Sarga 77
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
अयोध्याकाण्ड
ဒဿရထမဟာရာဇာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဆယ်ရက်ကြာ ဝမ်းနည်းအလှည့်ကာလ ပြီးဆုံးသော် ဘရတသည် သန့်စင်ခြင်းကို ပြုလုပ်သည်။ ဒွါဒသမနေ့တွင် ဖခင်အတွက် ရှရဒ္ဓ (śrāddha) ကုသိုလ်အလှူအတန်းကို စီစဉ်ကာ ဘြာဟ္မဏများအား ငွေကြေး၊ အစားအစာနှင့် သီးနှံ၊ အဝတ်အထည်၊ ရတနာ၊ တိရစ္ဆာန်အစုအဝေး၊ အလုပ်သမားနှင့် အစေခံများ၊ ယာဉ်များ၊ နေအိမ်များ စသဖြင့် အလွန်များစွာ လှူဒါန်း၍ မင်းဓမ္မအရ အဆုံးအဖြတ်တာဝန်ကို ပြည့်စုံစေသည်။ တရိဒသမနေ့ မိုးလင်းချိန်တွင် ဘရတသည် ထပ်မံသန့်စင်ရန် မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာသို့ သွားသည်။ အဲဒီမှာ ပြာနှင့် အရိုးအကျန်အလက္ခဏာများရှိသော မီးပုံနေရာကို မြင်လျှင် လဲကျမူးမေ့ကာ ဖခင်၏ခွဲခွာခြင်း၊ ကောသလျာ၏ အထီးကျန်ခြင်း၊ ရာမ၏ တောဝင်ဒဏ်ကို သတိရ၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းသည်။ ဘရတ၏ ဝမ်းနည်းမှုကို မြင်၍ ရှတြုဃ္ဏလည်း မူးမေ့သွားပြီး နောက်တဖန် သတိပြန်လာသော် “ဒုက္ခပင်လယ်” ဟူသော ဥပမာဖြင့် မန္ထရာမှ အစပြု၍ ကေကေယီက ပိုမိုအန္တရာယ်ကြီးစေကာ အပေးအယူကတိ (boons) မလှုပ်မရှား အင်အားတစ်ရပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေကြောင်း ငိုကြွေးဆိုသည်။ အမှုထမ်းများနှင့် အမတ်များက အလျင်အမြန် လာရောက်ထောက်ပံ့ကြသည်။ ဝသိဋ္ဌ (Vasiṣṭha) သည် ဘရတအား တရိဒသမနေ့ ရောက်ပြီဖြစ်သော်လည်း ကျန်ရှိသည့် အဆုံးအဖြတ်ရိုးရာကိစ္စများကို ပြီးစီးရမည်ဟု သတိပေးကာ (ဆာလောင်/ရေငတ်၊ ပျော်ရွှင်/နာကျင်၊ မွေးဖွား/သေဆုံး) စသည့် ဒွန္ဒများ၏ မလွဲမသွေ သဘောတရားကို သင်ကြားသည်။ စုမန္တရလည်း ရှတြုဃ္ဏအား လောကဓမ္မအရ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းကို ရှင်းပြ၍ နှစ်သိမ့်ပေးသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ညီအစ်ကိုနှစ်ပါးသည် မျက်ရည်နှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကြားမှ ထ၍ ဓမ္မနည်းလမ်းအတိုင်း ကျန်ရှိသည့် သင်္ဂြိုဟ်ကိစ္စများကို ပြီးစီးစေရန် တိုက်တွန်းခံရသည်။
Shlokas
Verse 1
ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।
ထို့နောက် ဆယ်ရက်ကျော်လွန်သွားပြီးနောက် မင်းသားသည် သန့်စင်ရေး (ရှောချ) အခမ်းအနားများကို ပြီးစီးကာ ဒွါဒသမနေ့ရောက်သော် ရှရဒ္ဓ အခမ်းအနားများကို ကျင်းပစေ하였다။
Verse 2
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।
ရှရဒ္ဓ ကုသိုလ်ကမ်းလှမ်းပွဲတွင် ဘရတသည် ဘြာဟ္မဏများအား ရတနာများ၊ ဥစ္စာဓန၊ အစာသီးနှံအလွန်ပေါများစွာ၊ တန်ဖိုးမြင့်ဝတ်စုံများနှင့် အမျိုးမျိုးသော မဏိရတနာများကို ဒါနပြုလှူဒါန်း하였다။
Verse 3
बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।
