Sarga 102
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
अयोध्याकाण्ड
ဤသရဂတွင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှု၏ ထိတ်လန့်မှုနှင့် စကားမှ အလျင်အမြန် အခမ်းအနားလုပ်ဆောင်မှုသို့ ကူးပြောင်းသွားပုံကို ဖော်ပြထားသည်။ ဘရတက ဒဿရထ၏ ကွယ်လွန်သတင်းကို ရာမအား ပြောကြားရာ၊ ရာမသည် သတင်းကြားသဖြင့် မူးလဲသွားပြီး ပန်းပွင့်လှပသော သစ်ပင်ကို တူဖြင့် ခုတ်လှဲသကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် မိုးကြိုးထိသကဲ့သို့ ဟန်တူကြောင်း ဥပမာပြုထားသည်။ သတိပြန်ရလာသောအခါ ရာမသည် ဓမ္မအမြင်ဖြင့် ဝမ်းနည်းမှုကို ထုတ်ဖော်ကာ—ဘုရင်မရှိသော အယောဓျာသို့ ပြန်သင့်မပြန်သင့်ကို စဉ်းစားမေးခွန်းထုတ်ပြီး၊ မိမိက ဖခင်၏ နောက်ဆုံးအခမ်းအနား (အန္တျေဋ္ဌိ) ကို မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ခြင်းကို နာကျင်ကာ၊ ဖခင်သည် ပရလောကသို့ သွားပြီးနောက် မိမိကို ဦးဆောင်ညွှန်ပြမည့်သူ မည်သူနည်းဟု တွေးတောသည်။ ရာမသည် ဘရတနှင့် သတရုဃ္ဏတို့က ဘုရင်အား အပြည့်အစုံ သင်္ဂြိုဟ်/ရှရဒ္ဓအခမ်းအနားများဖြင့် ဂုဏ်ပြုဆောင်ရွက်ခဲ့ကြောင်းကို ချီးမွမ်းလက်ခံသည်။ ထို့နောက် စီတာနှင့် လက္ခမဏကိုလည်း သတင်းပြောကြားရာ၊ ညီအစ်ကိုများအကြား မျက်ရည်များ ပေါင်းစည်းစီးဆင်းသည်။ စုမန်တရ၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် မင်္ဂလာရှိသော မန္ဒာကိနီ တီရ္ထသို့ သွားကာ ယမ၏ဦးတည်ရာဖြစ်သည့် တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ၍ ဥဒက (ရေ) လောင်းလှူပူဇော်ကြပြီး၊ ဒರ್ಭမြက်ပေါ်တွင် အင်ဂုဒီသီးအနှစ်ကို ဘဒရီသီးနှင့် ရောစပ်ကာ နိဝါပ/ပိဏ္ဍ လှူဒါန်းမှုကို ပြီးစီးစေသည်။ ငိုကြွေးသံအလွန်ကြီးမားသဖြင့် လူထုနှင့် ဘရတ၏ စစ်သည်များသည် အာရှရမ်သို့ အလျင်အမြန် ရောက်လာကြပြီး၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်များတောင် ထိတ်လန့်သွားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ဤအခန်းသည် စိတ်နှလုံးကျိုးပဲ့သော်လည်း မရျာဒါနှင့် ဓမ္မတာဝန်ကို အခမ်းအနားဖြင့် မလျော့မလျှော့ ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း ပြသသည်။
Shlokas
Verse 1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।
အဖေတော်၏ ကွယ်လွန်ခြင်းနှင့် ဆက်နွယ်သော ဘရတ၏ ကရုဏာပြည့်ဝသည့် စကားကို ကြားသော် ရာဃဝ (ရာမ) သည် စိတ်သတိလွတ်ကာ မေ့လျော့သွားတော်မူ၏။
Verse 2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।
ဘရတ၏ မိုးကြိုးကဲ့သို့ ထိခိုက်စေသော စကားများသည် ရာမအတွက် အလွန်နာကျင်စရာဖြစ်၍၊ စစ်မြေပြင်၌ ဒေဝတားတို့၏ ရန်သူများအပေါ် အိန္ဒြာ၏ ဝဇ္ဇရကို ပစ်ချသကဲ့သို့ ဖြစ်하였다။ ရန်သူကို မီးလောင်စေသော ရာမသည် လက်နှစ်ဖက်ကို ဖြန့်ထုတ်ကာ၊ တောထဲ၌ ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်ချခံရသော ပန်းပွင့်ထိပ်တန်းရှိ သစ်ပင်ကဲ့သို့ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွား하였다။
