Sarga 13
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
अयोध्याकाण्ड
သရဂ ၁၃ တွင် နန်းတော်အမှုတော်မှ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအကျပ်အတည်းသို့ တင်းမာမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်။ အရှက်ခွဲခံရခြင်းကို မကျင့်သုံးဖူးသော ဒဿရထ မဟာရာဇာသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျကာ၊ ပုဏ္ဏားကုသိုလ်ကုန်သဖြင့် ကောင်းကင်မှ ကျဆင်းသွားသော ယယာတိ မင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်—ဤပုံရိပ်က မင်း၏ သီလနှင့် စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှုကို ထင်ရှားစေသည်။ ကိုယ်လိုရာချက်ချင်းပြည့်စုံသွားသော ကေကေယီသည် အပြင်ပန်းတွင် ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့ ပြသသော်လည်း အတွင်းစိတ်တွင် မလှုပ်မရှားတည်ကြည်ကာ ကတိထားသော ဆုတောင်းနှစ်ပါးကို ထပ်ခါတလဲလဲ တောင်းဆို၍ ဖိအားပေးသည်။ ဒဿရထသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုနှင့် မကျေနပ်ဒေါသဖြင့် ရာမ၏ ဂုဏ်တော်များ—အလှအပ၊ အင်အား၊ ပညာ၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်မှု၊ ခွင့်လွှတ်သဘော—ကို ကာကွယ်ပြောဆိုပြီး၊ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ထိုက်တန်သူကို ဒဏ္ဍကာတောသို့ တောထွက်နေရခြင်း မည်သို့ ချမှတ်နိုင်သနည်းဟု မေးခွန်းထုတ်သည်။ ကေကေယီ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ရက်စက်ကြမ်းတမ်းသည်ဟု ရှုတ်ချကာ အမည်ပျက်အရှက်ရမှုတို့ကို ကြိုတင်မြင်သည်။ အချိန်ကာလကိုလည်း ဇာတ်လမ်း၏ ကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်—နေဝင်၍ ညရောက်လာသော်လည်း ဝမ်းနည်းနေသော မင်းအတွက် ညသည် ပိုမိုမှောင်မိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မင်းသည် မနက်မလာစေပါနှင့် သို့မဟုတ် မြန်မြန်ကျော်လွန်ပါစေဟု ညကို တောင်းပန်ကာ ကေကေယီ၏ မျက်နှာကို မမြင်လိုကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် လက်အုပ်ချီ၍ ကေကေယီကို ချော့မော့ကာ “သင်၏လက်မှတစ်ဆင့်” ရာမအား နန်းတော်ကို ရရှိစေပါ၊ သင်၏ဂုဏ်သတင်းတိုးမည်ဟု ကတိပေးသော်လည်း နန်းမသည် မလှုပ်မရှားပင်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ထပ်တလဲလဲ ထိခိုက်မှုကြောင့် ဒဿရထသည် မူးမေ့လဲကျ၍ သတိလစ်သွားသည်။ ကြောက်မက်ဖွယ်ညသည် သူ၏ လေးလံသော သက်ပြင်းချသံများကြားတွင် ကုန်လွန်သွားပြီး၊ မင်းကို ချီးမွမ်းသီဆိုသူများက ထုံးစံအတိုင်း နိုးထစေသော အခမ်းအနားကိုပင် တားဆီးသဖြင့် နန်းတော်၏ နေ့စဉ်စည်းကမ်းနှင့် အစီအစဉ် ပျက်ယွင်းသွားခြင်းကို ပြသသည်။
Shlokas
Verse 1
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।।।
မဟာရာဇာသည် အားနည်းစွာ လဲလျောင်းနေ၏။ ထိုသို့ပြုမူခံရရန် မသင့်တော်သကဲ့သို့ ထိုအရာကိုလည်း မကျင့်သားမရှိ—ပုဏ္ဏယကုသိုလ်ကုန်သွားသဖြင့် ဒေဝလောကမှ ကျဆင်းသွားသော ယယာတိကဲ့သို့ပင်။ ထိုမိန်းမသည် ကံဆိုး၏ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ ရည်ရွယ်ချက်ပြည့်စုံပြီး၊ မကြောက်မရွံ့သော်လည်း ကြောက်သကဲ့သို့ ပြသကာ ထိုပရဟိတပေးသော အတူတူသော ဗရများကို ထပ်မံတောင်းဆို၍ ဖိအားပေးလေ၏။
Verse 2
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।2.13.2।।
