြွေကဲ့သို့ တောက်ပသော မြားကိုယူကာ အသံရှိရာသို့ ချိန်ညှိပြီး ပစ်လွှတ်လိုက်သည်။
Verses 26-27
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः ॥२६॥हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥२७॥
ထိုအခါ အကျွန်ုပ်သည် အဆိပ်ပြင်းထန်သောမြွေကဲ့သို့ ထက်မြက်သည့်မြားတစ်စင်းကို ပစ်ချခဲ့သည်။ နံနက်ခင်းအရုဏ်တက်ချိန်တွင် ထိုမြားသည် တောနေသူတစ်ဦး၏ အသက်အန္တရာယ်နေရာကို ထိခိုက်ပြီးဖြစ်ကြောင်း အကျွန်ုပ်ရှင်းလင်းစွာမြင်တွေ့ခဲ့ရပြီး၊ ထိုသူသည် ရေထဲသို့ကျသွားစဉ် 'အို၊ ကိုယ်တော်' ဟုငိုကြွေးသံကို ကြားရခဲ့သည်။
Verse 28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥२८॥
ထိုမြားကျရောက်သည့်အခါ ထိုနေရာတွင် လူသံပေါ်လာသည်—“ငါကဲ့သို့ တပသ္ဝီ (တပသ်ကျင့်သူ) ပေါ်သို့ လက်နက်သည် မည်သို့ကျရောက်နိုင်သနည်း?”
Verse 29
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः ।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥२९॥
“ညအချိန်၌ ငါသည် ဤတိတ်ဆိတ်သော မြစ်ကမ်းသို့ ရေခပ်ရန် လာခဲ့သည်။ ငါကို မြားဖြင့် ထိခိုက်စေသူမှာ မည်သူနည်း? ငါသည် မည်သူ့အပေါ်မဆို အပြစ်အမှား အဘယ်အရာကို ပြုခဲ့သနည်း?”
Verse 30
ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥३०॥
အကျွန်ုပ်သည် အဟింసာကို ချန်ထားပြီး တောထဲတွင် တောစာဖြင့် အသက်မွေးသော ရှင်ရသီဖြစ်၏။ ထိုသို့သော အကျွန်ုပ်ကို လက်နက်ဖြင့် သတ်ခြင်းကို မည်သို့ ပြုလုပ်နိုင်ပါမည်နည်း။
Verse 31
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया ॥३१॥
အကျွန်ုပ်သည် ဇဋာဆံပင်၏ အလေးကို ထမ်းပြီး သစ်ခွံအဝတ်နှင့် သမင်အရေကို ဝတ်ဆင်သူဖြစ်၏။ မည်သူက အကျွန်ုပ်၏ သေခြင်းကို လိုလားမည်နည်း၊ သို့မဟုတ် အကျွန်ုပ်က သူ့အား ဘာအပြစ်အနာတရ ပြုခဲ့သနည်း။
Verse 32
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥३२॥
ရည်ရွယ်ချက်မရှိဘဲ စတင်ထား၍ အကျိုးမရှိ၊ အန္တရာယ်သာပါဝင်သော အလုပ်မျိုးကို သာဓုသူက မည်သူမျှ မနှစ်သက်မည်မဟုတ်၊ ဆရာ၏ အိပ်ရာကို လွန်ကျူးသည့် မဟာပာပကဲ့သို့ပင်။
Verse 33
नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः ।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे ॥३३॥
အကျွန်ုပ်၏ အသက်ဆုံးရှုံးခြင်းအတွက် ထိုမျှ မဝမ်းနည်းပါ။ သို့သော် မိခင်နှင့် ဖခင်အတွက်သာ ဝမ်းနည်းရ၏—အကျွန်ုပ် သတ်ခံရပြီးနောက် သူတို့နှစ်ဦး ဘာဖြစ်မည်နည်း။
Verse 34
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥३४॥
ဤအိုမင်းသော ဇနီးမောင်နှံကို အကျွန်ုပ်က ကြာရှည်စွာ ထောက်ပံ့လာခဲ့၏။ အကျွန်ုပ် သေပြီး ဓာတ်ငါးပါးသို့ ပြန်လည်ရောက်သွားသောအခါ သူတို့သည် မည်သည့်နည်းလမ်းဖြင့် အသက်မွေးမည်နည်း။
Verse 35
वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता ।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥३५॥
