Sarga 78
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
अयोध्याकाण्ड
အယောဓျာ နန်းတော်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဝမ်းနည်းဖွယ်အကျိုးဆက်များအကြား၊ ဝမ်းနည်းကြေကွဲနေသော ဘရတသည် ရာမထံသို့ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်သည်။ ထိုအခါ သတရုဃ္နသည် ဒေါသထန်ထန်ဖြင့်—သတ္တဝါအားလုံး၏ အားကိုးရာဖြစ်သော ရာမကို မိန်းမတစ်ယောက်၏ စကားကြောင့် မည်သို့ တောဝင်နေရသနည်း၊ လက္ခမဏသည် အမိန့်ကို အဘယ်ကြောင့် မတားဆီးသနည်း၊ နှင့် ဓမ္မ–အဓမ္မကို ချိန်တွယ်ပြီးနောက် ဘုရင် ဒဿရထသည် အဘယ်ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို မထိန်းချုပ်သနည်းဟု မေးမြန်းကာ ရှုတ်ချသည်။ ထိုအချိန်တွင် မန္ထရာသည် ရာဇဝတ်စုံနှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများ ဝတ်ဆင်ကာ နန်းတော်တံခါးဝ၌ ပေါ်လာသည်။ တံခါးစောင့်များက သူမကို ဖမ်းဆီး၍ ရာမ၏ တောဝင်ခြင်းနှင့် ဒဿရထ၏ ကွယ်လွန်ခြင်းတို့၏ အပြစ်ရှိသူဟု တင်ပြကြသည်။ ထိုသတင်းကြားသော် သတရုဃ္န—သစ္စာကတိ၌ တည်ကြည်သော်လည်း ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် လွှမ်းမိုးခံရသူ—ပြန်လည်ဒဏ်ခတ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ကာ မန္ထရာကို ကြမ်းတမ်းစွာ ဆွဲငင်သည်။ သူမ၏ အလှဆင်ပစ္စည်းများ ပြန့်ကျဲသွားပြီး နန်းတော်သည် ဆောင်းဦးကောင်းကင်ကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်နေသည်ဟု ဖော်ပြသည်။ သူမ၏ အဖော်များသည် ကြောက်လန့်ကာ ကရုဏာပြည့်ဝသော ကောသလျာထံသို့ ခိုလှုံကြသည်။ သတရုဃ္န၏ ဒေါသသည် ကိုင်ကေယီထံသို့လည်း တိုးပွားကာ ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချသည်။ ကိုင်ကေယီသည် ဘရတ၏ ကာကွယ်မှုကို တောင်းခံရာ ဘရတက “မိန်းမကို မသတ်ရ” ဟူသော ဓမ္မသဘောတရားဖြင့် တားဆီးပြီး ခွင့်လွှတ်ရန် တိုက်တွန်းသည်။ သတရုဃ္နက ရာမ၏ “မိခင်သတ်သူ” ဟူသော အပြစ်တင်မှုကို ကြောက်သောကြောင့်သာ ရပ်တန့်ကြောင်း ဝန်ခံကာ မန္ထရာကို လွှတ်ပေးသည်။ မန္ထရာသည် ကိုင်ကေယီ၏ ခြေတော်ရင်း၌ လဲကျ၍ ငိုကြွေးကာ၊ ကိုင်ကေယီက နူးညံ့စွာ နှစ်သိမ့်ပေးသဖြင့်—လက်စားချေလိုမှု၊ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် နန်းတော်၏ ကရုဏာတို့ကို ဆန့်ကျင်ပြသကာ စರ್ಗာသည် အဆုံးသတ်သည်။
Shlokas
Verse 1
अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ထို့နောက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် စိတ်ပင်ပန်းနေသော ဘရတသည် ခရီးထွက်ရန် ကြံစည်နေစဉ် လက္ခမဏ၏ ညီတော်ဖြစ်သော သတ္တရုဃ္ဏက ဤစကားကို ပြောကြား하였다။
Verse 2
गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः।स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्।।।।
သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ အဆုံးစွန်သော ခိုလှုံရာဖြစ်တော်မူသော ရာမသည် မိမိ၏ ဝမ်းနည်းဒုက္ခအချိန်၌ မိမိကိုယ်ကို မကာကွယ်နိုင်မည်နည်း။ သို့ရာတွင် စတ္တဝါနှင့် သတ္တိပြည့်ဝ၍ တည်ကြည်ခိုင်မာသော ထိုရာမကိုပင် မိန်းမတစ်ဦးကြောင့် တောသို့ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်ရသည်။
Verse 3
बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ।किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम्।।।।
ထို့ပြင် အင်အားကြီး၍ ဗီရိယပြည့်ဝသော လက္ခမဏ်သည် အဖေတော်ကို ထိန်းချုပ်တားဆီးကာ ရာမကို အဘယ်ကြောင့် မလွတ်မြောက်စေခဲ့သနည်း။
Verse 4
पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ।उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः।।।।
အမှန်တကယ်တော့ ဓမ္မနှင့် အဓမ္မကို ခွဲခြားစဉ်းစား၍ မူလအစကတည်းက မင်းကြီးသည် မိမိကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်သင့်ခဲ့သည်—လမ်းမှားသို့ တက်လှမ်းကာ မိန်းမ၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်သွားသော မင်းကြီးပင် ဖြစ်သည်။
Verse 5
इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे।प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता।।।।
ဤသို့ စကားပြောနေစဉ် လက္ခမဏ၏ညီတော် သတ္တရုဃ္န အနီး၌ အရှေ့ဘက်တံခါးဝတွင် အလှဆင်အလုံးစုံဖြင့် တန်ဆာပလာတင်ဆင်ထားသော ကျောကွေး မန္ထရာ ပေါ်ထွန်းလာ하였다။
Verse 6
लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती।विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता।।।।
သူမသည် စန္ဒနအနှစ်ဖြင့် လိမ်းကျံထား၍ မင်းရိုးရာအဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်ကာ အမျိုးမျိုးသော အလှတန်ဆာများဖြင့် မျိုးစုံစွာ တင့်တယ်လှပစွာ အလှဆင်ထားသည်။
Verse 7
मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः।बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी।।।।
အရောင်စုံ ခါးပတ်ကြိုးများနှင့် အခြား မင်္ဂလာတန်ဆာများစွာဖြင့် ချည်နှောင်ထားသဖြင့် သူမသည် တောက်ပလင်းလက်နေကာ—ကြိုးဖြင့်ချည်ထားသော မျောက်မတစ်ကောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 8
तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम्।गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयन्।।।।
သူမကို မြင်သည့်အခါ တံခါးစောင့်များသည်—ကျောကွေးသူမကို အပြစ်ကြီးပြုသူ၊ မေတ္တာကရုဏာမဲ့သူဟု ထင်မြင်ကာ—မညှာမတာ ဖမ်းဆီးပြီး သတ္တရုဃ္နထံ သတင်းပို့ကြ하였다။
Verse 9
यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता।सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति।।।।
“သူမကြောင့်ပင် ရာမသည် တောတွင်းသို့ သွားရပြီး၊ သင်တို့၏ဖခင်လည်း ကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ် (ကွယ်လွန်) ခဲ့ရသည်။ ဤသူမသည် အပြစ်သား၊ ရက်စက်သူမ—သင်၏အမြင်အတိုင်း သင့်တော်သလို ဆောင်ရွက်ပါ။”
Verse 10
शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः।अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः।।।।
ထိုစကားကိုကြားသော် သတ္တရုဃ္ဏသည် အလွန်ဝမ်းနည်းပူဆွေးလျက်၊ သန္နိဋ္ဌာန်မပြတ်တောက်သူအဖြစ် နန်းတော်အတွင်းပိုင်းရှိ အမှုထမ်းအပေါင်းတို့အား မိန့်ကြား하였다။
Verse 11
तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः।यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम्।।।।
ငါ့ညီအစ်ကိုတို့နှင့် ငါ့အဖခင်အပေါ် အလွန်ပြင်းထန်သောဒုက္ခကို ဖြစ်စေခဲ့သော ထိုမိန်းမ—သူမ၏ ရက်စက်သောကမ္မ၏ အကျိုးကို သူမကိုယ်တိုင် ခံစားစေကြပါစေ။