Verse 3
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
“အို မဟာရာဇာ၊ ကျွန်ုပ်တို့ ယခုစားသောက်နေသကဲ့သို့ ဤအစာကို စိတ်ကြည်နူး၍ သုံးဆောင်တော်မူပါ။ လူတစ်ဦး စားသောက်သော အန္နအစာကို ထိုသူနှင့် ဆက်နွယ်သော ဒေဝတားတို့လည်း ထိုအစာတည်းဟူသော အစိတ်အပိုင်းကို ခံယူကြသည်” ဟု ဆို၏။
Verse 4
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
သို့သော် ဘရတက နှလုံးမနှစ်သက်စေသော ဝဇ္ဇရကဲ့သို့ ပြင်းထန်သည့် စကားကို ဆိုလျှင် ရန်သူကို မီးလောင်စေသူ ရာမသည် စစ်မြေပြင်၌ အိန္ဒြာ၏ ဝဇ္ဇရထိသကဲ့သို့ ထိခိုက်သွား၏။ လက်နှစ်ဖက်ကို ဖြန့်ကာ မြေပေါ်သို့ လဲကျသွားပြီး၊ ပန်းပွင့်ထိပ်ဖျားရှိသော တောအုပ်ထဲက သစ်ပင်တစ်ပင်ကို ပုဆိန်ဖြင့် ခုတ်လှဲသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 5
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।
ထို့နောက် မင်းသား၏ ညီအစ်ကိုတို့သည် ဝိုင်ဒေဟီ (စီတာ) နှင့်အတူ ငိုကြွေးလျက်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် အရပ်ရပ်မှ နွမ်းနယ်နေသော မဟာဓနုရှ်ရှင် ရာမအပေါ်သို့ ရေကို ပက်ဖျန်းလေ၏။
Verse 6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।
သို့ရာတွင် ကာကုတ်သ္ထ (ရာမ) သည် သတိပြန်လည်ရရှိလာသောအခါ မျက်လုံးနှစ်ဖက်မှ မျက်ရည်ကျလျက်၊ ဝမ်းနည်းပူဆွေးစွာဖြင့် စကားကို ရှည်လျားစွာ ပြန်လည်ပြောဆိုလေ၏။
Verse 7
स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।
ဖခင်တော်—မြေကြီး၏ အရှင်—သည် ကောင်းကင်ဘုံသို့ တက်ရောက်သွားကြောင်း ကြားသိသောအခါ၊ ဓမ္မစိတ်ရှိသော ရာမသည် ဘရတအား ဓမ္မနှင့်ကိုက်ညီသော စကားတော်ကို မိန့်ကြားလေ၏။
Verse 8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।
အယောဓျာမြို့မှာ ငါဘာလုပ်ရမလဲ၊ အဖေတော်ရေ—ကံကြမ္မာက သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်းသို့ သွားရောက်ပြီးနောက်? အကောင်းဆုံးမင်းတော်မရှိတော့သော အယောဓျာကို ယခု ဘယ်သူက ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မလဲ။
Verse 9
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।
ငါကဲ့သို့ ကံဆိုးသူက ထိုမဟာစိတ်ရှိသူအတွက် ဘာအကျိုးရှိမလဲ။ ငါ့ကြောင့် ဖြစ်သော ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် သူသည် ကွယ်လွန်သွားပြီး၊ ငါကလည်း သူ့အတွက် သင့်တော်သကဲ့သို့ နောက်ဆုံးအခမ်းအနားများကို မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပါ။
Verse 10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।
