Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
अयोध्याकाण्ड
သရဂ ၈၀ တွင် ဘရတ၏ ခရီးလမ်းကြောင်းနှင့် စခန်းနေရာများကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်သည့် အစီအစဉ်ကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားသည်။ အာဏာပိုင်အရာရှိများက တိုင်းတာစစ်ဆေးသူများ၊ အတိုင်းအတာတွက်သူများ၊ တူးဖော်လုပ်သားများ၊ အင်ဂျင်နီယာများ၊ ဗိသုကာများ၊ သစ်သားလက်သမားများ၊ လမ်းလုပ်သားများ၊ သစ်ခုတ်သမားများ၊ ရေတွင်းတူးသမားများ၊ အဖြူဆေး/ပလတ်စတာလုပ်သမားများ၊ ဝါးလုပ်ငန်းသမားများနှင့် ကြီးကြပ်သူများကို စုစည်းစေလွှတ်၍ လမ်းနှင့် တည်းခိုရာ (စခန်း) များကို အလျင်အမြန် ပြင်ဆင်စေသည်။ သူတို့သည် တောမြက်ပင်များနှင့် ကျောက်တုံးကြီးများကို ဖယ်ရှားကာ မဖြတ်သန်းနိုင်သည့် မြေပြင်ကို ညီညာစေပြီး၊ တွင်းများနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများကို ဖြည့်တင်းကာ လိုအပ်ရာတွင် တံတားတည်ဆောက်သည်။ ရေစီးဆင်းမှုအတွက် အတားအဆီးဖြစ်သော ကျောက်များကို ခွဲဖောက်၍ ရေမြောင်း/ရေကန်များကိုလည်း လျင်မြန်စွာ တည်ဆောက်ကြသည်။ ခြောက်သွေ့သော နေရာများတွင် ဝိုင်းဝိုင်းကာရံထားသော အလှဆင်ရေတွင်းများကို တူးဖော်၍ သောက်ရေကို စီမံပေးသည်။ ထို့နောက် လမ်းကို မင်းတော်အလှည့်အပြောင်းလမ်းကြောင်းအဖြစ် အလှဆင်ကြသည်—ပုံဖော်ကျောက်ခင်း၊ ပန်းပွင့်လမ်းတန်းများ၊ ငှက်သံတေးသံ၊ အလံတော်များ၊ စန္ဒကူးရေဖြန်းခြင်းနှင့် ပန်းရောင့်ချခြင်းတို့ဖြင့် တင့်တယ်စေသည်။ ထိုလမ်းကို နတ်ဘုရားတို့၏ လမ်းတော်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ လနှင့် ကြယ်များဖြင့် အလှဆင်ထားသည့် ညကောင်းကင်ကဲ့သို့ ထင်ရှားကြောင်း ဆိုသည်။ တည်းခိုရာ (နိဝေသ) များကို စိုပြေသန့်ရှင်း၍ သာယာသော နေရာများတွင် ရွေးချယ်ပြီး၊ ကောင်းမွန်သည့် နက္ခတ်နှင့် မုဟူရတအချိန်များတွင် စခန်းတည်ထောင်ကြသည်။ သဲတောင်များ၊ ချောင်းကာ (မိုးတ်) များ၊ တံတိုင်းများ၊ မဟာအိမ်တော်ကဲ့သို့ အဆောက်အဦများနှင့် အလံတင်မြင့်တောင်များက စခန်းကို အင်ဒြာမြို့တော်ကဲ့သို့ ထင်မြင်စေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အဖွဲ့သည် အေးမြသန့်ရှင်းသော ရေ၊ ငါးပေါများမှုနှင့် သစ်တောကမ်းပါးများရှိသည့် ဇာဟ္နဝီ (ဂင်္ဂါ) မြစ်သို့ ရောက်ရှိကာ ပဝిత్రမြေသဘာဝကို ထင်ရှားစေသည်။
Shlokas
Verse 1
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।।।
ထို့နောက် မြေပြင်ဒေသကို သိကျွမ်းသူများ၊ ကြိုးဖြင့်တိုင်းတာရေးအလုပ်၌ ကျွမ်းကျင်သူများ၊ ကိုယ့်အလုပ်ကို စိတ်အားထက်သန်စွာ လုပ်ကိုင်သော သတ္တိရှိသူများ—တူးဖော်သူများနှင့် ယန္တရားပညာရှင်များ—လက်မှုသမားများ၊ ဆောက်လုပ်ရေးပညာရှင်များနှင့် စက်ကိရိယာကျွမ်းကျင်သူများ၊ သစ်သားလုပ်သမားများ၊ လမ်းဖောက်သူများနှင့် သစ်ပင်ဖြတ်သူများ၊ ရေတွင်းတူးသူများ၊ အဖြူဆေး/ပလတ်စတာလုပ်သူများ၊ ဝါးလုပ်ငန်းလုပ်သူများ၊ ထို့ပြင် စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ကြီးကြပ်သူများသည် အရှေ့မှ ကြိုတင်ထွက်ခွာသွားကြ၏။
Verse 2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