အိုမင်းသော မိဘနှစ်ပါးနှင့် ငါသည်လည်း တစ်လက်တည်းသော မြားတံဖြင့် သတ်ဖြတ်ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ငါတို့အားလုံးကို မည်သူက ဖျက်ဆီးသနည်း—အပြင်ပန်းက ‘ကောင်း’ သော်လည်း စိတ်ရည်မတည်ငြိမ်၊ မသိမသာပေါ့လျော့သော ကလေးတစ်ယောက်ကလား။
Verse 36
तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः ।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥३६॥
သူ၏ ဝမ်းနည်းဖွယ် အော်ဟစ်သံကို ကြားရ၍၊ ဓမ္မကိုလိုလားတောင့်တသူဖြစ်သော ငါသည် ဒုက္ခကြောင့် တုန်လှုပ်သွားကာ မြားတံပါသော လေးကို လက်မှလွတ်၍ မြေပေါ်သို့ ကျသွား၏။
Verse 37
तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु ।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः ॥३७॥
ညအချိန်၌ သူ၏ ကရုဏာပြည့် လမ်းတမ်းသံကို ကြားရသော်၊ ဝမ်းနည်းခြင်း၏ လှိုင်းတက်ကြောင့် ငါသည် ကြောက်လန့်တုန်လှုပ်ကာ အလွန်အမင်း မသိမသာဖြစ်၍ မေ့လျော့သကဲ့သို့ နေခဲ့၏။
Verses 38-39
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः ।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥३८॥अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम् ।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम् ॥३९॥
ထိုနေရာသို့ ရောက်သော် ငါသည် အားကုန်၍ စိတ်လည်း အလွန်ညှိုးနွမ်းနေ၏။ စရယုမြစ်ကမ်း၌ ငါ၏ မြားတံကြောင့် လဲကျသွားသော တပသီတစ်ပါးကို မြင်ရ၏—ဇဋာဆံပင်များ ပြန့်ကျဲ၍၊ ကလသ (ရေခွက်) လွင့်ပစ်ခံရကာ ရေယိုကျ၍၊ ကိုယ်အင်္ဂါများသည် မြေမှုန့်နှင့် သွေးဖြင့် လိမ်းကျံနေပြီး မြားတံထိုးစိုက်ဒဏ်ကြောင့် နာကျင်တုန်လှုပ်လျက် လဲလျောင်းနေ၏။
Verse 40
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम् ।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥४०॥
သူသည် စိတ်မငြိမ်၍ ကြောက်လန့်နေသော ငါကို မြင်လျှင် မျက်လုံးနှစ်လုံးဖြင့် မော့ကြည့်ကာ တပသ၏ တေဇောအလင်းဖြင့် ငါကို မီးရှို့မည်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီးနောက် “အလွန်ရက်စက်လှ!” ဟု ဆို၏။
Verse 41
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥४१॥
“အို မဟာရာဇာ၊ တောတွင်း၌ နေထိုင်သော ကျွန်ုပ်သည် သင့်အား မည်သို့သော အပြစ်အနာတရ ပြုခဲ့ပါသနည်း။ ကျွန်ုပ်သည် မိမိ၏ ဆရာသမားနှင့် အကြီးအကဲတို့အတွက် ရေယူရန်သာ သွားနေခဲ့သည်၊ သို့ရာတွင် သင်က ကျွန်ုပ်ကို ထိုးခတ်၍ လဲကျစေခဲ့သည်” ဟု ဆို၏။
Verse 42
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥४२॥
မြားတစ်စင်းတည်းဖြင့် ကျွန်ုပ်၏ အရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်းကို ထိမှန်သဖြင့်၊ အမှန်တကယ် မင်းကြီးသည် ကျွန်ုပ်၏ အိုမင်း၍ မျက်မမြင်သော မိဘနှစ်ပါး—အမိနှင့် အဖကိုပါ သတ်မိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပါသည်။
Verse 43
तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः ॥४३॥