အို မအပြစ်ကင်းသော ဘရတ၊ သင်သည် သင်၏ ဓမ္မတာဝန်ကို ပြည့်စုံစေခဲ့ပြီ။ သင်နှင့် သတ္တရုဃ္ဏတို့က မင်းကြီးအား သင်္ဂြိုဟ်အခမ်းအနားနှင့် မရဏသံစကာရ အစဉ်အလာအားလုံးတွင် သင့်တော်စွာ ဂုဏ်ပြုကာ ကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။
Verse 11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।
တောဝင်နေထိုင်ရသောကာလ ပြီးဆုံးသော်လည်း အယောဓျာသို့ သွားရန် မစွမ်းနိုင်သေးပါ။ မင်းကြီးမရှိတော့သဖြင့် ထိုမြို့သည် အရှင်မဲ့၊ ရာဇာမဲ့ကာ မသေချာမရေရာမှုအတွင်း လှုပ်ရှားနေသည်။
Verse 12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।
အို ရန်သူနှိမ်နင်းသူ၊ ကျွန်ုပ်တို့၏ဖခင်သည် အခြားလောကသို့ လွန်သွားပြီးနောက်၊ ကျွန်ုပ်၏ နိရ္ဗာသကာလ ပြီးဆုံးသော် အယောဓျာတွင် မည်သူက ထပ်မံ၍ ကျွန်ုပ်ကို လမ်းညွှန်မည်နည်း။
Verse 13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।
ယခင်က ကျွန်ုပ်၏ အကျင့်ကောင်းကို မြင်၍ ဖခင်သည် နှစ်သိမ့်သော စကားများကို ပြောကြားတတ်သည်။ ယခုမူ နားဝင်ချိုမြိန်သော ထိုစကားများကို မည်သူထံမှ ထပ်မံကြားရမည်နည်း။
Verse 14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।
ဤသို့ ဘရတအား ပြောပြီးနောက် ဝမ်းနည်းပူလောင်နေသော ရာဃဝသည် မိမိ၏ ဇနီးထံသို့ ချဉ်းကပ်သွား၏။ သူမ၏ မျက်နှာသည် လပြည့်ကဲ့သို့ တောက်ပလျက်ရှိပြီး ထိုသူမအား စကားဆို하였다။
Verse 15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।
အို စီတာ၊ သင်၏ ယောက္ခမင်းကြီး မဟာရာဇာသည် ကွယ်လွန်တော်မူပြီ။ အို လက္ခမဏ၊ သင်သည် ဖခင်မရှိသူ ဖြစ်သွားပြီ။ ဘရတသည် မြေကြီး၏ အရှင်မင်းကြီးသည် ကောင်းကင်ဘုံသို့ တက်ရောက်သွားကြောင်း ဝမ်းနည်းဖွယ် သတင်းကို ပြောကြားနေသည်။
Verse 16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।
ကာကုတ္သ္ထ မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ပြောဆိုရာတွင် ထင်ရှားဂုဏ်သတင်းရှိသော မင်းသားတို့၏ မျက်စိများ၌ မျက်ရည်များ အလွန်အကျွံ ပြည့်လျှံလာ하였다။
Verse 17
ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।
ထို့နောက် ညီအစ်ကိုအားလုံးသည် ရာဃဝကို အတတ်နိုင်ဆုံး နှစ်သိမ့်ကာ “ကမ္ဘာကို ထောက်တည်သော ကျွန်ုပ်တို့၏ ဖခင်အတွက် ဥဒက—ရေတర్పဏ—ကို ပြုလုပ်ကြပါစို့” ဟု ဆို하였다။
Verse 18
सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।
ယောက္ခမင်းကြီး မဟာရာဇာသည် ကောင်းကင်ဘုံသို့ တက်ရောက်သွားကြောင်း ကြားသိသော် စီတာ၏ မျက်လုံးနှစ်ဖက်သည် မျက်ရည်ပြည့်လျှံကာ မိမိချစ်မြတ်နိုးသူ (ခင်ပွန်း) ကို မကြည့်နိုင်တော့하였다။
Verse 19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।
