Opening the text

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
अयोध्याकाण्ड
သရဂ ၇၅ တွင် အိမ်တွင်းအခြေအနေအတွင်းပင် တရားရုံးတစ်ရပ်ကဲ့သို့ သီလနှင့်အကျင့်တရားဆိုင်ရာ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဘရတသည် သတိပြန်ရလာပြီး ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော မိခင်ကိုမြင်ကာ အမတ်အကြံပေးများရှေ့တွင် ကိကေယီ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရှုတ်ချ၍ အာဏာဆက်ခံခြင်းသည် ဓမ္မနှင့် သမာဓိတရားမှ ခွဲမရကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ ကောသလျာသည် ဝမ်းနည်းမှုနှင့် သံသယကြောင့် စိတ်မတည်မငြိမ်ဖြစ်ကာ ဘရတကို ခါးသီးသော အပြောအဆိုဖြင့် စွပ်စွဲသည်—ကိကေယီ၏ ကောက်ကျစ်သော လုပ်ရပ်ကြောင့် ‘အတားအဆီးမရှိ’ ရလာသည့် နိုင်ငံတော်ကို သူလိုချင်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ ဘရတက တရားဝင်ပုံစံဖြင့် ငြင်းဆိုကာ မိမိသည် နိုင်ငံတော်ကို မတောင်းမခံခဲ့သကဲ့သို့ အဘိသေက အစီအစဉ်ကိုလည်း မသိခဲ့ကြောင်း၊ သတရုဃ္ဏနှင့်အတူ အဝေးသို့ ထွက်နေခဲ့ကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် မိမိအပြစ်ကင်းစင်မှုကို ပိုမိုတည်ငြိမ်စေရန် အခြေအနေမူတည်သော ကျိန်ဆိုချက်များကို ရှည်လျားစွာ ထုတ်ဖော်ကာ—ရာမကို တောထွက်စေခြင်းကို သဘောတူသူ မည်သူမဆို ထိုသူပေါ်သို့ အပြစ်ဒုစရိုက်များ ကျရောက်ပါစေဟု ဆုတောင်းသကဲ့သို့ ကျိန်ဆိုသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဘရတသည် ကောသလျာ၏ ခြေတော်ရင်း၌ လဲကျကာ ငိုကြွေးပူဆွေး၍ မူးလဲသွားပြီး သက်သာရာရစေသည့် နှစ်သိမ့်မှုကို ရရှိသည်။ ကောသလျာသည် သူ၏ ဓမ္မနှင့် သစ္စာတရားအပေါ် တည်ကြည်မှုကို နောက်ဆုံးတွင် သိမြင်ကာ ပွေ့ဖက်ပြီး၊ ညသည် ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုအတွင်း ဖြတ်သန်းသွားသည်။
Verse 1
दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्।।।।सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।
အချိန်ကြာမြင့်ပြီးနောက် သတ္တိရှိသော ဘရတသည် ထပြီး သတိပြန်ရလာသည်။ မျက်လုံးနှစ်ဖက်တွင် မျက်ရည်ပြည့်လျက် ဒုက္ခရောက်နေသော မိခင်ကို ကြည့်ကာ ဝန်ကြီးများအလယ်တွင် မိခင်ကို ပြစ်တင်တော်မူ하였다။
Verse 2
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।।।
ကျွန်ုပ်သည် နိုင်ငံတော်ကို မည်သည့်အခါမျှ မလိုလားခဲ့ပါ၊ ထိုအကြောင်းကို မိခင်တော်နှင့်တောင် မတိုင်ပင်ခဲ့ပါ။ ဘုရင်တော်က စောင့်ကြည့်ကာ စီမံခဲ့သော အဘိသေက မင်္ဂလာအကြောင်းကိုလည်း မသိပါ၊ အကြောင်းမှာ ကျွန်ုပ်သည် သတ္တရုဃ္ဏနှင့်အတူ အဝေးဒေသ၌ နေထိုင်နေခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 3
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।
မင်းကြီးက စီစဉ်ထားသော အဘိသေက (abhiṣeka) အခမ်းအနားကို ငါ မသိခဲ့ပါ၊ အကြောင်းမှာ ငါသည် သတ္တရုဃ္န (Śatrughna) နှင့်အတူ အခြားဒေသတစ်ခု၌ အလွန်ဝေးကွာစွာ နေထိုင်နေခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 4
वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्।।।।
