
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
अयोध्याकाण्ड
သရဂ ၉၃ တွင် ဓမ္မကိုအခြေခံ၍ ဘရတမင်းကြီးက စစ်တပ်ကြီး လေးမျိုးတပ်ဖွဲ့ (စတုရင်္ဂ) ကို ဦးဆောင်ကာ တောထဲသို့ တရားသဘောဖြင့် ချီတက်သွားပုံကို ဖော်ပြသည်။ တပ်လှုပ်ရှားသံကြောင့် တော၏အသံလောကနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပြောင်းလဲသွား၍ ဆင်နှင့် သမင်တို့ ပြေးလွှားကွဲပြား၊ ငှက်တို့ တိတ်ဆိတ်သွားကာ ဖုန်မှုန့်ထလာသော်လည်း လေက ချက်ချင်းပင် ပျံ့နှံ့သုတ်သင်သွားသည်။ ထို့နောက် ဘရတမင်းကြီးသည် စိတြကူဋတောင်နှင့် မန္ဒာကိနီမြစ်ကို မှတ်မိသိရှိကာ တောင်တန်းအရိုးများ၊ ပန်းပွင့်ဝေဆာသစ်ပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များပြည့်နှက်သော တောင်စောင်းများကို အလွှာလိုက် ဥပမာများဖြင့်—မိုးတိမ်ကဲ့သို့၊ သမုဒ္ဒရာလှိုင်းကဲ့သို့၊ ရွှေ့ရာသီကောင်းကင်ကဲ့သို့—ပုံဖော်တင်ပြသည်။ ရှတြုဃ္နအား မိန့်ကြားရာတွင် သဘာဝအားဖြင့် ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသော်လည်း တပသီတို့၏ သန့်ရှင်းသော တည်ရှိမှုကြောင့် ဤဒေသသည် “ကောင်းကင်ဘုံသို့ သွားရာလမ်း” ကဲ့သို့ သာယာဖွယ် ဖြစ်လာသည်ဟု အလေးပေးဆိုသည်။ နောက်တစ်ဆင့်တွင် ရည်မှန်းချက်ကို သတ်မှတ်၍ ဘရတမင်းကြီးက စစ်တပ်ကို ရပ်နားစေပြီး စနစ်တကျ ရှာဖွေရန် အမိန့်ပေးကာ ဆုမန္တရနှင့် ဝသိဋ္ဌတို့နှင့်အတူ ရှေ့သို့ ဆက်လက်သွားသည်။ စူးစမ်းသူများက မီးခိုးတိုင်ကို မြင်၍ လူနေထိုင်ရာရှိကြောင်း ခန့်မှန်းကြသည်—လူမရှိသောနေရာတွင် မီးမတည်နိုင်သဖြင့် ရာမနှင့် လက္ခမဏ (သို့မဟုတ် ထိုသူတို့နှင့် ဆင်တူသော တပသီ) သည် အနီးအနားတွင် ရှိမည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဂအဆုံးတွင် စစ်တပ်သည် စည်းကမ်းတကျ စောင့်မျှော်သည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုနှင့် မကြာမီ ပြန်လည်တွေ့ဆုံရမည့် ဝမ်းမြောက်မှုတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ သဘာဝဖော်ပြချက်ကို ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော အုပ်ချုပ်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။
Verse 1
तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः। अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रुवुः।।2.93.1।।
အလံတော်များနှင့်အတူ ချီတက်လာသော စစ်တပ်ကြီးကို မြင်၍ တောတွင်းနေထိုင်သော အုပ်စုခေါင်းဆောင် တိရစ္ဆာန်များသည် ကြောက်လန့်၍ စိတ်လှုပ်ရှားမူးမော်ကာ မိမိတို့အုပ်စုများနှင့်တကွ တပြိုင်နက် ထွက်ပြေးသွားကြသည်။
Verse 2
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः। दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च।।2.93.2।।
အရပ်ရပ်အနှံ့၌ ဝက်ဝံများ၊ အစက်အပြောက်သမင်အုပ်များနှင့် ရုရုသမင်များကို မြင်တွေ့ရ၏။ တောတန်းများတွင်လည်းကောင်း၊ တောင်တန်းများပေါ်တွင်လည်းကောင်း၊ မြစ်ကမ်းတလျှောက်တွင်လည်းကောင်း တွေ့မြင်ရ၏။
Verse 3
स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः। वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया।।2.93.3।।
ထို့နောက် သာသနာဓမ္မကိုထိန်းသိမ်းသော ဒဿရထ၏သား ဘရတသည် ပီတိဖြင့် ထွက်ခွာလေ၏။ လေးမျိုးတပ်ဖွဲ့ပါဝင်သည့် အော်ဟစ်သံကြီးမားသော စစ်တပ်ကြီးက သူ့ကို ဝိုင်းရံထား၏။
Verse 4
सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः। महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः।।2.93.4।।
မဟာစိတ်ရှိသော ဘရတ၏ စစ်တပ်သည် သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတက်သကဲ့သို့ မြေပြင်ကို ဖုံးလွှမ်းသွား၏။ မိုးရာသီတိမ်များက ကောင်းကင်ကို ဖုံးအုပ်သကဲ့သို့ပင်။
Verse 5
तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः।अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः।।2.93.5।।
မြင်းအုပ်အများနှင့် အလွန်လျင်မြန်သော ဆင်ကြီးများက ဖုံးလွှမ်းထားသဖြင့် ထိုအချိန်၌ အချိန်ကြာမြင့်စွာ မြေပြင်သည် မမြင်သာလောက်အောင် ဖြစ်နေ하였다။
Verse 6
स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः। उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम्।।2.93.6।।
ခရီးဝေးဝေးကို သွားလာပြီးနောက် ရထားဆွဲတိရစ္ဆာန်များ အလွန်ပင် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သွားသဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော ဘရတမင်းသည် အကြံပေးတို့အနက် အမြတ်ဆုံး မဟာရိရှီ ဝသိဋ္ဌထံ တင်ပြလေ၏။
Verse 7
यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया।व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।।2.93.7।।
ဤနေရာတွင် မြင်ရသော အရိပ်အယောင်နှင့် ငါကြားသိခဲ့သမျှအတိုင်း ထင်ရှားစွာပင် ဘရဒ္ဝါဇ ရိရှီ ပြောခဲ့သော ဒေသသို့ ငါတို့ ရောက်ရှိလာပြီဟု သိသာလေ၏။
Verse 8
अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी। एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम्।।2.93.8।।
ဤသည်မှာ စိတ္ရကူဋ တောင်တန်းဖြစ်၍ ဤသည်မှာ မန္ဒာကိနီ မြစ်ဖြစ်သည်။ အဝေးမှကြည့်လျှင် ထိုတောအုပ်သည် အပြာရင့်မိုးတိမ်ကဲ့သို့ တောက်ပထင်ရှားလေ၏။
Verse 9
गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति। वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः।।2.93.9।।
ယခုအခါ စိတ္တရကူဋ တောင်၏ လှပသော တောင်စောင်းများကို ငါ၏ ဆင်များက နင်းချေကာ လျှောက်လှမ်းနေကြ၏—ထိုဆင်များသည် တောင်တန်းကဲ့သို့ မဟာကြီးမားလှ၏။
Verse 10
मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु।नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः।।2.93.10।।
တောင်စောင်းများပေါ်၌ ဤသစ်ပင်တို့သည် ပန်းများကို ချွတ်ချလိုက်ကြသည်။ နွေရာသီအဆုံး၌ အပြာရင့်ထူထပ်သော မိုးတိမ်များက ရေကို လောင်းချသကဲ့သို့ပင်။
Verse 11
किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम्। मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम्।।2.93.11।।
အို သတ္တရုဃ္နာ၊ ကိန္နရတို့ သွားလာနေထိုင်ရာ ဤတောင်ဒေသကို ကြည့်လော့။ အရပ်ရပ်၌ တိရစ္ဆာန်များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်မှာ မဟာမကရာတို့ဖြင့် ကျပ်တည်းသော သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ပင်။
Verse 12
एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः। वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे।।2.93.12।।
မောင်းနှင်ခံရသဖြင့် လျင်မြန်သော သမင်အုပ်များသည် ဆောင်းဦးကောင်းကင်၌ မိုးတိမ်တန်းများကဲ့သို့ ထင်ရှားလာကြပြီး လေကြောင့် ပြန့်ကျဲ၍ လှန်လှောင့်ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။
Verse 13
कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी। मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः।।2.93.13।।
ဤသစ်ပင်တို့သည် မိမိတို့၏ “ဦးခေါင်း” ပေါ်၌ မွှေးကြိုင်သော ပန်းကုံးများကို တင်ဆင်ထားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ မိုးတိမ်ကဲ့သို့ တောက်ပသော ဦးခေါင်းကာကွယ်ပစ္စည်းကို တောင်ပိုင်းလူတို့ ဝတ်ဆင်သကဲ့သို့ပင်။
Verse 14
निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम्। अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा।।2.93.14।।
ယခင်က ကြောက်မက်ဖွယ်မြင်ရပြီး ငှက်သံမရှိသကဲ့သို့ တိတ်ဆိတ်နေသော ဤတောအုပ်သည် ယခုမူ ငါ့အတွက် အယောဓျာမြို့တော်ကဲ့သို့ လူအုပ်အလုံးဖြင့် ပြည့်နှက်နေသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်။
Verse 15
खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति। तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम्।।2.93.15।।
မြင်းခွာတို့က ထိုးထွင်း၍ ထလာသော ဖုန်မှုန့်သည် တောကို ဖုံးလွှမ်းကာ တည်နေသော်လည်း လေသည် အလျင်အမြန် သယ်ဆောင်သွားသည်။ ငါ့ကို သက်သာစေလိုသကဲ့သို့ပင်။
Verse 16
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान्। एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने।।2.93.16।।
ကြည့်ပါ၊ ရှတ္ရုဃ္နာ။ မြင်းများဖြင့် ဆွဲထားသော ရထားများကို ကျွမ်းကျင်သော ရထားမောင်းတို့က စီးနင်းညွှန်ကြားလျက် တောအုပ်အတွင်း အလျင်အမြန် ပြေးလွှားသကဲ့သို့၊ ပျံသန်းသွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။
Verse 17
एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान्। एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः।।2.93.17।।
ကြည့်ပါ—လှပမြင်သာသော မော်ရ်ငှက်တို့သည် ထိတ်လန့်သွားကြသည်။ အခြားငှက်တို့နှင့်အတူ မိမိတို့၏ နေရာအိမ်ရာ၊ အုံအနားသို့ အလျင်အမြန် ဝင်ရောက်သွားကြသည်။
Verse 18
अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे। तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा।।2.93.18।।
ဤဒေသသည် ကျွန်ုပ်အတွက် အလွန်အမင်း လှပသကဲ့သို့ ထင်ရှားပေါ်လွင်၏။ တပသီ ဒဗ္ဗသတို့၏ နေရာဖြစ်သဖြင့် စွာဂ္ဂသို့ သွားရာ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ထင်ရှားလှ၏။
Verse 19
मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने। मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः।।2.93.19।।
ဤတောအတွင်း၌ အစက်အပြောက်ရှိသော သမင်များ အများအပြားသည် သမင်မများနှင့်အတူ မြင်တွေ့ရ၏။ ရုပ်ရည်လှပ၍ ပန်းများဖြင့် အလှဆင်ပန်းချီရေးထားသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။
Verse 20
साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने। यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ।।2.93.20।।
တပ်ဖွဲ့တို့သည် စနစ်တကျ ရှေ့တိုး၍ တောအတွင်း စူးစမ်းရှာဖွေကြပါစေ။ ထိုအခါ ကျားကဲ့သို့ သတ္တိရှိသော လူသူရဲကောင်းနှစ်ဦး—ရာမနှင့် လက္ခမဏ—ကို မြင်တွေ့ရမည်အထိ။
Verse 21
भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः। विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः।।2.93.21।।
ဘရတ၏ အမိန့်ကို ကြားသိပြီးနောက် လက်နက်ကို လက်ထဲတွင် ကိုင်ဆောင်ထားသော သူရဲကောင်းများသည် ထိုတောထဲသို့ ဝင်ရောက်ကြ၏။ ထို့နောက် ထိုနေရာ၌ မီးခိုးတက်လာသည်ကို မြင်တွေ့ကြ၏။