ငိုယိုနေသော ဇနက၏ သမီး စီတာကို ရာမသည် နှစ်သိမ့်ပြီးနောက် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဝမ်းနည်းကြေကွဲလျက် ထိုနေရာ၌ လက္ခမဏအား ဝမ်းနည်းဖွယ် စကားကို မိန့်ကြား하였다။
Verse 20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।
“အင်္ဂုဒီသီး၏ ခြောက်သွေ့သော အနှစ် (ဆီကိတ်) ကို ယူလာပါ၊ ထို့ပြင် သစ်ခွံဖြင့်လုပ်သော အပေါ်ဝတ် (ချီရ) ကိုလည်း ယူလာပါ။ ငါသည် မဟာတမဖြစ်သော အဖေကြီးအတွက် ရေဖြင့်ပြုသော ကရိယာ—တർပဏ (ရေသက်သက်ကန်တော့) ပူဇော်ပွဲ—ကို သွားပြုမည်။”
Verse 21
सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।
“စီတာကို အရှေ့မှ သွားစေပါ; သင်သည် သူမ၏ နှစ်ဖက်ဘက်မှ နီးနီးကပ်ကပ် လိုက်ပါ။ ငါသည် နောက်မှ လိုက်မည်—ဤသည်မှာ ဝမ်းနည်းပူဆွေး၏ ခရီးလမ်း အလွန်ကြမ်းတမ်းလှ၏။”
Verse 22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।
ထို့နောက် သူတို့နှင့် အမြဲလိုက်ပါနေသူ၊ အတ္တသဘောကို သိမြင်သူ၊ ဉာဏ်ပညာကြီးမားသူ၊ နူးညံ့သူ၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်သူ၊ စိတ်ငြိမ်သက်သူ၊ ရာမအပေါ် သဒ္ဓါ-ဘက္တိ မခွဲမခွာရှိသူ စုမန္တရသည် သူ့ကို နှစ်သိမ့်ပေး하였다။
Verse 23
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।
ရာဃဝ (ရာမ) ကို နှစ်သိမ့်ပြီးနောက် စုမန္တရသည် ထိုမင်းသားတို့နှင့်အတူ သူတို့၏ လက်ကို ကိုင်တွယ်ကာ၊ မင်္ဂလာရှိ၍ သီဝ (အကျိုးကောင်း) ဖြစ်သော မန္ဒာကိနီမြစ်ထဲသို့ ဆင်းသက်နိုင်ရန် ကူညီပေး하였다။
Verse 24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।
ထို့နောက် ဂုဏ်သိက္ခာမြင့်သော ညီအစ်ကိုနှစ်ပါးသည် အခက်အခဲများကို ခံထမ်းကာ လှပသော မန္ဒာကိနီမြစ်သို့ ရောက်ရှိကြပြီး၊ ကမ်းနားတွင် အမြဲပန်းပွင့်နေသော တောအုပ်များဖြင့် တင့်တယ်ကာ ဆင်းသက်ရန် သင့်တော်သော တီရ္ထ (ရေကူးဆင်းရာ) ကို တွေ့ရှိကြသည်။
Verse 25
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।
ရေစီးမြန်၍ မလျှောမညစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် သန့်ရှင်းသော တီရ္ထသို့ ရောက်ကြသော်၊ သူတို့သည် မင်းကြီးအတွက် ဥဒက (ရေဘူဇာ) ကို လောင်းပူဇော်ကာ “အဖေတော်၊ ဤအရာသည် သင့်အတွက် ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।
ထို့နောက် မြေပြင်၏ အရှင် ရာမသည် လက်နှစ်ဖက်ကို အညှိအညွတ် အန်ဇလီပြု၍ ရေကို ခံယူကာ၊ ယမ၏ဦးတည်ရာဖြစ်သော တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူလျက် မျက်ရည်ကျကာ စကားဆို하였다။
Verse 27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।
“အို မင်းတို့အနက် ကျားသဖွယ် အမြတ်ဆုံးသော မင်းကြီးရေ၊ ယခု သင်သည် ပိတၱရလောက (ဘိုးဘွားတို့၏ လောက) သို့ ရောက်နှင့်ပြီးဖြစ်သဖြင့်၊ ယနေ့ ငါပူဇော်သော ဤသန့်ရှင်း၍ မကုန်ခန်းသော ရေတော်အန်ဇလီသည် သင်ထံသို့ ရောက်ရှိကာ သင်ကို ဆက်ကပ်အမှုတော်ပြုပါစေ။”