Verse 12
एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता।गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत्।।।।
ထိုသို့ဆိုပြီးနောက် သူသည် မိတ်သဟာယမိန်းကလေးများဝိုင်းရံနေသော်လည်း ကျောကွေးမိန်းမကို ချက်ချင်းအားဖြင့်ဖမ်းဆီးလိုက်သည်။ ထိုမိန်းမကလည်း အော်ဟစ်ငိုကြွေးသံဖြင့် အိမ်တော်ကို ပြည့်နှက်စေ하였다။
Verse 13
तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः।क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वशः।।।।
ထို့နောက် သူမ၏ မိတ်သဟာယအပေါင်းတို့သည် အလွန်ပူပန်တုန်လှုပ်ကြ၍ သတ္တရုဃ္ဏ၏ ဒေါသထွက်နေမှုကို သိမြင်ကာ အရပ်ရပ်သို့ ပြေးလွှားထွက်ပြေးကြ하였다။
Verse 14
आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः।यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः करिष्यति।।।।
သူမ၏ မိတ်သဟာယအပေါင်းတို့သည် စုဝေး၍ တိုင်ပင်ကြသည်—“သူစတင်လုပ်ဆောင်သည့်ပုံစံအတိုင်းဆိုလျှင် ဤသူသည် ငါတို့ကို အကုန်အစင် ဖျက်ဆီးမည်၊ တစ်ယောက်မျှ မကျန်စေဘဲ” ဟု။
Verse 15
सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्।कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः।।।।
ကရုဏာပြည့်ဝ၊ သဒ္ဓါနုဂ္ဂဟ၊ ဓမ္မကိုသိမြင်၍ ဂုဏ်သတင်းထင်ရှားသော မိခင်မဟာဒေဝီ ကောသလျာထံသို့ ကျွန်ုပ်တို့ ခိုလှုံကြစို့။ အမှန်တကယ် ကျွန်ုပ်တို့၏ မပြောင်းလဲသော အားကိုးရာ၊ တည်မြဲသော သွားရာလမ်းသည် သူမတစ်ပါးတည်း ဖြစ်၏။
Verse 16
स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः।विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले।।।।
ထို့နောက် ရန်သူကိုမီးလောင်စေသူ သတ္တရုဃ္န မင်းသားသည် ဒေါသကြောင့် မျက်လုံးနီရဲလာကာ အော်ဟစ်နေသော ခါးကွေးမိန်းမကို မြေပြင်ပေါ်တွင် ဆွဲလျှောက်သွား၏။
Verse 17
तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः।चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत।।।।
မန်ထရာကို ဆွဲလျှောက်နေစဉ် သူမ၏ အရောင်စုံ အမျိုးမျိုးသော အလင်္ကာရများသည် မြေပြင်ပေါ်၌ နေရာနေရာသို့ ပြန့်ကျဲကျကာ ကွဲပျက်သွားကြ၏။
Verse 18
तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्।अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा।।।।
အလင်္ကာရများဖြင့် ပြန့်ကျဲဖုံးလွှမ်းသွားသော အလှပဆုံး ရာဇနိဝေသနသည် ထိုအခါ ပိုမိုတောက်ပလှပလာ၍ ကြယ်ရောင်လင်းလက်သော ဆောင်းဦးကာလ၏ ကြည်လင်သော မိုးကောင်းကင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 19
स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः।कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः।।।।
သူသည် အင်အားကြီးမား၍ လူတို့အနက် အထွဋ်အမြတ်ဖြစ်သူ၊ ပြင်းထန်သော ဒေါသကြောင့် လက်ကမ်းဖမ်းဆုပ်ကာ ကైကေယီကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆို၏။
Verse 20
तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता।शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता।।।।
