
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
अयोध्याकाण्ड
စರ್ಗ ၂၄ တွင် ဒဿရထမင်း၏ အမိန့်ကို ပြည့်စုံစွာ လိုက်နာမည်ဟု ရာမ၏ မလှုပ်မရှားသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ကောသလျာမြင်သိပြီးနောက် မိခင်နှင့် သားအကြား အလွန်နီးကပ်သည့် ဓမ္မဆွေးနွေးမှု ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နန်းတော်သက်သာမှုကို အလေ့အကျင့်ရှိသော ရာမသည် တောအစာနှင့် တောဘဝ၏ ခက်ခဲမှုကို မည်သို့ခံနိုင်မည်နည်းဟု ကောသလျာက ဝမ်းနည်းပူဆွေးသည်။ ခွဲခွာရခြင်း၏ ဒုက္ခကိုလည်း “သောကမီး” (śokāgni) ဟူသော မီးပုံရိပ်ဖြင့် ဖော်ပြကာ ငိုကြွေးခြင်းကို လောင်စာ၊ သက်ပြင်းချသံကို လေကာ၊ မျက်ရည်ကို အဟုတိအဖြစ် ဆက်ကပ်သကဲ့သို့ ဆိုသည်။ ထို့နောက် သားနှင့်အတူ လိုက်မည်ဟု အတင်းတောင်းဆိုပြီး နွားမသည် နွားကလေးနောက်လိုက်သကဲ့သို့ မိမိလည်း လိုက်ရမည်ဟု နှိုင်းယှဉ်ကာ၊ မိဖုရားအခြားများအကြား ကျန်ရစ်နေမည့်အစား “တောဒေါင်းမ” ကဲ့သို့ တောထဲသို့ ခေါ်သွားပါဟု တောင်းပန်သည်။ ရာမက ဓမ္မနှင့် နীতိအရ အစီအစဉ်တကျ အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားသည်။ ကైကေယီသည် မင်းကို မိမိအလိုအတိုင်း လှည့်စားပြီးသားဖြစ်၍ ကောသလျာပါ မင်းကို စွန့်ခွာသွားလျှင် အသက်ကြီးသော မင်းသည် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မတည်မြဲနိုင်ဟု ဆိုသည်။ ဇနီးသည်က ခင်ပွန်းကို စွန့်ပစ်ခြင်းသည် အကျင့်စာရိတ္တအရ ရှုတ်ချခံရသော အမှုဟုလည်း ဖော်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် မိခင်အား စိတ်တည်ငြိမ်စွာ မင်းကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ရန်၊ ဝမ်းနည်းမှုက မင်းကို မဖျက်ဆီးစေရန် ထိန်းသိမ်းရန်၊ အိမ်ထောင်ဓမ္မနှင့် ယဇ်ပူဇော်မှုတာဝန်များ (မီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘြာဟ္မဏတို့ကို ဂုဏ်ပြုခြင်း) ကို လေးစားဆောင်ရွက်ရန်၊ နှစ်ပေါင်း ၁၄ ပြည့်လျှင် ပြန်လာမည်ကို စည်းကမ်းရှိသော မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် စောင့်ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသည်။ ရာမ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မပြောင်းလဲနိုင်သဖြင့် ကောသလျာသည် နောက်ဆုံးတွင် ခွင့်ပြုသဘောတူကာ လုံခြုံစွာ ပြန်လာစေရန် အာသီသပေးပြီး သား၏ ကာကွယ်ကောင်းကျိုးအတွက် မင်္ဂလာကောင်းကျိုးဆိုင်ရာ အကာအကွယ်ပူဇော်ပွဲများ ပြုလုပ်ရန် ပြင်ဆင်သည်။ ဤစర్గသည် ဆန့်ကျင်ဝမ်းနည်းမှုမှ ပူဇော်ကာကွယ်သည့် အထောက်အကူသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 1
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्।।2.24.1।।
အဖ၏ အမိန့်ကို ထိန်းသိမ်းအကောင်အထည်ဖော်ရန် သတိပြု၍ တည်ကြည်နေသော သူ့ကိုမြင်သော် ကောသလျာ၏ အသံသည် မျက်ရည်ကြောင့် တိတ်ဆို့ကာ ဓမ္မအခြေပြုသော သန့်ရှင်းသည့် စကားကို ဆိုလေ၏။
Verse 2
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्।।2.24.2।।
