Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
ဤသရဂ၌ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို ဖော်ပြထားသည်။ မိဖုရား ကောသလျာသည် ကိုယ်ခန္ဓာမတည်ငြိမ်ဘဲ တုန်ခါနေ၍ ရထားမောင်း ဆုမန္တရကို ခေါ်ကာ ရာမ၊ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့ထံ ချက်ချင်းပို့ဆောင်ရန် တောင်းဆိုသည်။ သားနှင့် ခွဲခွာရခြင်းကို မခံနိုင်ကြောင်း၊ ခွဲခွာမှုအတွင်း မရှင်နိုင်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားသည်။ ဆုမန္တရသည် လက်အုပ်ချီ၍ အလေးအနက်ဖြင့် နှစ်သိမ့်စကားဆိုသည်။ စိတ်ပျက်အားလျော့မှုကို စွန့်လွှတ်ရန် တိုက်တွန်းကာ ရာမ၏ တောနေထိုင်မှုကို သဘောတရားနှင့် သမ္မာဓမ္မကို အခြေခံသည့် သည်းခံတည်ကြည်မှုဟု ရှင်းပြသည်။ လက္ခမဏ၏ အမှုထမ်းခြင်းကိုလည်း စည်းကမ်းတကျ သမ္မာဓမ္မတာဝန်အဖြစ် ဖော်ပြပြီး ကုသိုလ်နှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ အကျိုးကို ရရှိစေသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် စီတာ၏ အကျင့်အနေအထားကို ချီးမွမ်းသည်—သူမသည် မညှိုးနွမ်းဘဲ တောအလွတ်တွင်ပင် အိမ်ကဲ့သို့ ယုံကြည်တည်ငြိမ်နေပြီး ရွာများ၊ မြစ်များ၊ သစ်ပင်များအကြောင်းကို ပျော်ရွှင်စွာ စူးစမ်းမေးမြန်းသည်။ သူမ၏ စိတ်သည် ရာမ၌ အလွန်တည်နေသဖြင့် ရာမမရှိသော အယောဓျာတောင် တောကဲ့သို့ ခံစားရမည်ဟု ဆိုသည်။ ဆုမန္တရသည် ခရီးပင်ပန်းမှုကြား에서도 မလျော့သော စီတာ၏ တောက်ပမှုကို ပဒုမနှင့် လမင်းကဲ့သို့ ဥပမာပြုကာ ချီးကျူးပြီး အလှဆင်မရှိသော်လည်း တောက်ပသော ခြေဖဝါး၊ ရာမ၏ ကာကွယ်မှုအောက်တွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များကြား၌ပင် မကြောက်မရွံ့ လျှောက်လှမ်းနိုင်ခြင်းကို ဖော်ပြသည်။ အဆုံးတွင် ဤအကျင့်သည် အမြဲတမ်း ကီရ్తိသတင်းကျန်ရစ်မည်ဟု ဆိုသော်လည်း မိခင်စိတ်ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် ကောသလျာ၏ ငိုကြွေးခေါ်ဆိုသံသည် မရပ်တန့်ဘဲ ချစ်သားကို ထပ်ခါထပ်ခါ ခေါ်နေဆဲဖြစ်သည်။
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
ထို့နောက် ကောသလျာမယ်တော်သည် ထပ်ခါထပ်ခါ တုန်လှုပ်ကာ၊ မကောင်းဝိညာဉ်တစ်ပါးက လွှမ်းမိုးသကဲ့သို့ ဖြစ်၍၊ မြေပေါ်တွင် သတိလွတ်သကဲ့သို့ နေရာကျကာ၊ ရထားမောင်း စုမန်ထရအား မိန့်ကြားလေ၏။
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
ကာကုတ်သ္ထဝంశ၏ ရာမရှိရာသို့—စီတာရှိရာ၊ လက္ခမဏရှိရာသို့—ကျွန်ုပ်ကို ခေါ်ဆောင်ပါ။ သူတို့မရှိလျှင် ဤနေရာ၌ တစ်ခဏတောင် အသက်ရှင်ရန် မဝံ့မရဲပါ။
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
ရထားကို ချက်ချင်းပြန်လှည့်ပါ၊ ဒဏ္ဍကာတောသို့ ကျွန်မကိုလည်း ခေါ်သွားပါ။ သူတို့နောက် မလိုက်နိုင်လျှင် ကျွန်မသည် ယမမင်း၏ နေရာတော်၊ အနိစ္စမရဏသို့ သွားရလိမ့်မည်။
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
ထို့နောက် ရထားမောင်းသူသည် လက်အုပ်ချီကာ မိဖုရားကို သက်သာစေလို၍ ဤစကားကို ပြော၏—မျက်ရည်လှိုင်းကြောင့် အသံသည် တုန်ယိမ်း၍ လည်ချောင်းတင်းကျပ်နေ하였다။