မဟာသတ္တိရှိသော ရာမ၏ တောဝင်နိရ္ဗာသနာအကြောင်းကိုလည်း ငါ လုံးဝမသိခဲ့၊ ထို့ပြင် ဆောမိတ္ရီ (လက္ခမဏ) နှင့် စီတာတို့၏ နိရ္ဗာသနာသည် မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကိုလည်း မသိခဲ့ပါ။
Verse 5
तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्।।।।
ထိုသို့ပင် မဟာသတ္တိရှိသော ဘရတသည် ဆက်လက်ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေစဉ် ကောသလျာသည် သူ၏အသံကို မှတ်မိ၍ စုမိထရာအား ဤစကားကို ပြောကြား하였다။
Verse 6
आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।।।।
ကြမ်းတမ်းသော အလုပ်အကိုင်ရှိသည့် ကைகေယီ၏ သား ဘရတ—အဝေးမြင်သူ—ရောက်လာပြီ။ ငါသည် ထိုဘရတကို တွေ့မြင်လိုသည်။
Verse 7
एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।।।।
စုမိတြာအား ဤသို့ ပြောပြီးနောက်၊ ကောသလျာသည် မျက်နှာဖျော့၍ မဲညစ်ကာ ပိန်လှီနေပြီး တုန်လှုပ်သွားသကဲ့သို့ သတိလည်း မပြည့်စုံတော့ဘဲ ဘရတရှိရာသို့ ထွက်ခွာသွား하였다။
Verse 8
स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।।।।
ထိုအခါ ရာမ၏ ညီဖြစ်သော ဘရတသည် သတ္တရုဃ္နနှင့်အတူ ကောသလျာ၏ နေထိုင်ရာ အိမ်တော်သို့ ထွက်ခွာသွား하였다။
Verse 9
तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्।।।।रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम्।
ထို့နောက် သတ္တရုဃ္ဏနှင့် ဘရတတို့သည် ကောသလျာမယ်တော်ကို မြင်လျှင် ဝမ်းနည်းပူဆွေး၍ မခံမရပ်နိုင်ကြသည်။ ဒုက္ခကြောင့် အလွန်ပင်ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကာ လဲကျပြီး သတိလစ်လုနီးပါးဖြစ်နေသော မိခင်မြတ်ကို ချဉ်းကပ်၍၊ အာရျမိခင်ကြီး၏ မြတ်နိုးဖွယ်နှလုံးသားကို ဂုဏ်ပြုကာ၊ နာကျင်စွာ ငိုနေသကဲ့သို့ သူတို့လည်း ငိုရင်း အနီးကပ်ဖက်တွယ်ပွေ့ဖက်ကြသည်။
Verse 10
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।।।
အလွန်ဝမ်းနည်းနေသော ကောသလျာသည် ဘရတအား ပြောကြားတော်မူသည်—“မင်းလိုချင်ခဲ့သော မင်းနိုင်ငံသည် ဤနေရာတွင်ရှိ၏၊ အတားအဆီးမရှိဘဲ မင်းရရှိခဲ့ပြီ။ အို… ကိကေယီသည် ကြမ်းတမ်းသော အပြုအမူဖြင့် အလျင်အမြန် မင်းအတွက် ထိုအရာကို ရယူပေးခဲ့သည်။”
Verse 11
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।
အလွန်ဝမ်းနည်းနေသော ကောသလျာသည် ဘရတအား ပြောကြားတော်မူသည်—“မင်းလိုချင်ခဲ့သော မင်းနိုင်ငံသည် ဤနေရာတွင်ရှိ၏၊ အတားအဆီးမရှိဘဲ မင်းရရှိခဲ့ပြီ။ အို… ကိကေယီသည် ကြမ်းတမ်းသော အပြုအမူဖြင့် အလျင်အမြန် မင်းအတွက် ထိုအရာကို ရယူပေးခဲ့သည်။”
Verse 12
प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।।।।
ငါ့သားကို သစ်ခွံဝတ်စုံဝတ်စေ၍ တောဝန၌ နေထိုင်စေကာ ပို့လိုက်ပြီးနောက်၊ ကြမ်းတမ်းသောအမြင်ရှိသည့် ကေကေယီသည် ထိုအမှု၌ အကျိုးကောင်းအဘယ်ကို မြင်ခဲ့သနည်း။
Verse 13
क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।।।।
ကေကေယီသည် ငါ့ကိုလည်း ချက်ချင်းပို့ထုတ်သင့်သည်—ရွှေရောင်နာဘီရှိ၍ ဂုဏ်သတင်းကြီးမားသော ငါ့သား ရာမသည် ယခု နေထိုင်ရာ အရပ်သို့ပင်။
Verse 14
अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।।।।
မဟုတ်လျှင် ငါကိုယ်တိုင်ပင် ပျော်ရွှင်စွာ ထွက်ခွာမည်၊ စုမိတ္ရာကို အဖော်အဖြစ်ခေါ်ကာ၊ အဂ္နိဟောတရ မီးတော်ကို ရှေ့တန်းတွင် ထား၍ ရာဃဝ (ရာမ) ရှိရာသို့ သွားမည်။