Verse 28
ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।
ထို့နောက် အင်အားကြီး၍ တေဇောလင်းလက်သော ရာဃဝသည် မန္ဒာကိနီမြစ်ကမ်းမှ ပြန်တက်လာပြီး၊ ညီအစ်ကိုများနှင့်အတူ ဖခင်အတွက် နိရ္ဝာပ (သင်္ဂြိုဟ်ပူဇော်အလှူ) ကို ဆောင်ရွက်하였다။
Verse 29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।
ဒರ್ಭမြက်ခင်းပေါ်တွင် အင်္ဂုဒီသီးအနှစ်ကို ဘဒရီသီးနှင့်ရောစပ်၍ ပြုလုပ်ထားသော ပိဏ္ဍပုံစံ အလှူအစားများကို ချထားပြီးနောက်၊ ဝမ်းနည်းကြေကွဲလွန်းသော ရာမသည် မျက်ရည်နှင့်တကွ စကားဆိုလေ၏။
Verse 30
इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।
“အို မဟာရာဇာ၊ ကျွန်ုပ်တို့ ယခုစားသောက်နေသကဲ့သို့ ဤအစာကို စိတ်ကြည်နူး၍ သုံးဆောင်တော်မူပါ။ လူတစ်ဦး စားသောက်သော အန္နအစာကို ထိုသူနှင့် ဆက်နွယ်သော ဒေဝတားတို့လည်း ထိုအစာတည်းဟူသော အစိတ်အပိုင်းကို ခံယူကြသည်” ဟု ဆို၏။
Verse 31
तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।
ထို့နောက် ထိုလမ်းတည်းဟူသော လမ်းဖြင့် မြစ်ကမ်းမှ ပြန်လည်တက်လာ၍၊ လူတို့အနက် အထူးမြတ်သော နရဗျာဃြ ရာမသည် လှပသော တောင်စောင်းများရှိသည့် တောင်တန်းပေါ်သို့ တက်ရောက်လေ၏။
Verse 32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।
ထို့နောက် မြေကြီး၏ အရှင် ရာမသည် ရွက်ဖျင်တဲတံခါးဝသို့ ရောက်လာပြီး၊ ဘာရတနှင့် လက္ခမဏ—နှစ်ဦးစလုံးကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ဖက်လှုပ်ကာ ပွေ့ဖက်လေ၏။
Verse 33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।
ညီအစ်ကိုတို့၏ ငိုကြွေးသံ—ဝိုင်ဒေဟီနှင့်အတူ—ကြောင့် တောင်ပေါ်တွင် ပြန်လည်တုံ့ပြန်သံ ပေါ်ထွန်းလာ၍၊ စင်္ဟာတို့၏ ဟိန်းဟောက်သံကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။
Verse 34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।
အဖခမည်းတော်အတွက် ဥဒက (ရေဘုဇာ) ကို ဆက်ကပ်ရင်း ငိုကြွေးနေသော အင်အားကြီးသူတို့၏ ဆူညံလှုပ်ရှားသံကို ကြားသိသဖြင့် ဘရတ၏ စစ်သည်တို့သည် ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့လာကြသည်။
Verse 35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् शब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।
သူတို့က “ဘရတသည် ရာမနှင့် မလွဲမသွေ တွေ့ဆုံပြီးသားပင် ဖြစ်မည်။ ထိုကြီးမားသောအသံသည် ကွယ်လွန်သွားသော အဖခမည်းတော်ကို စိုးရိမ်ဝမ်းနည်း၍ ငိုကြွေးသံပင် ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 36
अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।
ထို့နောက် သူတို့အားလုံးသည် မိမိတို့၏ စခန်းနေရာများကို စွန့်ခွာကာ ထိုအသံဘက်သို့ မျက်နှာမူ၍ စိတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် မိမိတို့နေရာနေရာမှ ထိုအသံထွက်ရာသို့ အပြေးအလွှား သွားကြသည်။