ဒုက္ခကို မမြင်ဖူးသေးသော၊ သဘာဝအားဖြင့် ဓမ္မတရားရှိ၍ သတ္တဝါအားလုံးကို နူးညံ့စွာ ပြောဆိုတတ်သော ရာမ—ဒသရထမှတဆင့် ကျွန်မအတွက် မွေးဖွားလာသူ—သည် ပြန့်ကျဲနေသော စပါးစေ့များကို ကောက်ယူကာ ဘယ်လို အသက်မွေးနိုင်မည်နည်း။
Verse 3
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्।।2.24.3।।
အမှုထမ်းနှင့် ကျွန်တို့က အရသာကောင်းသော အစာများကို စားသောက်နေကျသူသည် ယခုအခါ အားကိုးရာမရှိဘဲ တောထဲတွင် အမြစ်နှင့် အသီးများသာ စား၍ မည်သို့ အသက်ရှင်နိုင်မည်နည်း။
Verse 4
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते।।2.24.4।।
ဤသတင်းကို ကြားရလျှင် မည်သူက ယုံနိုင်မည်နည်း၊ မည်သူက မကြောက်ရွံ့ဘဲ နေနိုင်မည်နည်း—ဂုဏ်သီလပြည့်ဝ၍ မင်းကြီးအလွန်ချစ်မြတ်နိုးသော ရာဃဝကို မင်းက ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးနေသည်ဟု။
Verse 5
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि।।2.24.5।।
ဤလောက၌ ကံကြမ္မာ (ကృతान्त) သည် အလွန်အင်အားကြီး၍ အရာအားလုံးကို အမိန့်ပေးစီမံသည်ဟု ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် လောက၏နှလုံးသက်သာရာဖြစ်သော ရာမမင်းတော်ပင် သင်သွားရမည့် တောသို့ ပို့ဆောင်ခံရသည်။
Verse 6
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
သားရေ၊ သင်မရှိသွားသောအခါ ငါ့အတွင်း၌ မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော မဟာဝမ်းနည်းမီးတောက် ပေါ်ထွန်းလာမည်—သင်မမြင်ရခြင်း၏လေက ပိုမိုလှုံ့ဆော်၍၊ ငိုကြွေးခြင်းနှင့် နာကျင်မှုတို့ကို မီးဖိုထဲသို့ ထည့်သကဲ့သို့ အစာအဖြစ်ဖြည့်ကာ၊ ငါ့မျက်ရည်တို့ကို အဟုတိ (ပူဇော်သကာ) အဖြစ် ဆက်ကပ်ရမည်။ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၏ မျက်ရည်က ထူထဲသောမီးခိုးဖြစ်၍ သင်ပြန်လာမည့်အတွေးမှ ပေါက်ဖွားကာ၊ ပင်ပန်းသော သက်ပြင်းချမှုတို့မှ ဖြစ်လာသဖြင့် ငါ့ကို အလွန်ပင် ချွတ်ယွင်းစေပြီး လောင်ကျွမ်းစေလိမ့်မည်။ သင်မရှိသော ငါ့ကို ထိုမီးသည် နွေရာသီအပူတွင် မီးတောက်က ခြောက်သွေ့မြက်ခင်းကို လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ပျက်စီးစေလိမ့်မည်။
Verse 7
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
သားရေ၊ သင်မရှိသွားသောအခါ ငါ့အတွင်း၌ မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော မဟာဝမ်းနည်းမီးတောက် ပေါ်ထွန်းလာမည်—သင်မမြင်ရခြင်း၏လေက ပိုမိုလှုံ့ဆော်၍၊ ငိုကြွေးခြင်းနှင့် နာကျင်မှုတို့ကို မီးဖိုထဲသို့ ထည့်သကဲ့သို့ အစာအဖြစ်ဖြည့်ကာ၊ ငါ့မျက်ရည်တို့ကို အဟုတိ (ပူဇော်သကာ) အဖြစ် ဆက်ကပ်ရမည်။ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၏ မျက်ရည်က ထူထဲသောမီးခိုးဖြစ်၍ သင်ပြန်လာမည့်အတွေးမှ ပေါက်ဖွားကာ၊ ပင်ပန်းသော သက်ပြင်းချမှုတို့မှ ဖြစ်လာသဖြင့် ငါ့ကို အလွန်ပင် ချွတ်ယွင်းစေပြီး လောင်ကျွမ်းစေလိမ့်မည်။ သင်မရှိသော ငါ့ကို ထိုမီးသည် နွေရာသီအပူတွင် မီးတောက်က ခြောက်သွေ့မြက်ခင်းကို လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ပျက်စီးစေလိမ့်မည်။