အိုမင်း၍ အားနည်းကာ မျက်မမြင်သော သူတို့နှစ်ဦးသည် ကျွန်ုပ်ကို စောင့်မျှော်ရင်း ရေငတ်ခြင်းကြောင့် ပင်ပန်းနာကျင်နေကြသည်။ မျှော်လင့်ချက်တစ်ခုတည်းကိုသာ အားထား၍ ထိုခက်ခဲသော ရေငတ်မှုကို ဘယ်လောက်ကြာကြာ ခံနိုင်ပါမည်နည်း။
Verse 44
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा ।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥४४॥
အမှန်တကယ်တော့ တပသ (အကျင့်တရား) သို့မဟုတ် သဒ္ဓာသင်ကြားမှု၏ အကျိုးဖလ မရှိသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်နေသည်။ အကြောင်းမူကား ကျွန်ုပ်၏ အဖသည် ကျွန်ုပ် ဤနေရာ၌ မြေပေါ်လဲကျ၍ လဲလျောင်းနေသည်ကိုတောင် မသိပါ။
Verse 45
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम् ॥४५॥
သူသိနေသော်လည်း လှုပ်ရှားမနိုင်သော အားနည်းသည့် အဖေက ဘာကိုလုပ်နိုင်မည်နည်း။ ခုတ်လှဲခံနေရသော သစ်ပင်တစ်ပင်ကို အခြားသစ်ပင်တစ်ပင်က မကယ်နိုင်သကဲ့သို့၊ သူလည်း အကူမဲ့နေ၏။
Verse 46
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव ।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥४६॥
အို ရာဃဝ၊ သင်ကိုယ်တိုင် ချက်ချင်းသွား၍ အဖေထံ သတင်းပို့ပါ။ မဟုတ်လျှင် သူဒေါသထွက်လာသော် သစ်တောကို လောင်ကျွမ်းစေသော မီးတောက်ကြီးကဲ့သို့ သင့်ကိုလည်း လောင်ကျွမ်းစေနိုင်သည်။
Verse 47
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः ।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत् ॥४७॥
အို မင်းကြီး၊ ဤလမ်းလျှောက်သေးသေးလေးသည် အဖေ၏ အာရှရမ်သို့ သွားရာလမ်းဖြစ်၏။ သင်သွား၍ သူ၏ ခွင့်လွှတ်ကရုဏာကို တောင်းပန်ပါ၊ ဒေါသဖြင့် သင့်ကို ကျိန်စာမချစေရန်။
Verse 48
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः ।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ॥४८॥
အို မင်းကြီး၊ မြှားကို ကျွန်ုပ်ထံမှ နူးညံ့စွာ ဆွဲထုတ်ပါ။ ထက်မြက်သော မြှားတံသည် ကျွန်ုပ်၏ အရေးကြီးသော မာမကို ဖိနှိပ်ကပ်လျက်ရှိသည်၊ မြစ်ရေစီးက နူးညံ့၍ မြင့်တက်နေသော ကမ်းပါးကို ဖိသကဲ့သို့။
Verse 49
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ॥४९॥
မြှားကို ဆွဲထုတ်ခြင်းအပေါ် စိုးရိမ်ပူပန်မှုက ကျွန်ုပ်ကို ဖမ်းဆီးလိုက်သည်။ မဆွဲထုတ်ဘဲ ထားလျှင် အသက်ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး သူသည် နာကျင်ပင်ပန်းမည်; ဆွဲထုတ်လျှင်တော့ သူသည် သေဆုံးမည်။
Verse 50
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा ॥५०॥
ထိုအခါ မုနိ၏သားသည် ကျွန်ုပ်၏နှလုံးထဲရှိ စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို သိမြင်သွားသည်—ကျွန်ုပ်ကို ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ အားနည်းကာ သောကကြီးစွာဖြင့် လွှမ်းမိုးနေသည်ကို မြင်၍။
Verse 51
ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत् ।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥५१॥