ဘုရင်၏ ဥဓ္ဓဝဒೈဟိက (သေပြီးနောက် ကောင်းကျိုးရစေသော) အခမ်းအနားအတွက် သားတော်သည် ဗြာဟ္မဏများထံ အဖြူရောင် ဆိတ်များစွာ၊ နွားများကို ရာချီပေးလှူကာ၊ ကျွန်မကျွန်ယောက်၊ ယာဉ်များနှင့် အိမ်ကြီးအိမ်ကျယ်များကိုလည်း ဒါနပြုလှူဒါန်း하였다။
Verse 4
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
ထို့နောက် ဆယ့်သုံးရက်မြောက်နေ့ မိုးလင်းချိန်တွင် လက်မောင်းကြီးသော ဘရတသည် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မူးမေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်လျက် သန့်စင်ရေး (ရှုဒ္ဓိ) အခမ်းအနားအတွက် ရောက်လာ၏။ ငိုရှိုက်သံကြောင့် လည်ချောင်းပိတ်ကာ အလွန်ဒုက္ခရောက်လျက် ဖခင်၏ မီးသင်္ဂြိုဟ်စင်အောက်ခြေ၌ ဤစကားကို ပြော၏။
Verse 5
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
ထို့နောက် ဆယ့်သုံးရက်မြောက်နေ့ မိုးလင်းချိန်တွင် လက်မောင်းကြီးသော ဘရတသည် ဝမ်းနည်းခြင်းက ဖိစီးလွှမ်းမိုးလျက် သန့်စင်ရေး (ရှုဒ္ဓိ) ပွဲအတွက် ရောက်လာ၏။ ငိုရှိုက်သံကြောင့် လည်ချောင်းကျဉ်းကျပ်နေပြီး အလွန်ဝမ်းနည်းစွာ ဖခင်၏ မီးသင်္ဂြိုဟ်စင်အောက်ခြေ၌ ဤစကားကို ပြော၏။
Verse 6
तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।
အဖေတော်၊ အဖေတော်က ကျွန်ုပ်ကို အစ်ကို ရာဃဝထံ အပ်နှံခဲ့သော်လည်း ယခု အစ်ကိုကို တောသို့ ထွက်ခွာစေပြီးနောက် ကျွန်ုပ်ကို လွတ်လပ်သော အလွတ်အပျက်အတွင်း တစ်ယောက်တည်း စွန့်ပစ်ထားပါပြီ။
Verse 7
यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।
အဖေတော်၊ အရှင်မင်းကြီး၊ အဖေတော်သည် ဘယ်သို့သွားပါသနည်း။ အကာအကွယ်မဲ့သွားသော မိခင် ကောသလျာကို စွန့်ပစ်ထားပြီး—သူမ၏ တစ်ခုတည်းသော အားကိုးရာဖြစ်သည့် သားတော်ကို တောသို့ နှင်ထုတ်ထားကြပြီ။
Verse 8
दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।
အဖေတော်၏ ကိုယ်ခန္ဓာ မီးငြိမ်းသွားရာနေရာ—ပြာရောင်နီညို၍ မီးလောင်အရိုးများကျန်နေသော အဝိုင်းပုံစံအကွက်ကို မြင်သောအခါ သူသည် အော်ဟစ်ငိုကြွေးကာ စိတ်ပျက်အားငယ်မှုထဲသို့ ကျရောက်သွားသည်။
Verse 9
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।
ထိုအရာကို မြင်ပြီး သူသည် မျက်ရည်ကျ၍ အားနည်းနွမ်းနယ်စွာ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွားသည်—အင်ဒြာ၏ အလံတိုင်ကဲ့သို့၊ ထောင်တင်နေစဉ်ပင် လျှောကျ၍ ပြိုလဲသွားသကဲ့သို့။
Verse 10
अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।
ထို့နောက် အမတ်အပေါင်းတို့သည် သန့်ရှင်းသော ဝတ်ပြုကတိရှိသူ ထိုသူထံသို့ အလျင်အမြန် ပြေးလွှားလာကြ၏။ အဆုံးအခါ၌ လဲကျသွားသော ယယာတိထံသို့ ရသီတို့ ပြေးသွားကြသကဲ့သို့ပင်။
Verse 11
शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।
ရှတရုဃ္နလည်း ဘရတကိုမြင်သော် ဝမ်းနည်းခြင်းလှိုင်းကြီးလွှမ်းမိုး၍ မင်းကြီးကိုအောက်မေ့ကာ သတိလွတ်ပြီး မြေပေါ်သို့လဲကျသွားသည်။
Verse 12
उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।