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
ဝမ်းနည်းခြင်း၊ မောဟခြင်းနှင့် ဒုက္ခမှ ပေါက်ဖွားသော စိတ်လှုပ်ရှားမှုကို စွန့်လွှတ်ပါ။ ရာဃဝသည် တော၌ နေထိုင်မည်၊ အခက်အခဲတို့ကို ပယ်ဖျက်ကာ ရှင်သန်မည်။
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
လက္ခမဏလည်း—အင်ဒြိယထိန်းချုပ်နိုင်၍ ဓမ္မကို သိမြင်သူ—တော၌ ရာမ၏ ခြေတော်အနီး၌ ဆက်ကပ်ပြုစုကာ ပရလောကအတွက် ကုသိုလ်ပုဏ္ဏကို ရယူလျက်ရှိသည်။
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
လူသူကင်းမဲ့သော တောအုပ်ထဲ၌ပင် စီတာသည် အိမ်၌နေသကဲ့သို့ နေထိုင်ရာကို ရရှိကာ ယုံကြည်စိတ်ချ၍ မကြောက်ရွံ့ချေ၊ အကြောင်းမူကား စိတ်နှလုံးတစ်လုံးလုံးကို ရာမ၌ အပ်နှံထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
သူမထဲတွင် စိတ်ညစ်ညူးခြင်း၏ အလွန်သေးငယ်သော အရိပ်အယောင်တောင် မမြင်ရပါ; ဝိဒေဟီသည် အိမ်မှဝေးကွာနေထိုင်ခြင်းကို များစွာကတည်းက ကျင့်သားရသကဲ့သို့ ငါ့အမြင်၌ ထင်ရှားလှသည်။
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
အရင်က မြို့၏ ဥယျာဉ်ပန်းခြံများတွင် ပျော်မြူးခဲ့သကဲ့သို့ပင် ယခု စီတာသည် လူမရှိသည့် တိတ်ဆိတ်သော တောအုပ်များထဲ၌ပင် ထိုသို့ပဲ ပျော်ရွှင်နေသည်။
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
မျက်နှာတော်သည် လမင်းငယ်ကဲ့သို့ လှပသော စီတာမယ်တော်သည် စိတ်နှလုံးအားလုံးကို ရာမအပေါ် အပြည့်အဝ မှီခိုထား၏။ သန့်ရှင်းသည့် သီလဝတီဖြစ်သော်လည်း တိတ်ဆိတ်သော တောအတွင်း၌ပင် ကလေးတစ်ယောက်ကဲ့သို့ ပျော်ရွှင်နေ၏။
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
အကြောင်းမူကား သူမ၏နှလုံးသားသည် ရာမထံ၌သာ တည်နေပြီး၊ သူမ၏အသက်တောင်လည်း ရာမအပေါ် မှီခိုနေ၏။ ရာမမရှိလျှင် သူမအတွက် အယောဓျာတောင် တောအုပ်တစ်ခုကဲ့သို့ ဖြစ်သွားမည်။
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
ဝိဒေဟီမယ်တော်သည် ရွာများ၊ မြို့များကို မြင်လျှင်လည်းကောင်း၊ မြစ်များ၏ စီးဆင်းရာလမ်းကြောင်းကို မြင်လျှင်လည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်များကို မြင်လျှင်လည်းကောင်း အကြောင်းအရာများကို မကြာခဏ မေးမြန်းလေ၏။ ထို့နောက် ရာမ သို့မဟုတ် လက္ခမဏအား မေးပြီးလျှင် ဇာနကီသည် သိမြင်လာကာ—အယောဓျာမှ တစ်ကရိုးရှာသာ ဝေးသည့် အပန်းဖြေဥယျာဉ်တစ်ခုတွင် နေထိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
ဝိဒေဟီမယ်တော်သည် ရွာများ၊ မြို့များကို မြင်လျှင်လည်းကောင်း၊ မြစ်များ၏ စီးဆင်းရာလမ်းကြောင်းကို မြင်လျှင်လည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်များကို မြင်လျှင်လည်းကောင်း အကြောင်းအရာများကို မကြာခဏ မေးမြန်းလေ၏။ ထို့နောက် ရာမ သို့မဟုတ် လက္ခမဏအား မေးပြီးလျှင် ဇာနကီသည် သိမြင်လာကာ—အယောဓျာမှ တစ်ကရိုးရှာသာ ဝေးသည့် အပန်းဖြေဥယျာဉ်တစ်ခုတွင် နေထိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