ထိုမဟာရာဇာသည် ထိုနေရာ၌ လဲလျောင်းနေရာတွင် ထိုသို့သောဆက်ဆံမှုကို မခံထိုက်သကဲ့သို့ မကျင့်သားလည်း မရှိခဲ့; ကုသိုလ်ကုန်သွားသဖြင့် ဒေဝလောကမှ ကျဆင်းသွားသော ယယာတိကဲ့သို့ မြင်ရသည်။ ထိုမိန်းမ—ကပ်ဘေး၏ရုပ်သဏ္ဌာန်—ရည်မှန်းချက်ပြည့်စုံပြီးနောက် မကြောက်မရွံ့ဖြစ်သော်လည်း ကြောက်သကဲ့သို့ ဟန်ဆောင်ကာ ထိုပေးဆုများအကြောင်းကို ထပ်မံတောင်းဆိုဖိအားပေးလေ၏။
Verse 3
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि।।।।
အို မဟာရာဇာ၊ သင်သည် သစ္စာကိုပြောသောသူ၊ ဝရတကိုတည်ကြည်သောသူဟု ကိုယ်တိုင်ဂုဏ်ယူပြောဆိုနေပြီး၊ ယခုအခါ ငါ့ဤဗရကို ပေးအပ်ခြင်းမှ အဘယ်ကြောင့် ရှောင်လွှဲလိုသနည်း။
Verse 4
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव।।।।
ကေကေယီ၏စကားကို ထိုသို့ကြားရသော်၊ ရာဇာ ဒဿရထသည် ထိုအခါ ပြန်လည်ဖြေကြား၏—ဒေါသထွက်လျက်၊ ခဏတစ်စုံတစ်ရာတွင် မူးဝေဝေ စိတ်လှုပ်ရှား၍ မတည်မငြိမ်သကဲ့သို့။
Verse 5
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव।।।।
ငါသေပြီးသွားကာ၊ လူတို့အထဲ၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ရာမသည် တောသို့ ထွက်ခွာသွားလျှင်—အို အနာဂတ်ဆိုး! အကျင့်မကောင်းသော မိန်းမ၊ ငါ့ရန်သူရေ—သင်၏ဆန္ဒပြည့်စုံသွားသောအခါ ထိုအခါ ပျော်ရွှင်ချမ်းသာနေပါစေ။
Verse 6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत।।।।
ကောင်းကင်ဘုံ၌ပင် ဒေဝတားတို့က ရာမ၏ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ငါ့ထံမေးမြန်းလာလျှင်၊ ငါက ငြင်းပယ်၍ ပြန်လှန်ဆိုခဲ့သော စကားကို မည်သို့ပင် ထိန်းသိမ်းခံယူနိုင်မည်နည်း။ အို၊ ဒုက္ခကြီးပါပဲ။
Verse 7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।।।।
ကေကေယီ၏အလိုတော်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် ငါသည် ရာမကို နိရ্বাসသို့ ပို့လိုက်၏; ဤအမှန်တရားကို ငါပြောလျှင်ပင် ထိုအမှန်တရားကိုယ်တိုင် မမှန်ဟု သတ်မှတ်ခံရလိမ့်မည်။
Verse 8
अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान्।रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया।।।।
ငါ့မှာ သားမရှိသေးစဉ် အလွန်ကြိုးပမ်းအားထုတ်၍ လက်မောင်းခိုင်မာသော မဟာဗလ ရာမကို သားအဖြစ် ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့သောသူကို ငါ ဘယ်လိုစွန့်ပစ်နိုင်မည်နည်း။
Verse 9
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः।कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते।।।।
ရဲရင့်၍ ပညာပြည့်စုံ၊ ဒေါသကိုအနိုင်ယူပြီး သည်းခံခွင့်လွှတ်ခြင်း၌ တည်ကြည်သော၊ ကြာပန်းရွက်ကဲ့သို့ မျက်လုံးရှိသော ရာမကို ငါ ဘယ်လို နေရပ်ပြင်ပသို့ နေရပ်နှင်ထုတ်နိုင်မည်နည်း။
Verse 10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान्।।।।
အပြာရောင် ကြာပန်းကဲ့သို့ အရောင်တောက်ပ၍ လက်တံရှည်၊ အင်အားကြီးမား၊ မြင်ရုံဖြင့် စိတ်ချမ်းသာစေသော ရာမကို ဒဏ္ဍက တောသို့ ငါဘယ်လိုပို့နိုင်မည်နည်း။
Verse 11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः।।।।
ရာမသည် သုခနှင့်သာ သင့်တော်သူ၊ ဒုက္ခနှင့် မသင့်တော်သူဖြစ်၏။ ဉာဏ်ပညာရှိသော ရာမကို ဒုက္ခထဲတွင် ငါဘယ်လိုကြည့်ရှုခံနိုင်မည်နည်း။
Verse 12
यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत्।अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम्।।।।
ယနေ့ ငါ့သေခြင်းသည် ရာမ—ဒုက္ခမခံသင့်သူ—အား ဒုက္ခမဖြစ်စေဘဲ ရောက်လာနိုင်ပါက ထိုအကြောင်းကြောင့် ငါသည် စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိမည်။
Verse 13
नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम।।।।अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे।