ဒုက္ခအလွန်နက်ရှိုင်း၍ စိတ်မတည်ငြိမ်ကာ မူးမောသလို ဖြစ်ပြီး သူသည် ငိုကြွေးမြည်တမ်း하였다; အဖေ၏ဂုဏ်သတ္တိများကို ထပ်ခါထပ်ခါ အောက်မေ့လျက်။
Verse 13
मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।
မန္ထရာမှ ပေါက်ဖွားလာသော ကြောက်မက်ဖွယ် ဝမ်းနည်းပင်လယ်ကြီးသည် ငါတို့ကို လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်; ကိကေယီကို မိကျောင်းကဲ့သို့ ထူထပ်စွာပါဝင်စေပြီး၊ ပြန်မရုပ်သိမ်းနိုင်သော ပရသဒ်(ဗရဒာန်)၏ အရုပ်သဏ္ဌာန်ဖြစ်ကာ၊ အင်အားကြမ်းတမ်းသဖြင့် မလှုပ်မယှက် တည်နေသည်။
Verse 14
सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।
အဖေတော်ရေ၊ ဘယ်သို့သွားတော်မူသနည်း—နူးညံ့သေးငယ်၍ အမြဲတမ်း သင်က ချစ်ခင်ထိန်းသိမ်းခဲ့သော ဘရတကို ထားခဲ့ပြီး ယခု ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေစေသလော။
Verse 15
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।
အစားအသောက်ကောင်းများ၊ သောက်စရာကောင်းများ၊ အဝတ်အစားများနှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများအနက်မှ ငါတို့အားလုံးကို ရွေးချယ်စေတော်မူသည် မဟုတ်ပါလော။ ယခု ငါတို့အတွက် ထိုသို့ မည်သူက ပြုလုပ်ပေးမည်နည်း။
Verse 16
अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।
ကွဲထွက်သင့်သည့်အချိန်၌ပင် မြေကြီးသည် မကွဲထွက်သေး—ဓမ္မကိုသိမြင်သော မဟာအတ္မာ ရာဇာကြီးဖြစ်သည့် သင်မရှိတော့သော်လည်း။
Verse 17
पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
အဖေသည် သွားရောက်၍ သွဂ္ဂသို့ရောက်ပြီး၊ ရာမသည်လည်း တောအရဏ္ယ၌ အားကိုးနေပြီဆိုသော်၊ ငါ့တွင် အသက်ရှင်ဆက်နိုင်မည့် အင်အားမည်သို့ရှိမည်နည်း။ ငါသည် လောင်ကျွမ်းသည့် မီးထဲသို့ ဝင်မည်။
Verse 18
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।
အစ်ကိုနှင့် အဖေ နှစ်ပါးလုံးမရှိတော့သဖြင့်၊ အိက္ခဝါကူမင်းဆက်က စောင့်ရှောက်ခဲ့သော အယောဓျာသည် ယခု လွတ်လပ်သွားသကဲ့သို့ ဗလာဖြစ်နေပြီ။ ငါ မဝင်တော့၊ တပသ်တောသို့ ဝင်မည်။
Verse 19
तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।
ညီအစ်ကိုနှစ်ဦး၏ ငိုကြွေးသံကို ကြားပြီး ထိုဘေးဒုက္ခကိုလည်း စဉ်းစားမြင်ကာ၊ လိုက်ပါလာသူအားလုံးသည် ထပ်မံ၍ ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ဝမ်းနည်းပူဆွေးကြလေသည်။
Verse 20
ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।
ထို့နောက် ဘရတနှင့် သတ္တရုဃ္နတို့ နှစ်ပါးလုံး ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကာ မြေပေါ်တွင် လူးလိမ့်ကာ တုန်လှုပ်နေကြသည်၊ ချိုကျိုးသွားသော နွားထီးနှစ်ကောင်ကဲ့သို့ပင်။
Verse 21
ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।
ထို့နောက် သူတို့၏ဖခင်၏ ပုရောဟိတ်ဖြစ်၍ ဝေဒပညာကျွမ်းကျင်ကာ စိတ်တည်ငြိမ်သော ဝသိဋ္ဌမဟာရသီသည် ဘရတကို ထူထောင်ပေးပြီး ထိုသို့သော စကားကို မိန့်ကြား하였다။
Verse 22