သူသည် ဝေဒနာကြောင့် တုန်လှုပ်ကာ သေမင်းသို့ ဆုတ်ယုတ်လျက်—ကိုယ်အင်္ဂါများ လိမ်ကွေး၍ တုန်ခါကာ—အလွန်အမင်း အာရတဖြင့်၊ အခက်အခဲကြီးစွာဖြင့် ကျွန်ုပ်အား ပြော하였다။
Verse 52
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् ॥५२॥
“သည်းခံခြင်းဖြင့် သောကကို ထိန်းကာ စိတ်ကို တည်ငြိမ်ခိုင်မာစေမည်။ သင်၏နှလုံးထဲရှိ ကြောက်ရွံ့မှု—‘ဗြဟ္မဏသတ်’ (brahmahatya) ပ罪ကို ကျူးလွန်မိသည်ဟူသော—ကို ဖယ်ရှားပါစေ။”
Verse 53
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥५३॥
“အို မင်းကြီး၊ ပြည်နယ်အရှင်၊ ကျွန်ုပ်သည် ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) မဟုတ်ပါ; သင်၏စိတ်၌ မပူပန်ပါနှင့်။ ကျွန်ုပ်သည် ရှူဒြ မိခင်မှ၊ ဝိုင်ရှျ ပခင်မှ မွေးဖွားလာသူဖြစ်သည်။”
Verse 54
इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः ।विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले ।तस्यत्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ।स मामुद्वीक्ष्य सन्त्रस्तो जहौ प्राणांस्तपोधनः ॥५४॥
သူသည် ထိုသို့ ခက်ခဲစွာ ပြောနေစဉ်—အသက်အရေးအချက်ကို မြားက ထိုးဖောက်ထားသဖြင့်—မြေပြင်ပေါ်တွင် တုန်လှုပ်ကာ လှည့်လည်၍ တက်တက်ကြွကြွ ရုန်းကန်နေ하였다။ ငါက ငုံ့ချ၍ ထိုမြားကို ဆွဲထုတ်လိုက်သည်။ ငါကို မြင်သော် တပဿီ—တပဿာကို ဥစ္စာအဖြစ်ထားသူ—ကြောက်လန့်ကာ အသက်ပျောက်သွား하였다။
Verse 55
जलार्द्रगात्रन्तु विलप्य कृच्छ्रान्मर्मव्रणं सन्ततमुच्छवसन्तम् ।तत स्सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रेऽस्मि भृशं विषण्णः ॥५५॥
အို သဘောနူးညံ့သူမ! စရယူးမြစ်ကမ်းပေါ်၌ သူအိပ်လဲနေသည်ကို ငါမြင်ရာ—ကိုယ်ခန္ဓာ စိုစွတ်လျက် နာကျင်မှုကြောင့် ငိုကြွေးနေပြီး အသက်အရေးအချက်၏ ဒဏ်ရာကြောင့် မပြတ်မတောက် ဟပ်ဟပ်ရှူနေသဖြင့်—ငါသည် အလွန်အမင်း စိတ်မသာညည်းညူကာ ဝမ်းနည်းလှသည်။
Frequently Asked Questions
Daśaratha’s pivotal act is shooting by sound in darkness (śabdavedhī), mistaking a water-pitcher’s sound for an elephant; the dilemma then becomes whether to remove the embedded arrow—relieving pain but causing death—or leave it—prolonging suffering.
The sarga teaches karma-phala and foresight: actions begun without discerning outcomes lead to repentance at fruition, exemplified by the mango–palāśa metaphor and by Daśaratha’s past misdeed returning as present calamity.
The Sarayū River and its forested banks are central, along with the rainy-season landscape; culturally, the ascetic’s hermitage-path (ekapadī) and the water-fetching duty for aged parents frame a renunciant household economy within forest life.
Ask anything about Sarga 63 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