Verse 8
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
သားရေ၊ သင်မရှိသွားသောအခါ ငါ့အတွင်း၌ မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော မဟာဝမ်းနည်းမီးတောက် ပေါ်ထွန်းလာမည်—သင်မမြင်ရခြင်း၏လေက ပိုမိုလှုံ့ဆော်၍၊ ငိုကြွေးခြင်းနှင့် နာကျင်မှုတို့ကို မီးဖိုထဲသို့ ထည့်သကဲ့သို့ အစာအဖြစ်ဖြည့်ကာ၊ ငါ့မျက်ရည်တို့ကို အဟုတိ (ပူဇော်သကာ) အဖြစ် ဆက်ကပ်ရမည်။ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၏ မျက်ရည်က ထူထဲသောမီးခိုးဖြစ်၍ သင်ပြန်လာမည့်အတွေးမှ ပေါက်ဖွားကာ၊ ပင်ပန်းသော သက်ပြင်းချမှုတို့မှ ဖြစ်လာသဖြင့် ငါ့ကို အလွန်ပင် ချွတ်ယွင်းစေပြီး လောင်ကျွမ်းစေလိမ့်မည်။ သင်မရှိသော ငါ့ကို ထိုမီးသည် နွေရာသီအပူတွင် မီးတောက်က ခြောက်သွေ့မြက်ခင်းကို လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ပျက်စီးစေလိမ့်မည်။
Verse 9
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।।2.24.9
နွားမတစ်ကောင်က မိမိနွားကလေး သွားရာကို မလိုက်နိုင်ဘူးလား? ထိုနည်းတူပင် သားရေ၊ သင်သွားရာရာသို့ ငါလည်း သင့်နောက်လိုက်မည်။
Verse 10
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.10।।
မိခင်၏ ထိုစကားကို ကြားသော် လူတို့အထဲ၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ရာမသည် အလွန်ဝမ်းနည်းနေသော မိခင်ထံသို့ စကားပြန်ဆိုလေ၏။
Verse 11
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति।।2.24.11।।
ဘုရင်ကို ကေကေယီက လှည့်ဖြားထားသည်။ ငါသည် တောအရပ်၌ အားကိုးနေသော်လည်း မိခင်ကပါ သူ့ကို စွန့်ပစ်လျှင် ဘုရင်သည် မုချ မရှင်သန်နိုင်တော့မည်။
Verse 12
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः।।2.24.12।।
မိန်းမအတွက် ခင်ပွန်းကို စွန့်ပစ်ခြင်းသည် အလွန်ရက်စက်သော အမှုတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။ မိခင်သည် မလုပ်သင့်၊ စိတ်ထဲတွင်တောင် ထင်မြင်ခြင်းကပင် အပြစ်တင်စရာ ဖြစ်၏။
Verse 13
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः।।2.24.13।।
ငါ၏ အဖ—ကာကုတ္သ္ထ၊ မြေကြီး၏ အရှင်—အသက်ရှင်နေသမျှကာလပတ်လုံး မိခင်သည် သူ့ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်၍ ဝတ်ပြုပါလေ။ ထိုသည်ပင် အနန္တဓမ္မ (သနာတနဓမ္မ) ဖြစ်၏။
Verse 14
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्।।2.24.14।।
ရာမ၏စကားကို ထိုသို့ကြားရသော်၊ မင်္ဂလာသဏ္ဍာန်ရှိသော ကောသလျာသည် အလွန်ပီတိဖြစ်၍ မပင်ပန်းမနား လုပ်ဆောင်တတ်သော ရာမအား “အဲဒီအတိုင်း ဖြစ်ပါစေ” ဟု ပြောလေ၏။
Verse 15
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.15।।
ထိုစကားကို ကြားရသော်၊ ဓမ္မကိုထိန်းသိမ်းသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ရာမသည် ဝမ်းနည်းခြင်းအလွန်ကြီးစွာဖြင့် နစ်မြုပ်နေသော မိခင်အား ထပ်မံ၍ စကားဆိုလေ၏။
Verse 16
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।।2.24.16।।