त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।
အရှင်မင်းမြတ်၊ ဖခင်တော် ကွယ်လွန်သွားသည်မှ ယနေ့သည် ဆယ့်သုံးရက်မြောက်နေ့ ဖြစ်ပါသည်။ အရိုးအစုအဝေး မပြီးဆုံးသေးသည့်အခါ၌ ဤနေရာတွင် အဘယ်ကြောင့် နောက်ကျနေပါသနည်း။
Verse 23
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।
သတ္တဝါအပေါင်းတို့တွင် ခွဲခြားမရှိဘဲ ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲ သုံးမျိုးသည် အမြဲတမ်း ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။ ထိုအရာတို့သည် မရှောင်လွှဲနိုင်သဖြင့် ဤသို့ စိတ်ပျက်လက်လျော့၍ မကျော်လွှားနိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေခြင်းသည် မသင့်တော်ပါ။
Verse 24
सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।
ထို့အပြင် သစ္စာတရားကို သိမြင်သူ စုမန္တရသည်လည်း သတ္တရုဃ္နကို ထူထောင်ပေး၍ နှစ်သိမ့်ကာ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပျောက်ကွယ်ခြင်း အကြောင်းတရားကို နားထောင်စေ하였다။
Verse 25
उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।
သူတို့နှစ်ဦး မတ်တပ်ရပ်လာသောအခါ လူတို့အနက် ကျားသမားကြီးတို့ကဲ့သို့ ဂုဏ်သတင်းဖြင့် တောက်ပထင်ရှားလာကြ၏။ သို့သော် နေရောင်နှင့် မိုးရေကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ မဲမှောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ၊ ခွဲခွာတည်နေသော အိန္ဒြာ၏ အလံတော်များကဲ့သို့ မြင်ရ၏။
Verse 26
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।
သားတော်နှစ်ဦးသည် မျက်ရည်ကို သုတ်ဖယ်နေစဉ်—မျက်လုံးနီရဲ၍ အသံလည်း ဝမ်းနည်းကြေကွဲသံဖြစ်နေသော်—အမတ်များက ကျန်ရှိသေးသော သင်္ဂြိုဟ်အခမ်းအနားအကျင့်များကို အမြန်ပြီးစီးစေရန် တိုက်တွန်းကြ၏။
Frequently Asked Questions
The sarga frames the tension between overwhelming personal grief and the necessity of completing prescribed funerary obligations: Bharata and Śatrughna must be raised from collapse to fulfill śrāddha and remaining rites for the deceased king.
Vasiṣṭha’s instruction emphasizes that unavoidable dualities condition embodied life, culminating in birth and death; therefore, sorrow must be acknowledged yet disciplined into dharmic action, while Sumantra reinforces the universality of arising and passing away.
The cremation ground and the foot of the funeral pyre serve as the central ritual landmark; culturally, the narrative highlights the ten-day mourning observance, purification, twelfth-day śrāddha, thirteenth-day rites, and dāna (gift-giving) to brāhmaṇas as part of royal funerary protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.