
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
अयोध्याकाण्ड
ဤ စರ್ಗ ၄၃ တွင် ကောသလျာမဟာဒေဝီသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးလုံး ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ လဲလျောင်းနေသော ဒဿရထမဟာရာဇာကို ဝမ်းနည်းကြေကွဲစွာ မိန့်ကြားလျက် ရှိသည်။ မဟာဒေဝီသည် ကေကေယီ၏ အပြုအမူကို မြွေ၏ ဥပမာဖြင့် မြင်တတ်သည်—ကွေ့ကောက်သော လှုပ်ရှားမှု၊ ထုတ်လွှတ်သော အဆိပ်၊ အိမ်အတွင်း၌ပင် ရန်သူရှိနေသကဲ့သို့ အန္တရာယ်—ဟူ၍ ဖော်ပြကာ နိုင်ငံရေးအနာဂတ်မတရားမှုကို ဓမ္မနှင့် သင်္ကေတဆန်သော ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲတင်ပြသည်။ ထို့နောက် အပြစ်တင်ခြင်းမှ လှည့်ကာ မဟာဒေဝီသည် အနာဂတ်အပေါ် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ချပြသည်—ရာမ၊ စီတာ၊ လက္ခမဏတို့သည် ကျပ်တည်းခက်ခဲသော တောဝင်ဘဝသို့ မကျွမ်းကျင်သေးဘဲ ဝင်ရောက်ရမည်၊ နန်းတော်အဆင်ပြေမှုများမှ ကင်းဝေးကာ သစ်သီးနှင့် အမြစ်များဖြင့်သာ အသက်မွေးရမည်ဟု စိတ်ကူးယဉ်သည်။ ထိုအခန်းသည် “ဘယ်အချိန်မှာ…?” ဟူသော မေးခွန်းသံကို ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာမည့် မြင်ကွင်းကို ရေးဆွဲသည်—အယောဓျာမြို့၌ အလံတော်များ မြှောက်တင်၍ ပျော်ရွှင်ကြ၊ လူထုက လမ်းမကြီးပေါ်တွင် ကင်ထားသော စပါးသီးနှံများကို ဖြန့်ချ၊ ညီအစ်ကိုတို့သည် လက်နက်နှင့် မင်္ဂလာအလှဆင်ပစ္စည်းများဖြင့် မြို့တော်သို့ ဝင်ရောက်ကြမည်ဟု ဆိုသည်။ မိခင်၏ တမ်းတမှုသည် ရာမက ကလေးငယ်တစ်ယောက်ကဲ့သို့ ကစားရင်း ပြန်လာမည်ဟူသော မျှော်လင့်ချက်တွင် အထွတ်အထိပ်ရောက်ကာ လက်ရှိအပူအပင်နှင့် ထင်ဟပ်ဆန့်ကျင်နေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် မဟာဒေဝီသည် ကမ္မအကျိုးအဖြစ် ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်တင်သည်—အတိတ်ဘဝ၌ နွားနှင့် နွားကလေးတို့အပေါ် ပြစ်မှားခဲ့မှု၏ အကျိုးဟု ထင်မြင်ကာ—တစ်ဦးတည်းသော သားတော်၏ ဒർശနမရလျှင် အသက်ရှင်ရခြင်း မလွယ်ကူကြောင်း ဆိုသည်။ ဝမ်းနည်းမှုကို လောင်ကျွမ်းစားသောက်သော မီးကဲ့သို့၊ နွေရာသီ နေမင်းက မြေပြင်ကို လောင်ကျွမ်းစေသကဲ့သို့ ပုံဖော်ထားသည်။
Verse 1
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्।।।।
ထို့နောက် သားအတွက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော ကောသလျာသည် ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် အားနည်းကာ အိပ်ရာပေါ်တွင် လဲလျောင်းနေသော မင်းကြီးကို ကြည့်၍ မြေကြီး၏အရှင်ထံသို့ စကားဆိုလေ၏။
Verse 2
राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी।।।।
မြွေကဲ့သို့ ကောက်ကျစ်သော ကေကေယီသည် လူတို့အနက် ကျားသဖွယ်သော ရာဃဝ ရာမပေါ်သို့ အဆိပ်ကို လောင်းချခဲ့သည်။ ယခုမူ အရေခွံချွတ်ပြီးသော မြွေမကဲ့သို့ ချုပ်နှောင်မှုမရှိဘဲ လှည့်လည်သွားလာမည်။
Verse 3
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि।।।।
ရာမကို နိရ္ဗာသနသို့ နှင်ထုတ်ပြီးနောက် နាងသည် ဆန္ဒပြည့်စုံ၍ စိတ်တည်ငြိမ်ကာ ကျေနပ်နေသော်လည်း အိမ်အတွင်းရှိ ဆိုးယုတ်သော မြွေကဲ့သို့ ငါ့ကို ထပ်ခါထပ်ခါ ကြောက်လန့်စေမည်။
Verse 4
अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्।।।।