အို ကြမ်းတမ်း၍ အပြစ်သဘောထားရှိသော ကေကေယီရေ! သစ္စာပေါ်တွင် တည်သော ဗီရိယရှိပြီး ငါ့အတွက် အလွန်ချစ်မြတ်နိုးရသော ရာမအား မနှစ်သက်စရာကို ငါ့အတွက် အဘယ်ကြောင့် စီမံလိုသနည်း။ ဤလောက၌ ငါ့အတွက် မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော အရှက်ကွဲခြင်းနှင့် အပျက်အနာဂတ်အမည်ဆိုးသည် မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာမည်
Verse 14
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः।।।।अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
ထိုသို့ ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေစဉ် စိတ်လည်း လှုပ်ရှားကာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်၏။ ထိုအခါ နေမင်းလည်း ဝင်လျှော၍ ညလည်း ရောက်လာ하였다
Verse 15
सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता।।।।राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
သုံးယာမညသည် လမင်းဝိုင်းဖြင့် တင့်တယ်လှပနေသော်လည်း အလွန်နာကျင်စွာ ငိုကြွေးနေသော မင်းကြီးအတွက် ထိုညသည် မတောက်ပသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ하였다
Verse 16
तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः।।।।विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचनः।
ထိုနည်းတူ အိုမင်းလာသော မင်းကြီး ဒသရထသည် ပူလောင်သက်ရှူထုတ်ကာ နာမကျန်းသူကဲ့သို့ မိမိဒုက္ခကို ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် မျက်စိကို ကောင်းကင်သို့ တင်ထား하였다
Verse 17
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे।।।।क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं रचितोऽञ्जलिः।
အို ကြယ်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ညရေ၊ သင်ကြောင့် မနက်အရုဏ် မပေါ်လာစေချင်။ အို သဘောနူးညံ့သော မင်္ဂလာရှိသူရေ၊ ငါ့ကို ကရုဏာပြုပါ—ကြည့်ပါ၊ ငါ လက်အုပ်ချီ၍ ဤပန်ကြားချက်ကို ဆုတောင်းတင်ပြ၏
Verse 18
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्।।।।नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत्।
မဟုတ်လျှင် အမြန်သွားလော့; ဤမဟာကပ်ဘေးကြီး ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မေတ္တာမဲ့၍ ရက်စက်သော ကေကေယီကို ငါ မမြင်လို။
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः।।।।प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।
ဤသို့ဆိုပြီးနောက် ရာဇာသည် လက်အုပ်ချီ၍ စိတ်ကိုထိန်းသိမ်းကာ ကေကေယီကို ထပ်မံနှစ်သိမ့်ရန် ကြိုးစားပြီး ထိုစကားများကို သူမအား ပြောကြား하였다။
Verse 20
साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः।।2.1.20।।प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः।
အို ဒေဝီ၊ မင်္ဂလာရှိသော မဟေသီတော်၊ ကျွန်ုပ်အပေါ် ကရုဏာပြုပါ—သဘောကောင်းစွာနေထိုင်သော်လည်း ဒုက္ခရောက်နေသူ၊ သင့်ထံအပ်နှံထားသူ၊ အသက်တာနီးပါးကုန်ဆုံးလာသူ—အထူးသဖြင့် ကျွန်ုပ်သည် သင်၏ ရာဇာဖြစ်သောကြောင့်။
Verse 21
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्।।।।कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
အို သုရှ္ရောဏီ၊ ငါ့စကားတို့သည် အလဟသ မဟုတ်ပေ; အို မိန်းကလေးငယ်၊ ငါ့အပေါ် ကရုဏာပြုပါလော့၊ အကြောင်းမူ သင်သည် နှလုံးသားနူးညံ့၍ မေတ္တာကရုဏာရှိသူ ဖြစ်သည်။
Verse 22