ထို့နောက် ကျွမ်းကျင်သော လုပ်သားများ—အဆောက်အဦးပညာရှင်များနှင့် ယန္တရားကျွမ်းကျင်သူများ၊ ထို့ပြင် သစ်သားလုပ်သမားများ၊ လမ်းတည်ဆောက်သူများနှင့် သစ်ခုတ်သူများ—ကို ရှေ့တန်းသို့ စေလွှတ်၍ လမ်းကြောင်းကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်စေ하였다။
Verse 3
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
ရေတွင်းတူးသူများ၊ အင်္ဂတေ/ပလတ်စတာလုပ်သူများနှင့် ဝါးလုပ်ငန်းသမားများလည်း—စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ကြီးကြပ်သူများနှင့်အတူ—ကြိုတင်ထွက်ခွာ၍ စီမံပြင်ဆင်မှုကို ကြီးကြပ်ကာ ပြီးမြောက်စေ하였다။
Verse 4
स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि।।।।
ထိုအခါ သတ်မှတ်ထားသော နေရာသို့ ဝမ်းမြောက်စွာ ချီတက်သွားသော လူအစုအဝေးကြီးသည် အလွန်မြန်ဆန်စွာ လှိုင်းထသကဲ့သို့ တိုးဝင်လာ၍ ပွဲတော်ပြည့်လ၏ ရေတက်ချိန်၌ ပင်လယ်ကြီး ပွားထွားသကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပနေ하였다။
Verse 5
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे।।।।
လမ်းလုပ်ငန်းကျွမ်းကျင်သူတို့သည် မိမိတို့၏ အလှည့်အတန်းနှင့် အဖွဲ့အလိုက် နေရာယူကာ ကိရိယာမျိုးစုံကို ဆောင်ရွက်ပြီး ရှေ့တန်းသို့ ကြိုတင်ထွက်ခွာ하였다။
Verse 6
लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्।।।।
လျားပင်နှင့် ချုံပင်များကို ခုတ်ဖြတ်၍ သစ်တုံးအမြစ်များကို ဖယ်ရှားကာ ကျောက်တုံးကြီးများတောင် ရွှေ့ထုတ်ပြီး သစ်ပင်မျိုးစုံကို လဲချသဖြင့် မင်း၏လူများသည် ပြည်သူတို့အတွက် လမ်းကြောင်းကို ရှင်းလင်းကျယ်ဝန်းစေ하였다။
Verse 7
अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित्।।।।
အချို့က သစ်ပင်မရှိသော ဒေသများတွင် သစ်ပင်ငယ်များကို စိုက်ပျိုးကြပြီး၊ အချို့ကလည်း နေရာနေရာတွင် ပုဆိန်၊ လက်ပုဆိန်နှင့် တံစဉ်တို့ဖြင့် ကြီးထွားမှုကို တားဆီးသော တောပင်တောမြက်များကို ခုတ်ဖြတ်ကြသည်။
Verse 8
अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः।विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः।।।।
အခြားသူများ—အားကောင်းသော ယောကျာ်းများ၊ ထို့ထက်ပို၍ အင်အားကြီးသူများ—ဗီရဏ မြက်အုပ်ခိုင်မာများကို အမြစ်မှ ဆွဲထုတ်ကာ၊ နေရာနေရာရှိ ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသော မြေပြင်များကို ပြန်လည်ညီညာအောင် ပြုလုပ်ကြသည်။
Verse 9
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम्।निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः।।।।
အချို့က မြေမှုန့်ပျော့ပျောင်းဖြင့် ရေတွင်းများနှင့် ကျယ်ပြန့်သော ချောက်ကမ်းပါးများကို ဖြည့်တင်းကြပြီး၊ ထို့နောက် အခြားသူများက နိမ့်ကျသော နေရာများကို ပတ်လည်အနှံ့ ညီညာပြေပြစ်အောင် ပြုလုပ်ကြသည်။
Verse 10
बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा।बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा।।।।
ထို့နောက် လူတို့သည် တံတားချရမည့်နေရာ၌ တံတားချကာ၊ ကြိတ်ဖျက်ရမည့်အရာကို ကြိတ်ဖျက်၍၊ ခွဲဖောက်ရမည့်အရာကို ခွဲဖောက်ကြပြီး—လမ်းကြောင်း၏ အပိုင်းအစများကို သန့်စင်ကာ ဖွင့်လှစ်ပေးကြ၏။