ကျွန်ုပ်နှင့် မိခင်တော်တို့နှစ်ဦးစလုံးသည် ဖခင်တော်၏ အမိန့်ကို ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ရမည်။ အရှင်သည် မင်းဖြစ်၍ ကာကွယ်သူ-ခင်ပွန်း၊ ဆရာ-ဂုရု၊ လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး—ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး၏ အရှင်နှင့် အုပ်စိုးရှင် ဖြစ်တော်မူ၏။
Verse 17
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव।।2.24.17।।
ဤဆယ့်လေးနှစ်တိုင်တိုင် မဟာတောအုပ်၌ လှည့်လည်နေထိုင်ကာ၊ ကျွန်ုပ်သည် အလွန်ပီတိဖြင့် မိခင်တော်၏ စကားအတိုင်း နာခံ၍ တည်ကြည်စွာ နေမည်။
Verse 18
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला।।2.24.18।।
ရာမက ထိုသို့ဆိုသော်၊ သားကိုအလွန်ချစ်မြတ်နိုးသော ကောသလျာသည် စိတ်နာကျင်မှုအလွန်ကြီးစွာဖြင့် မျက်နှာတစ်ပြင်လုံး မျက်ရည်ပြည့်လျက်၊ ချစ်သားတော်အား စကားဆိုလေ၏။
Verse 19
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा।।2.24.19।।यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया।
အို ရာမ၊ ဤမယားအဖော်များအလယ်တွင် နေရခြင်းကို ကျွန်မ မခံနိုင်ပါ။ ကကုတ်သ္ထ မျိုးနွယ်တော်ရှင်၊ အဖခင်၏ အလိုကို လိုက်နာ၍ တောသို့ ထွက်ခွာရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးလျှင် ကျွန်မကိုလည်း တောသို့ ခေါ်ဆောင်ပါ—တောက မိခင်သမင်ကဲ့သို့။
Verse 20
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।।जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च
သူမ အဲဒီလို ငိုကြွေးနေသည်ကို မြင်၍ ရာမလည်း မျက်ရည်ကျကာ ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။ “မိန်းမတစ်ယောက်အတွက် အသက်ရှင်နေသမျှ ကာလ၌ ခင်ပွန်းသည် သူမ၏ ဒေဝတာဖြစ်သကဲ့သို့ တရားဝင် အရှင်လည်း ဖြစ်၏။”
Verse 21
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।।2.24.21।।
ယနေ့ အာဏာကြီးမားသော မင်းကြီးသည် သင်နှင့် ကျွန်ုပ်တို့နှစ်ဦးစလုံးကို အမိန့်ပေးနိုင်သော အခွင့်ရှိ၏။ ပြည်သူတို့၏ နာထဖြစ်သော ဉာဏ်ပညာရှိ မင်းကြီးက ကျွန်ုပ်တို့အပေါ် ရှိနေသမျှ ကျွန်ုပ်တို့သည် အကာအကွယ်မဲ့ မဟုတ်ကြ။
Verse 22
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा।।2.24.22।।
ထို့ပြင် ဘရတလည်း ဓမ္မတရားရှိသူဖြစ်၍ သတ္တဝါအားလုံးကို ချိုသာစွာ ပြောဆိုတတ်သည်။ အမြဲတမ်း ဓမ္မ၌ ပျော်မွေ့နေသူဖြစ်သဖြင့် သင်၏ အမိန့်ကို မလွဲမသွေ လိုက်နာလိမ့်မည်။
Verse 23
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु।।2.24.23।।
ကျွန်မ ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် သတိကြီးစွာဖြင့် စီမံပါ—သားကိုဆုံးရှုံးသည့် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မင်းကြီးသည် အနည်းငယ်မျှပင် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု သို့မဟုတ် အားကုန်မှု မဖြစ်စေရန်။
Verse 24
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।2.24.24।।