Verse 22
ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः। नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ।।2.93.22।।
မီးခိုးတိုင်ကိုမြင်ပြီးနောက် သူတို့သည် ဘရတထံသို့ ပြန်လာကာ “လူမရှိသောနေရာ၌ မီးမပေါ်နိုင်ပါ; ထင်ရှားစွာ ရာဃဝနှစ်ပါးသည် ဤနေရာတွင်ရှိနေသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။
Verse 23
अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ। अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः।।2.93.23।।
အကယ်၍ ရန်သူကိုနှိမ်နင်းသော ကျားကဲ့သို့သော မင်းသားနှစ်ပါးသည် ဤနေရာတွင် မရှိလျှင်လည်း ထင်ရှားစွာ ရာမနှင့်ဆင်တူသော တပသီအခြားသူများ ဤနေရာတွင် နေထိုင်နေကြသည်။
Verse 24
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम्। सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः।।2.93.24।।
သူတို့၏ စကား—ဓမ္မရှိသူတို့ကလည်း သဘောတူလက်ခံသော စကား—ကို ကြားပြီးနောက် ရန်သူအင်အားကို ချေမှုန်းနိုင်သော ဘရတမင်းသည် ထိုတပ်ဖွဲ့အားလုံးကို မိန့်ကြားလေ၏။
Verse 25
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः। अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च।।2.93.25।।
သင်တို့အားလုံး ဤနေရာတွင် သတိရှိစွာ ရပ်နေကြလော့။ ဤထက်ရှေ့သို့ မည်သူမျှ မသွားရ။ ငါတစ်ယောက်တည်းပင် ဆက်လက်သွားမည်—စုမန္တရနှင့် အလေးအမြတ်ပြုရသော ဂုရုနှင့်အတူ။
Verse 26
एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः। भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात्।।2.93.26।।
ထိုသို့ မိန့်ကြားသဖြင့် အားလုံးသည် အရပ်ရပ်မှ ထိုနေရာ၌ ရပ်တန့်နေကြ၏။ ထို့နောက် ဘရတသည် မီးခိုးတိုင် ထွက်ပေါ်ရာ အရပ်သို့ မျက်စိကို တည်ကြည့်လိုက်၏။
Verse 27
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः। बभूव हृष्टा न चिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा।।2.93.27।।
ဘရတက ရပ်တန့်စေထားသော စစ်တပ်သည်—ရှေ့ဘက်မြေပြင်ကို ဆက်လက်စောင့်ကြည့်နေသော်လည်း—မကြာမီ ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းလာ၏။ အကြောင်းမှာ ချစ်မြတ်နိုးသော ရာမနှင့် မကြာခင် ဆုံတွေ့ရမည်ကို သိလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
The key action is Bharata’s disciplined leadership: he halts the massive army to avoid disorder in the forest and proceeds forward only with trusted elders (Sumantra and Vasiṣṭha), balancing urgency to find Rama with restraint and responsibility.
The sarga models dharma as practical discernment: signs in the world (the smoke column) are interpreted through reason and moral context, showing how right action combines observation, inference, and controlled conduct rather than impulse.
Citrakūṭa mountain and the Mandākinī river are explicitly identified; the chapter also highlights ascetic habitation as a cultural marker that redefines the forest from “dreadful” to spiritually hospitable, “like a pathway to heaven.”
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.