Verse 15
कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः।।।।
သို့မဟုတ် အမှန်တကယ်ပင် ယနေ့ သင်ကိုယ်တိုင် ငါ့ကို ခေါ်ဆောင်သင့်သည်—လူတို့အတွင်း ကျားတစ်ကောင်ကဲ့သို့သော ငါ့သားသည် တပသ (အာဓိဋ္ဌာန်တရား) ကို ကျင့်ဆောင်နေရာသို့။
Verse 16
इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।।।।
အကြောင်းမူကား သင်၏ ဧကရာဇ်နိုင်ငံကြီးသည် ကျယ်ဝန်းလှ၍ ငွေကြေးနှင့် စပါးသီးနှံများဖြင့် ပြည့်စုံကာ ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားတို့လည်း အပြည့်အစုံရှိသည့်အရာကို နាងက သင်ထံ လွှဲအပ်ပေးခဲ့ပြီ။
Verse 17
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना।।।।
ကြမ်းတမ်း၍ ရက်စက်သော စကားများစွာဖြင့် အပြစ်တင်ရှုတ်ချခံရသော်လည်း အပြစ်ကင်းသော ဘရတသည် ပြင်းထန်စွာ နာကျင်တုန်လှုပ်သွား၏—အနာကို အပ်ဖြင့် ထိုးသကဲ့သို့။
Verse 18
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः।।।।
ထို့နောက် စိတ်လှုပ်ရှားဝေဝါးလျက် သူမ၏ ခြေတော်ရင်းသို့ လဲကျကာ၊ အကြိမ်ကြိမ် ငိုကြွေးပူဆွေးရင်း သတိလစ်သွား၏—နောက်တဖန် သတိပြန်ရလာသော် ထိုနေရာ၌ ရပ်နေ၏။
Verse 19
एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्।।।।
ဤသို့ ငိုကြွေးပူဆွေးနေသော ကောသလျာမယ်တော်သည် ဝမ်းနည်းမှုများစွာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေစဉ်၊ ဘရတသည် လက်အုပ်ချီ၍ ရိုသေစွာ ထိုမယ်တော်အား ဤသို့ ပြန်လည်လျှောက်တင်၏။
Verse 20
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।।।।
အရိယာမယ်တော်၊ ကျွန်ုပ်မသိမမြင်ဘဲ အပြစ်မရှိသူဖြစ်သော်လည်း အဘယ်ကြောင့် ကျွန်ုပ်ကို ရှုတ်ချပါသနည်း။ ရာဃဝ (ရာမ) အပေါ် ကျွန်ုပ်၏ ကျယ်ဝန်း၍ မပြတ်မလျော့ တည်ကြည်သော မေတ္တာကို မယ်တော် သိရှိပြီးသားဖြစ်ပါသည်။
Verse 21
कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
သတ္တရား(ရှာස්တရ)ကိုလိုက်နာသည့် ဉာဏ်ပညာရှိသူ၌ “ငါ၏ အာရျညီအကို—သစ္စာ၌တည်မြဲ၍ သာဓုသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး—သူ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် နိရ্বাসသို့ သွားခဲ့သည်” ဟူသော အတွေး မည်သည့်အခါမျှ မပေါ်စေပါနှင့်။
Verse 22
प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ အာရျညီအကို နိရ্বাসသို့ သွားရာတွင် ခွင့်ပြုခဲ့သူသည် ဤပာပများကို ခံရပါစေ—အဆိုးဆုံးသော မကောင်းသူတို့၏ ကျွန်အဖြစ် သွားရခြင်း၊ နေမင်းကို မျက်နှာမူ၍ ဆီးပေါက်ခြင်း၊ အိပ်ပျော်နေသော နွားကို ခြေဖြင့် ကန်ခြင်း။
Verse 23
कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः।।।।
ငါ၏ အာရျညီအကိုကို အကြံဉာဏ်ဖြင့် အဝေးသို့ ပို့စေသူအပေါ် အဓမ္မ၏ အပြစ်တင်ခြင်း ကျရောက်ပါစေ—အရှင်က အလုပ်ကြီးမားလေးလံကို ကျွန်အား လုပ်ခိုင်းပြီး သင့်တော်သော အခကြေးငွေ မပေးသကဲ့သို့။
Verse 24
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ အာရျညီအကို နိရ্বাসခံရစေသော အကြံဉာဏ်ပေးသူအပေါ် ပာပ ကျရောက်ပါစေ—သားသမီးကဲ့သို့ ပြည်သူသတ္တဝါတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သော မင်းကို သစ္စာဖောက်သူ ခံရသည့် ပာပကဲ့သို့။