ဤဝမ်းနည်းခြင်းသည် အလွန်ပြင်းထန်၏—၎င်းက မင်းကြီးကို မဖျက်ဆီးစေရန် အကောင်းဆုံးနည်းဖြင့် ပြုလုပ်ပါ။ စိတ်တည်ငြိမ်ခိုင်မာစွာဖြင့် အသက်ကြီးသော မင်းကြီးအတွက် အကျိုးရှိရာကို အမြဲလုပ်ဆောင်ပါ။
Verse 25
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्।।2.24.25।।
မိန်းမတစ်ဦးသည် အလွန်မြတ်သောသူဖြစ်၍ ဝရတနှင့် ဥပဝါသကိုလည်း အားထုတ်နေသော်လည်း မိမိခင်ပွန်းကို မလိုက်နာ မကူညီမထောက်ပံ့လျှင် အပြစ်ရှိသော ကံကြမ္မာသို့ ကျရောက်မည်။
Verse 26
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।।2.24.26।।
ခင်ပွန်းကို သစ္စာရှိစွာ ပြုစုဝန်ဆောင်ခြင်းဖြင့် မိန်းမသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ကောင်းကင်ဘုံကို ရနိုင်သည်—နမസ്കာရ မပြုသော်လည်း၊ ဒေဝပူဇာကို ရပ်နားထားသော်လည်း။
Verse 27
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः।।2.24.27।।
သူမသည် ခင်ပွန်း၏ စိတ်ချမ်းသာမှုနှင့် အကျိုးပြုရာကိုသာ အလေးထားကာ ခင်ပွန်းကိုသာ စေဝါပြုရမည်။ ဤသည်မှာ ဓမ္မဖြစ်၍—ရှေးကတည်းက လောက၌ မြင်တွေ့လာခဲ့ပြီး ဝေဒ၌ ကြားသိရကာ စမෘတိကျမ်းများကလည်း အတည်ပြုထားသည်။
Verse 28
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः।।2.24.28।।
ထို့ပြင် အမြဲတမ်း ငါ့အတွက်ပင်၊ အို ဒေဝီ၊ မီးပူဇော်ပွဲများ၌ ပန်းများဖြင့် ဒေဝတားတို့ကို ပူဇော်ကန်တော့လော့။ ထို့အတူ သစ္စာရှိသော ဝရတကို ထိန်းသိမ်းသူ ဘြာဟ္မဏတို့ကိုလည်း ဂုဏ်ပြုကန်တော့လော့။
Verse 29
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।।2.24.29।।
ဤသို့ပင် အချိန်ကို စောင့်ဆိုင်းလော့၊ ငါပြန်လာမည်ကို မျှော်လင့်တမ်းတလျက်—ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်၍ အစားအစာကို မျှတစွာ စားသုံးကာ ခင်ပွန်းကို စေဝါပြုခြင်း၌ စိတ်နှလုံးတည်မြဲလော့။
Verse 30
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।।2.24.30।।
ငါပြန်လာသောအခါ သင်သည် အမြင့်မြတ်ဆုံး ဆန္ဒကို ရရှိလိမ့်မည်—ဓမ္မကို ထမ်းဆောင်သူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ငါ့အဖေသည် ထိုအချိန်ထိ အသက်ကို ဆက်လက်ထိန်းထားနိုင်ပါက။
Verse 31
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।।2.24.31।।
ရာမက ဤသို့ မိန့်ကြားပြီးနောက်၊ ကောသလျာသည်—မျက်လုံးများ မျက်ရည်ဖြင့် မိုးအုံ့ကာ သားအပေါ် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် စိတ်မငြိမ်မသက်ဖြစ်လျက်—ရာမအား ဤစကားများကို ပြောကြား하였다။
Verse 32
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।।2.24.32।।
သားရေ၊ ထွက်ခွာရန် ကုသိုလ်ပြု၍ တည်ကြည်ခိုင်မာသော သင်၏ ဉာဏ်ကို ငါ မလှည့်ပြန်နိုင်ပါ၊ ရဲရင့်သူရေ။ အမှန်တကယ် ကာလ(အချိန်/ကံကြမ္မာ)၏ အမိန့်ကို ကျော်လွှားရန် ခက်ခဲလှ၏။
Verse 33
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा।।2.24.33।।