Verse 37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।
အချို့က မြင်းစီး၍၊ အချို့က ဆင်စီး၍၊ အချို့က အလှဆင်တင့်တယ်သော ရထားစီး၍ သွားကြပြီး၊ အခြားသူများ—နူးညံ့သေးသော လူငယ်များ—ကတော့ ခြေဖြင့်ပင် သွားကြသည်။
Verse 38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।
လူအပေါင်းတို့သည် ရာမကို မြင်တွေ့လိုသော ဆန္ဒပြင်းပြ၍ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အာရှရမ်သို့ အလျင်အမြန် ပြေးသွားကြသည်—ရာမသည် အချိန်အတော်ကြာ ဝေးကွာနေသကဲ့သို့ပင်၊ အမှန်မှာ နိရ္ဗာသနသည် မကြာသေးခင်ကသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း။
Verse 39
भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।
ညီအစ်ကိုတို့၏ ပြန်လည်ဆုံစည်းမှုကို မြင်လိုစိတ်ပြင်းပြ၍ သူတို့သည် အလျင်အမြန် ထွက်ခွာကြ၏။ ယာဉ်အမျိုးမျိုးစီးနင်းကာ ခြေခွာသံတဒင်ဒင်နှင့် ဘီးလှည့်သံတုန်ဟုန်ဟုန်ဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏။
Verse 40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।
ယာဉ်အများအပြား၏ ထိခိုက်နှိပ်စက်မှု—ခြေခွာနှင့် ရထားဘီးတို့၏ ထိုးနှက်မှုကြောင့်—မြေကြီးသည် ကြောက်မက်ဖွယ် ဂုဏ်ဂုဏ်မြည်သံကို ထုတ်လွှတ်၏။ မိုးတိမ်မုန်တိုင်း စုဝေးလာသည့်အခါ ကောင်းကင်က ဂုဏ်ဂုဏ်မြည်သကဲ့သို့ပင်။
Verse 41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।
ထိုအသံကြောင့် ထိတ်လန့်သွားသော ဆင်တို့သည် ဆင်မများက ဝိုင်းရံလျက် ထိုနေရာမှ အခြားတောသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြ၏။ မတ်အရည်၏ အနံ့ဖြင့် လမ်းတစ်လျှောက်ကို မွှေးပျံ့စေကြ၏။
Verse 42
वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै सह।।।।
ဝက်တောနှင့် ဝံပုလွေတောအုပ်စုများ၊ တောကျွဲများနှင့် အခြားတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များလည်းကောင်း—ကျား၊ ဂိုကဏ္ဏမုဆိုး၊ ဂဝယ၊ အစက်အပြောက်ရှိ သမင်တို့နှင့်တကွ—အားလုံး ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့သွားကြ၏။
Verse 43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।
ဘဲများ၊ ရေငှက်များ၊ ဟင်္သာများနှင့် ကာရဏ္ဍဝ ငှက်များ၊ ထို့အတူ အထီးကူကူငှက်များနှင့် ကရောဉ္စ ကြာင်းငှက်များလည်း ထိုအသံကြောင့် ကြောက်လန့်ကာ သတိလွတ်သလို ဖြစ်၍ အရပ်လေးမျက်နှာသို့ ပြန့်ကျဲသွားကြသည်။
Verse 44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।
ထိုအသံကြောင့် ကြောက်လန့်သွားသော ငှက်များက ကောင်းကင်ကို ပြည့်နှက်စေပြီး လူများက မြေပြင်ကို အုပ်လွှမ်းစေ하였다။ ထိုအခါ ကောင်းကင်နှင့် မြေကြီး နှစ်ပါးလုံး ထင်ရှားတောက်ပ၍ အံ့ဩဖွယ် ပေါ်လွင်လာသည်။