နាង၏အလိုတော်အတိုင်း ငါ့သားကို တောင်တန်းတောင်တန်း တစ်ပါးသို့ မပို့ဘဲ အလိုလိုက်သော ကျွန်တစ်ယောက်အဖြစ်ပင် ပေးလိုက်ရင်ကောင်းမည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရာမသည် အနည်းဆုံး မြို့တော်၌ပင် နေထိုင်ကာ အိမ်၌တည်၍ ဘိက္ခာခံစားသုံးရင်း မိမိတာဝန်ဓမ္မကို ဆောင်ရွက်နိုင်မည်။
Verse 5
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना।।।।
ကိကေယီသည် မိမိစိတ်ကြိုက်အတိုင်း ရာမကို သင့်တော်သော အခွင့်အရာမှ လှဲချလိုက်၏။ ထိုသည်မှာ ပဗ္ဗဏ်နေ့ အမြတ်တရားရှိသော ယဇ္ဈပူဇာတွင် ဒေဝတားတို့၏ အာဟုတိအပိုင်းကို ရာක්ෂသတို့အား ခွဲဝေသတ်မှတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 6
गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः।।।।
ကျွန်ုပ်၏ သားတော် သူရဲကောင်း—လက်မောင်းကြီးသန်မာ၍ မြားလေးကိုင်ဆောင်သူ၊ ဆင်မင်းကဲ့သို့ ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာ လှမ်းလျှောက်သူ—ယခုအခါ သေချာပေါက် သစ်တောသို့ ဝင်ရောက်နေပြီ၊ ဇနီးတော် စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ။
Verse 7
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति।।।।
ကေကေယီ၏ အမိန့်ကို သင်လက်ခံ၍၊ ယခင်က ဒုက္ခမတွေ့ဖူးသူတို့ကို တောဝင်နေထိုင်ရန် ပစ်ပယ်လိုက်သည်။ ထိုတော၌ သူတို့သည် မည်သို့သော အခြေအနေသို့ ကျရောက်မည်နည်း။
Verse 8
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः।।।।
ရတနာနှင့် သက်သာချမ်းသာမှုတို့ကင်းမဲ့၍၊ ပျော်ရွှင်သင့်သော လူငယ်အရွယ်ကာလ၌ပင် နေရပ်မှနှင်ထုတ်ခံရသူတို့သည်—ဆင်းရဲနွမ်းပါးစွာ အသီးနှင့် အမြစ်တို့ကိုသာ စားသောက်ကာ မည်သို့ အသက်ရှင်နိုင်မည်နည်း။
Verse 9
अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्।।।।
ငါ့ဝမ်းနည်းခြင်းကို အဆုံးသတ်စေမည့် မင်္ဂလာကာလသည် တစ်နေ့မဟုတ်တစ်နေ့ ရောက်လာမလား—ဤနေရာ၌ ရာဃဝ (ရာမ) ကို ဇနီးတော်နှင့် ညီတော်နှင့်အတူ ပြန်လည်တွေ့မြင်နိုင်မည့် အချိန်ကို။
Verse 10
श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी।।।।
သူရဲကောင်းနှစ်ဦး ပြန်လာကြောင်း သတင်းကိုသာ ကြားရုံနဲ့ပင် အယောဓျာမြို့သူမြို့သားတို့ ဝမ်းမြောက်လှုပ်ရှားကာ မြို့တော်တစ်လျှောက် အလံတန်းများ မြင့်မြင့်လွှင့်ထူ၍ တင့်တယ်ရောင်ပြန်လာမည်မှာ မည်သည့်အခါနည်း။
Verse 11
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि।।।।
တောအရပ်မှ ပြန်လာသော လူတို့အတွင်းက ကျားတော်နှစ်ဦးကို မည်သည့်အခါ မြင်ရမည်နည်း။ ထိုအခါ မြို့တော်သည် ပျော်ရွှင်လွန်ကဲ၍ လပြည့်နေ့ရေတက်သကဲ့သို့ သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ ဖူးဖောင်းဝမ်းမြောက်မည်။
Verse 12
कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव।।।।
လက်မောင်းကြီးသန်မာသော သူရဲကောင်းသည် အယောဓျာမြို့တော်သို့ မည်သည့်အခါ ဝင်ရောက်မည်နည်း။ ရထားပေါ်တွင် စီတာကို မိမိရှေ့၌ ထား၍—နွားမနောက်သို့ နွားထီးလို လိုက်သကဲ့သို့။
Verse 13
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ।।।।
မည်သည့်အခါ ရာဇလမ်းမကြီးပေါ်၌ လူထောင်ပေါင်းများစွာက ရန်သူနှိမ်နင်းသူ မိမိ၏သားနှစ်ဦး မြို့တော်သို့ ဝင်လာစဉ် လာဇာ (ဆန်လှော်) ကို ပက်ဖြန်းပူဇော်ကြမည်နည်း။
Verse 14
प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ।।।।
မည်သည့်အခါ အယောဓျာသို့ ဝင်လာသော သူတို့နှစ်ဦးကို မြင်ရမည်နည်း—မင်္ဂလာနားကပ်ဆင်၍ လက်နက်နှင့် ဓားကို မြင့်မြင့်ကိုင်ဆောင်ကာ၊ ထိပ်မြင့်တောင်နှစ်လုံးကဲ့သို့ ထင်ရှားလှပကြမည်။