ကြမ်းတမ်း၍ နာကျင်စေသော စကားများကြောင့် ကိုင်ကေယီသည် အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးသွား၏။ ရှတ္တရုဃ္ဏ၏ ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် နားခိုရာအဖြစ် သားတော်ထံသို့ သွားရောက်ခိုလှုံ하였다။
Verse 21
तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति।।।।
ရှတ္တရုဃ္ဏ အမျက်ထွက်နေသည်ကို မြင်၍ ဘရတက ပြော၏—“သတ္တဝါအပေါင်းတို့အနက် မိန်းမတို့သည် သတ်ဖို့မသင့်သူများ ဖြစ်သည်။ သူမကို ခွင့်လွှတ်ပါလော့။”
Verse 22
हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्।यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम्।।।।
ဤအပြစ်မကင်းသော၊ အကျင့်ဆိုးသော ကေကေယီကို ငါသတ်ပစ်မည်သာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဓမ္မတရားကိုထိန်းသိမ်းသော ရာမမင်းက ငါ့ကို ‘မိခင်သတ်သူ’ ဟု မပြစ်တင်မည်မဟုတ်လျှင်သာ။
Verse 23
इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः।त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्।।।।
ရာဃဝမင်းက ဤကျောကွေးမကိုတောင် သတ်ပြီးကြောင်း သိသွားလျှင်၊ ဓမ္မစိတ်ရှိသောသူသည် သင်နှင့်ငါတို့ကို မပြောမဆိုတော့မည်မှာ မလွဲဧကန်။
Verse 24
भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम्।।।।
ဘရတ၏စကားကို ကြားသော် လက္ခမဏ၏ညီဖြစ်သော သတ္တရုဃ္ဏသည် ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ကာ မန္ထရာကို လွှတ်ပေးလိုက်သည်။
Verse 25
सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह।निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च।।।।
မန္ထရာသည် ကေကေယီ၏ခြေတော်ရင်း၌ လဲကျသွား၏။ နက်ရှိုင်းစွာ သက်ပြင်းချကာ ဝမ်းနည်းဒုက္ခကြီးစွာ ခံစားရ၍ သနားဖွယ် ငိုကြွေးလေ၏။
Verse 26
शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता।शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्।।।।
သတ္တရုဃ္ဏ၏ ပစ်လွှတ်လှုပ်ခတ်ခြင်းကြောင့် သတိလွတ်လပ်သွားသော ကျောကွေးမကို မြင်၍—ဒုက္ခရုပ်ပေါ်ကာ၊ ထောင်ချောက်တွင် ပိတ်မိသော ကရောဉ္စီငှက်မကဲ့သို့ ဟိုဒီကြည့်နေသကဲ့သို့—ဘရတ၏မိခင် ကေကေယီသည် တဖြည်းဖြည်း နူးညံ့စွာ နှစ်သိမ့်ပေးလေ၏။
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of retaliatory justice versus dharmic restraint: Śatrughna attempts violent punishment of Mantharā (and condemns Kaikeyī), while Bharata restrains him by invoking a normative rule that women are not to be slain.
Anger may arise from grief and perceived injustice, but dharma is measured by self-control and proportionality; Bharata’s intervention reframes vengeance as a moral hazard that could alienate Rāma and violate ethical boundaries.
The action is anchored in Ayodhyā’s palace space: the eastern gate (प्राग्द्वार), the inner apartments (अन्तःपुर), and the royal residence (श्रीमद्राजनिवेशनम्), with cultural markers such as royal garments, sandal paste, and ornamentation used to visualize status and disorder.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.