ကျွန်ုပ်မှတ်မိသမျှကတော့ သူမသည် ကైကေယီအကြောင်း စကားအချို့ကို ရုတ်တရက် ပြောထွက်လာခဲ့သည်ဟုသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ယခုအခါ ထိုစကားများသည် ကျွန်ုပ်စိတ်တွင် မပေါ်လွင်တော့ပါ။
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
မတော်တဆ ပေါ်ထွက်လာသော စကားများကို ချန်ထားပြီးနောက်၊ ရထားမောင်းသူသည် မဟာဒေဝီ မိဖုရားထံသို့ နူးညံ့ချိုမြိန်၍ စိတ်ကို သက်သာစေသော စကားကို လျှောက်တင်하였다။
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
ဝိုင်ဒေဟီ၏ အလင်းရောင်သည် လမင်းရောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ လမ်းခရီးပင်ပန်းမှု၊ လေတိုးအား၊ ခရီးသွားအလျင်အမြန်မှု၊ နေရောင်အပူတို့ကြောင့်ပင် မလျော့နည်းသွားပါ။
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
သဒ္ဓါကြီး၍ သဘောကောင်းမြတ်သော ဝိုင်ဒေဟီ၏ မျက်နှာတော်သည် ရာပွင့်ပွင့်ကြာပန်းနှင့်တူကာ လပြည့်ရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသည်။ ထိုမျက်နှာတော်သည် မလှုပ်မယှက်၊ မညှိုးနွမ်းပါ။
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
ယခုအခါ သူမ၏ ခြေတော်နှစ်ဖက်သည် အနီရောင် လက်(လက်ခ)ရည်ဖြင့် မလိမ်းထားတော့သော်လည်း၊ ယနေ့တိုင် လက်ရည်နီဖြင့် ရောင်ပြန်နေသကဲ့သို့ ထင်ရှားကာ ကြာပန်းမုံကဲ့သို့ တောက်ပနေသည်။
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
ယခုတိုင်ပင် ဝိဒေဟီသည်—သူ့အပေါ် ချစ်မြတ်နိုးခြင်းကြောင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများကို ချထားသူ—ကစားသလို နူးညံ့သိမ်မွေ့သော လှပသည့် လှုပ်ရှားမှုဖြင့် လျှောက်လှမ်းနေပြီး ခြေကောက်ကွင်းသံသည် ခြေလှမ်းတိုင်းကို ပျော့ပျောင်းစွာ ကြေညာလျက်ရှိသည်။
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
တောထဲ၌နေထိုင်လျက် ဆင်ဖြစ်စေ၊ ခြင်္သေ့ဖြစ်စေ၊ ကျားဖြစ်စေ မြင်ရသော်လည်း နန်းမသည် မကြောက်ရွံ့ချေ၊ ရာမ၏ လက်မောင်းအောက်၌ ခိုလှုံထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
သူတို့လည်း မသနားထိုက်၊ သင်လည်း မသနားထိုက်၊ မင်းကြီးတော်လည်း မသနားထိုက်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဤဓမ္မကျင့်ဝတ်၏ ဇာတ်ကြောင်းသည် လောက၌ အစဉ်အမြဲ တည်မြဲလိမ့်မည်။
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
ဝမ်းနည်းခြင်းကို ချွတ်ပယ်၍ စိတ်နှလုံးအေးမြသန့်ရှင်းကာ မဟာရိရှီတို့ ချမှတ်ပေးသော လမ်းစဉ်၌ တည်ကြည်စွာ ရပ်တည်လျက် တော၌ပျော်မွေ့၍ တောသီးတောဖျော်ကိုသာ စားသုံးကာ အဖခင်၏ မင်္ဂလာရှိသော သစ္စာကတိကို ပြည့်စုံအောင် ထိန်းသိမ်းနေကြသည်။
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
သို့ရာတွင် သင့်လျော်စွာ ပြောဆိုသော ရထားမောင်းက တားဆီးနေသော်လည်း သားအပေါ် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသော မိဖုရားသည် ငိုကြွေးသံကို မရပ်နိုင်ဘဲ “ချစ်သူရေ!” “သားရေ!” “အို ရာဃဝ!” ဟု ဆက်လက်အော်ဟစ်နေ하였다။
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.