Verse 15
कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्।।।।
သူတို့သည် ပျော်ရွှင်လျက် မြို့တော်ကို မင်္ဂလာပြု၍ ပရဒက္ခိဏာ လှည့်ပတ်မည့်အခါ ဘုရားသဒ္ဓါရှိသော အပျိုမိန်းကလေးများနှင့် ဗြာဟ္မဏများက ပန်းနှင့် သစ်သီးများကို ပူဇော်ဆက်ကပ်မည်မှာ မည်သည့်အခါနည်း။
Verse 16
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन्।।।।
ဓမ္မကိုသိမြင်သော ရာမသည် တိဗ္ဗအလင်းရောင်ဖြင့် တောက်ပကာ အသက်နှင့် ဉာဏ်ပညာတို့၌ ပိုင်းခြားပြည့်စုံလာပြီး သုံးနှစ်အရွယ်ကလေးကဲ့သို့ ချစ်ခင်စွာ ကစားရင်း ငါ့ထံသို့ မည်သည့်အခါ ပြန်လာမည်နည်း။
Verse 17
निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः।।।।
အို သူရဲကောင်း၊ မသံသယဘဲ ကျွန်ုပ်ထင်သည်မှာ အတိတ်ကာလတစ်ခါတွင် ကပ်ကပ်လှန်လှန် ရက်စက်စိတ်ကြောင့် နို့စို့လိုသော ကလေးများရှိစဉ် မိခင်တို့၏ နို့အုံကို ဖြတ်တောက်ခဲ့ဖူးသည်။ ထိုကံကြောင့် ယခုဤဒုက္ခသည် ကျွန်ုပ်ထံသို့ ရောက်လာခြင်းဖြစ်၏။
Verse 18
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्।।।।
အို လူတို့အနက် ကျားသခင်၊ ကျွန်ုပ်သည်—ကလေးကိုချစ်မြတ်နိုးသော နွားမကဲ့သို့—ကိကေယီကြောင့် ကလေးမဲ့ဖြစ်ရ၏။ အင်အားဖြင့် ခွဲခွာစေခံရ၍ မိခင်ထံမှ နွားကလေးကို စင်္ဟာက ဆွဲယူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 19
न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे।।।।
သားတော်တစ်ပါးတည်းရှိသော ကျွန်ုပ်သည် သူမရှိဘဲ အသက်ရှင်နေရန် မခံနိုင်ပါ။ သူသည် ဂုဏ်သတ္တိအလုံးစုံနှင့် ပြည့်စုံ၍ ရှာස්တရားအပေါင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်၏။
Verse 20
न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम्।।।।
ဤဘဝ၌ ငါ့အတွက် ဆက်လက်အသက်ရှင်ရန် အားအင်တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိဟု ထင်ရသည်။ ချစ်မြတ်နိုးသော သားတော်—လက်မောင်းမဟာ၊ အင်အားမဟာ—ကို မမြင်ရလျှင် မဖြစ်နိုင်။
Verse 21
अयं हि मां दीपयते समुत्थितःतनूजशोकप्रभवो हुताशनः।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभःयथा निदाघे भगवान् दिवाकरः।।।।
သားတော်အပေါ် ဝမ်းနည်းခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသော ဤမီးသည် ယခုလောင်ကျွမ်းထလာ၍ ငါ့ကို လောင်ကျွမ်းစေသည်။ နွေရာသီအပူတွင် ဘုရားသခင် တိဝာကရ (နေမင်း) သည် ပြင်းထန်သော ရောင်ခြည်များဖြင့် မြေပြင်ကို မီးလောင်သကဲ့သို့။
The sarga dramatizes the aftermath of exile as an ethical rupture: Kauśalyā challenges the legitimacy of Kaikeyī’s maneuvering while confronting Daśaratha’s vow-bound decisions that have displaced Rāma from his rightful station.
The dialogue illustrates how grief reshapes moral perception—moving from blame to karmic introspection—while also preserving a dharmic horizon through hope, civic order, and the imagined restoration of rightful presence.
Ayodhyā is depicted through civic-ritual markers: the rājāmārga (royal road), raised flags and banners, public rejoicing, and welcome offerings (lाज/parched grain, flowers, fruits), alongside the contrasting landmark of the forest as the exile-space.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.