Verse 11
अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान्।चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून्।।।।
အချိန်မကြာမီအတွင်း သူတို့သည် ပုံစံမျိုးစုံဖြင့် ရေစီးလမ်းကြောင်းများနှင့် ရေကန်/ရေသိုလှောင်ကန်များကို များစွာ ပြုလုပ်ကြပြီး၊ ရေပြည့်ဝ၍ သိုလှောင်နိုင်စွမ်းမှာ ပင်လယ်ကဲ့သို့ ကျယ်ဝန်းလှ၏။
Verse 12
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्।।।।
ထို့ပြင် ရေမရှိသော ဒေသများတွင်လည်း အထူးကောင်းမွန်သော ရေတွင်းများကို တူးဖော်စေကြပြီး—သောက်သုံးရေအတွက် အမျိုးမျိုးသော ရေတွင်းများကို—ဝေဒိကာကဲ့သို့ မြင့်တင်ထားသော ပလက်ဖောင်းနှင့် ကာကွယ်တံတား/ကမ်းတားများဖြင့် ပတ်လည်အလှဆင်ထားကြ၏။
Verse 13
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।।।
စစ်တပ်၏လမ်းမကြီးသည် အလွန်တောက်ပလှပနေ၏—မြေပြင်ကို အင်္ဂတေကာကပ်၍ ပြေပြစ်စွာခင်းထားပြီး ပန်းပွင့်နေသော သစ်ပင်တန်းများက အနားသတ်ကာ မူးမောရွှင်လန်းသည့် ငှက်အုပ်များ၏ သီချင်းသံဖြင့် တုန်လှုပ်ကြားရ; အလံတော်များဖြင့် အလှဆင်ထားပြီး စန္ဒနရနံ့ပါသော ရေကို ပက်ဖျန်းကာ ပန်းမျိုးစုံဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသဖြင့်—တေဝတားတို့၏ လမ်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 14
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.13।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।2.80.14।।
စစ်တပ်၏လမ်းမကြီးသည် ထင်ရှားစွာတောက်ပ၏—ပြေပြစ်အောင် ပလတ်စတာကပ်ခင်းထားပြီး ပန်းပွင့်သစ်ပင်တန်းများအလယ်၌ ငှက်အုပ်များ၏ သီချင်းသံက စည်ကားလှ၏; အလံတော်များဖြင့် အလှဆင်ကာ စန္ဒနရေကို ပက်ဖျန်း၍ ပန်းမျိုးစုံဖြင့် ဖြန့်ကြဲတန်ဆာဆင်ထားသဖြင့်—တေဝတားတို့၏ လမ်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 15
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।।।
ထို့နောက် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသော အရာရှိများသည် အမိန့်အတိုင်း တိတိကျကျ ဆောင်ရွက်၍ ချိုမြိန်သော အသီးအနှံများ ပေါများသည့် သာယာလှပရာဒေသများကို မဟာသတ္တိရှိသော ဘရတအတွက် နားခိုစခန်းများအဖြစ် ရွေးချယ်ကြ၏။ ထို့ပြင် ထိုစခန်းများကို အလှအပတန်ဆာများဖြင့် ထပ်ခါထပ်ခါ တင့်တယ်အောင် ဆင်ယင်ကြသဖြင့် စခန်းတော်သည်ပင် အလှတန်ဆာတစ်ပါးကဲ့သို့ မြင်ရ၏။
Verse 16
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।2.80.15।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।2.80.16।।
ထို့နောက် အာဏာပိုင်အရာရှိများသည် ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း တိတိကျကျ လုပ်ဆောင်၍ ချိုမြိန်သော အသီးအနှံများ ပေါများသည့် လှပသော ဒေသများကို မဟာဘရတ၏ နားခိုရာအဖြစ် ရွေးချယ်ကြ၏။ ထိုနေရာကို အလှဆင်တန်ဆာများဖြင့် အလွန်တင့်တယ်အောင် ဆင်ယင်သဖြင့် ထိုစခန်းတော်သည်ပင် အလှတန်ဆာကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။
Verse 17
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः।।।।