प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम्।।।।लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नु हि।
အရှင်မယ်တော်၊ ကျေးဇူးပြု၍ သနားမေတ္တာထားပါ။ ကျွန်ုပ်၏ မပျက်မယွင်းသော ရာဇပလ္လင်ကို မယ်တော်ပေးအပ်၍ ရာမအား ရရှိစေပါ; မျက်တောင်မဲလှသော မယ်တော်သည်လည်း အမြင့်ဆုံးသော ကီर्तिယသကို မလွဲမသွေ ရရှိမည်။
Verse 23
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।।।।प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे
ခါးတင့်တယ်သိမ်မွေ့သော မယ်တော်၊ မျက်နှာလှ၍ မျက်စိတောက်ပသော မဟာမယ်တော်—ဤနှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော အမှုကို ပြုပါ။ ကျွန်ုပ်အတွက်၊ ရာမအတွက်၊ ပြည်သူလူထုအတွက်၊ အကြီးအကဲနှင့် ဆရာဂုရုတို့အတွက်၊ ထို့ပြင် ဘရတအတွက်လည်း ဖြစ်ပါစေ။
Verse 24
विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावाताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः।श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापंभर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्।।।।
စိတ်သန့်ရှင်းသော မင်းကြီး၏ မျက်စိနီ၍ မျက်ရည်ပြည့်ကာ အမျိုးမျိုးသော ဝမ်းနည်းဖွယ် ငိုကြွေးသံကို ကြားသော်လည်း၊ စိတ်ယုတ်မာ၍ နှလုံးခဲသော မိန်းမသည် မိမိ၏ ခင်ပွန်းစကားကို မလိုက်နာခဲ့။
Verse 25
ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितःप्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रतिक्षितौ विसंज्ञो निपपात दुखितः।।।।
ထို့နောက် မင်းကြီးသည် ထပ်မံ မူးလဲသွား၏။ ချစ်မြတ်နိုးသော မယ်တော်သည် မကျေနပ်သေးဘဲ ဆန့်ကျင်စကားပြောကာ သားတော်ကို ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးရန် တင်းတင်းကျပ်ကျပ် တောင်းဆိုနေသည်ကို မြင်သဖြင့်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် သတိလွတ်ကာ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွား၏။
Verse 26
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशाजगाम घोरं श्वसतो मनस्विनःविबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदानिवारयामास स राजसत्तमः।।।।
ဤသို့ဖြင့် စိတ်နာကျင်၍ စိတ်ဓာတ်မြင့်မြတ်သော မင်းကြီးအတွက် ထိုညသည် လေးလံသော အသက်ရှူသံများဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းစွာ ကုန်လွန်သွား၏။ ထို့နောက် နန်းတော်ကဗျာဆရာများက နိုးထစေလိုသော်လည်း မင်းတို့အထွတ်အမြတ်သည် ထိုနိုးထမှုကို တားဆီးခဲ့၏။
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is Daśaratha’s binding promise of boons versus his duty to protect and enthrone Rāma; Kaikeyī’s insistence forces the king to confront whether oath-keeping can demand an act he deems morally destructive.
The chapter foregrounds the public cost of private desire: vows and reputational dharma sustain political order, yet coerced outcomes can fracture the moral self; the Yayāti comparison warns that merit and status can collapse when ethical foundations are exhausted.
Daṇḍaka forest is the key destination-marker for exile; Devaloka functions as a cosmological reference via the Yayāti simile, while the courtly practice of panegyrists awakening the king marks a cultural routine disrupted by grief.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.