သွားပါ သားရေ၊ စိတ်တစ်ချက်တည်း တည်ကြည်စွာ သွားပါ။ အရှင်ကြီး(ဗိဘု) သည် သင့်အား အမြဲကောင်းချီးပေး၍ လုံခြုံစေပါစေ။ သင် ပြန်လာသောအခါမှသာ ငါ၏ ဝေဒနာပျောက်ကင်းမည်။
Verse 34
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्।।2.24.34।।
မဟာကံကောင်းသူရေ၊ ရည်မှန်းချက် ပြည့်စုံ၍ ဝရတ(သစ္စာကတိ/တပဿ) ကို ပြီးမြောက်ကာ ဖခင်အပေါ် အကြွေးကတိကဝတ်ကို ဆပ်ပြီး သင် ပြန်လာသောအခါ၊ ထိုအခါ ငါသည် အမြင့်ဆုံးသော သုခကို ရရှိမည်။
Verse 35
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव।।2.24.35।।
သားရေ၊ ရာဃဝရေ၊ ဤလောက၌ ကృతान्त(ကံကြမ္မာ/မရဏ)၏ လမ်းကြောင်းသည် အမြဲတမ်း နားလည်ရန် ခက်ခဲ၏။ ထိုကံကြမ္မာပင် ငါ၏ စကားကို ဖြတ်တောက်ကာ သင့်ကို ရှေ့သို့ တိုက်တွန်းနေသည်။
Verse 36
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा।।2.24.36।।
ယခု သွားပါလော့၊ လက်မောင်းကြီးသန်မာသောသူရေ; ဘေးကင်းစွာ သွားပြီး နောက်တစ်ဖန် လုံခြုံစွာ ပြန်လာပါစေ။ ပြန်လာသောအခါ သားရေ၊ နူးညံ့ချိုမြိန်သော စကားလုံးများဖြင့် ငါ့ကို ထပ်မံ ပျော်ရွှင်စေပါ။
Verse 37
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।।2.24.37।।
အကယ်၍ ထိုအချိန်သည် ယနေ့ပင် ဖြစ်လာနိုင်ပါစေ—ချစ်သားလေးရေ—သင် တောမှ ပြန်လာသည့်အခါ ငါသည် သင့်ကို ဇဋာဆံထုံးနှင့် သစ်အခေါက်ဝတ် (ဝလ္ကလ) ဝတ်ဆင်ထားသည်ကို မြင်နိုင်ပါစေ။
Verse 38
तथा हि रामं वनवासनिश्चितंसमीक्ष्य देवी परमेण चेतसा।उवाच रामं शुभलक्षणं वचोबभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी।।2.24.38।।
တောတွင်နေထိုင်ရန် အခိုင်အမာဆုံးဖြတ်ထားသော ရာမကို မဟာဒေဝီသည် အလွန်တည်ကြည်သောစိတ်ဖြင့် ကြည့်မြင်ပြီး၊ ကောင်းမြတ်သောလက္ခဏာရှိသည့် ရာမထံသို့ မင်္ဂလာပြုသော စကားတော်ကို ဆိုကာ၊ သူ၏ကောင်းကျိုးချမ်းသာအတွက် မင်္ဂလာကိစ္စများနှင့် အာရှီဝါဒများကို စီစဉ်လိုသော စိတ်ကို ထားလေ၏။
The central dilemma is whether maternal attachment and personal suffering should override obedience to Daśaratha’s command. Kauśalyā seeks to accompany Rāma, while Rāma argues that dharma requires both of them to uphold the king’s word and that Kauśalyā must not abandon Daśaratha in his vulnerable grief.
The dialogue frames dharma as role-based responsibility: Rāma embraces exile as principled compliance, and Kauśalyā is instructed to convert grief into disciplined service, ritual steadiness, and protective care for the aging king—presenting ethical endurance as a form of devotion.
The ‘mahāraṇya’ (great wilderness) functions as the symbolic landscape of ascetic trial, while cultural markers include agni-related rites (agnikārya), honoring Brahmins, and the imagery of jaṭā and valkala (matted hair and bark garments) that signify the forest-vow identity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.