Verse 45
ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।
ထို့နောက် လူအများသည် ခဏချင်းပင် ရာမကို မြင်တွေ့ကြသည်—လူတို့အတွင်း ကျားသတ္တဝါကဲ့သို့ ရဲရင့်သူ၊ ဂုဏ်သတင်းကျော်ကြား၍ အပြစ်မကင်းသော မလိမ်းမကျန်သူ—မြေပြင်ဗလာပေါ်၌ ထိုင်နေသည်ကို။
Verse 46
विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।
ကೈကေယီကိုလည်းကောင်း၊ သူမနှင့်အတူ မန္ထရာကိုလည်းကောင်း အပြစ်တင်ရှုတ်ချရင်း လူအများသည် ရာမထံသို့ ချဉ်းကပ်လာကြပြီး မျက်နှာများမှာ မျက်ရည်ပြည့်လျှံနေကြသည်။
Verse 47
तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।
မျက်ရည်ပြည့်မျက်လုံးဖြင့် အလွန်ဝမ်းနည်းနေသော လူအများကို မြင်သောအခါ ဓမ္မကိုသိမြင်သူ ရာမသည် သူတို့ကို ဖက်လှုပ်ကာ ချစ်ခင်သိမ်းပိုက်하였다—အဖေကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမေကဲ့သို့လည်းကောင်း။
Verse 48
स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।
ထိုနေရာ၌ မင်းသားသည် လူအချို့ကို ဖက်လှမ်းနှုတ်ဆက်ကာ၊ အချို့ကလည်း လေးစားစွာ ဦးညွှတ်ကန်တော့ကြ၏။ ထို့နောက် မင်းသားသည် မိမိနှင့်အသက်တူ မိတ်ဆွေ၊ ဆွေမျိုးတို့အားလုံးကို တစ်ဦးချင်းသင့်လျော်သကဲ့သို့ ဂုဏ်ပြု၍ နှုတ်ဆက်ကာ အရိုအသေပြုလေ၏။
Verse 49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।
ထိုနေရာ၌ မဟာစိတ်ရှိသူတို့၏ ငိုကြွေးသံသည် မြေပြင်နှင့် မိုးကောင်းကင်တစ်လျှောက် တုန်ဟုန်ကာ ပြန်လည်မြည်ဟည်းလေ၏။ တောင်ဂူများနှင့် အရပ်လေးမျက်နှာတစ်လျှောက် မပြတ်မတောက် ဆက်လက်ကြားရပြီး မရဒင်္ဂတီးသံကဲ့သို့ ဂုဏ်သံထွက်လေ၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to royal bereavement during exile: Rāma’s grief is intense, yet he prioritizes dharmic action by performing udaka and nivāpa/pinda offerings for Daśaratha, while also questioning the governance of a kingless Ayodhyā.
The sarga teaches that śoka is acknowledged but not allowed to paralyze duty; rightful conduct is expressed through ritual continuity, truthful speech, and care for others—transforming personal loss into disciplined ethical response.
Key landmarks include the Mandākinī River and its auspicious, non-slushy tīrtha for bathing and libations, as well as the Chitrakūṭa setting with the leaf-hut; culturally, it highlights preta-kṛtya, udaka offerings facing the south (Yama’s direction), and pinda preparations with ingudī and badarī on darbha grass.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.