ကာလမင်္ဂလာကို သိကျွမ်းသော ပညာရှင်များသည် ကောင်းမွန်သော နက္ခတ်များနှင့် သင့်လျော်သော မုဟူရတများတွင် မဟာဘရတအတွက် နားခိုစခန်းများကို တည်ထောင်ကြ၍ ခရီးလမ်းအဆင့်ဆင့်ကို ကောင်းကင်မင်္ဂလာနှင့် ကိုက်ညီစေ하였다။
Verse 18
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।।।
ထိုနေရာ၌ သဲတောင်ပုံကြီးများကို မြှောက်တင်ထားပြီး ပတ်လည်ကို ချောင်းမြောင်းများဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ တံခါးပေါက်အလှများက တန်ဆာဆင်လျက်ရှိပြီး မြို့ရိုးတံတိုင်းများသည် အင်ဒရကီလာတောင်ကဲ့သို့ မြင့်မားတင့်တယ်လှသည်။
Verse 19
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
ထိုမြို့သည် မဟာအိမ်တော်များ အတန်းလိုက်ပျံ့နှံ့နေပြီး မြင့်မားသော မြို့ရိုးတံတိုင်းများဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ နေရာတိုင်း၌ အလံတော်များက တင့်တယ်မှုကို တိုးပွားစေပြီး လမ်းမကြီးများသည် ကျယ်ဝန်း၍ ကောင်းမွန်စွာ တည်ဆောက်ထားသည်။
Verse 20
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
အိမ်တော်များသည် မြင့်မား၍ ခေါင်မိုးထိပ်ချွန်များက ကောင်းကင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ ထိုနေအိမ်များသည် မြင့်မြတ်တင့်တယ်စွာ တည်ရှိ၍ သက္ကရာ (အင်ဒြာ) ၏ နတ်မြို့တော်ကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။
Verse 21
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्।।।।
ထို့နောက် သူတို့သည် ဇာဟ္နဝီ (ဂင်္ဂါ) မြစ်သို့ ရောက်ကြသည်။ မြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် သစ်ပင်မျိုးစုံ ပင်လယ်တောများရှိ၍ ရေသည် အေးမြကြည်လင်ကာ ငါးကြီးများဖြင့် ပြည့်နှက်လျက်ရှိသည်။
Verse 22
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः।।।।
လမင်းနှင့် ကြယ်စုများဖြင့် အလှဆင်ထားသော သန့်ရှင်းသည့် ညကောင်းကင်က တောက်ပသကဲ့သို့၊ နရိန္ဒြာ၏ လမ်းမကြီးလည်း ထိုနည်းတူ တောက်ပလှသည်—လှပ၍ အစဉ်လိုက်စနစ်တကျ၊ ကျွမ်းကျင်သော လက်ရာရှင်များက တဖြည်းဖြည်း ဆောက်လုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a collective civic action rather than a debate: the state mobilizes skilled labor to ensure safe passage and dignified reception for Bharata, presenting governance as dharma expressed through public works, safety, and ordered planning.
Dharma is operational: legitimacy and virtue are supported by disciplined institutions—measurement, supervision, timely execution, and care for water and roads—showing that ethical kingship includes infrastructure, aesthetics, and ritual auspiciousness.
Key landmarks include the royal road (नरेन्द्रमार्ग) engineered and beautified for procession, the fortified encampments likened to Śakra’s city, and the river Jāhnavī (Gaṅgā), described as cool, clear, fish-rich, and bordered by diverse tree-groves.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.