Verse 25
बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ အာရျညီအကို နိရ্বাসသို့ သွားရာတွင် ခွင့်ပြုသူအပေါ် ထိုအဓမ္မတူညီသော အပြစ် ကျရောက်ပါစေ—ပြည်သူထံမှ တရားဝင် ဆဋ္ဌမအခွန် (ṣaḍbhāga) ကို ယူသော်လည်း ပြည်သူကို မကာကွယ်သော မင်းကဲ့သို့။
Verse 26
संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အရိယညီအစ်ကိုကို နေရပ်ပြန်ခွာစေသော အကြံပေးသူအပေါ်၌ ပာပ (အပြစ်) ကျရောက်ပါစေ—သတ္တရယဇ္ဉာ၌ တပသီတို့အား ယဇ္ဉဒက္ခိဏာကို ပေးမည်ဟု ကတိပြု၍ လှည့်စားကာ မပေးဘဲ တားဆီးသူ၏ အပြစ်ကဲ့သို့။
Verse 27
हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အရိယညီအစ်ကိုကို နေရပ်ပြန်ခွာစေသော အကြံပေးသူသည် သတ္တပုရုသတို့ ထိန်းသိမ်းသော သဒ္ဓမ္မကို မပြုနိုင်ဘဲ ပျက်ကွက်ပါစေ—ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားတို့နှင့် လက်နက်များထူထပ်သော စစ်မြေပြင်ထဲ ဝင်ရောက်သော်လည်း မိမိတာဝန်ကို မဆောင်ရွက်သော စစ်သူရဲကဲ့သို့။
Verse 28
उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အရိယညီအစ်ကိုကို နေရပ်ပြန်ခွာစေသော အကြံပေးသူ အကျင့်ဆိုးစိတ်ဆိုးသည် ပညာရှိတစ်ဦးက ကြိုးစားသင်ကြားပေးထားသော သာස්တရ (śāstra) ၏ အနုမြူသဘောအဓိပ္ပါယ်ကို ဖျက်ဆီးပါစေ—ထို့ကြောင့် အဓမ္မ၏ အမဲစက်ကို ကိုယ်ပေါ်တင်ယူပါစေ။
Verse 29
मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः।।।।
ထို့ပြင် ငါ့အရိယညီအစ်ကိုကို နေရပ်ပြန်ခွာစေသော အကြံပေးသူသည် ထိုသူကို မမြင်ရပါစေ—လက်မောင်းကျယ်ဝန်း၍ ပုခုံးပြန့်၊ နေမင်းနှင့် လမင်းကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်ကာ—ရာဇသင်္ခါဆန်ပေါ် ထိုင်တော်မူနေသည်ကို။
Verse 30
पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အစ်ကိုမြတ်သူကို နိရ္ဗာသနာသို့ ပို့စေခဲ့သော အကြံပေးသူ မေတ္တာမဲ့သူသည် နို့ဆန်ပွဲ၊ နှမ်းရောဆန်နှင့် ဆိတ်သားကို အကျိုးမဲ့—ပုဏ္ဏကောင်းမှုမရှိဘဲ—စားသုံးစေကာ၊ မိမိ၏ ဆရာဂုရုတို့ကိုလည်း မထီမဲ့မြင်ပြုစေပါစေ။
Verse 31
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အစ်ကိုမြတ်သူကို နိရ္ဗာသနာသို့ ပို့စေခဲ့သော အကြံပေးသူသည် အပြစ်အနက်ဆုံးများကို ကျူးလွန်စေပါစေ—နွားကို ခြေဖြင့် ကန်စေ၊ ဆရာဂုရုနှင့် အကြီးအကဲတို့ကို ကိုယ်တိုင် ဆဲဆိုစေ၊ မိတ်ဆွေတို့ကိုလည်း အပြည့်အဝ သစ္စာဖောက်စေပါစေ။
Verse 32
विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः।।।।
ငါ့အစ်ကိုမြတ်သူကို ထွက်ခွာစေခဲ့သော သဘောတူညီသူ ထိုမကောင်းစိတ်ရှိသူသည် ယုံကြည်မှုကို ဖောက်ဖျက်သော အပြစ်ကို ခံရစေပါစေ—ယုံကြည်၍ လျှို့ဝှက်ပြောခဲ့သော အပြစ်တင်စကားအနည်းငယ်ကို တစ်နေရာရာတွင် တစ်ယောက်ယောက်အား ထုတ်ဖော်ပြောကြားစေပါစေ။
Verse 33
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အစ်ကိုမြတ်သူကို နိရ္ဗာသနာသို့ ပို့စေခဲ့သော သဘောတူညီသူသည် လောက၌ မုန်းတီးခံရသူ ဖြစ်စေပါစေ—မည်သူ့ကိုမျှ မကူညီသူ၊ ကျေးဇူးမသိသူ၊ ဓမ္မနှင့် အကျင့်သီလကို စွန့်ပစ်သူ၊ အရှက်မရှိသူအဖြစ်။
Verse 34
पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အစ်ကိုမြတ်သူကို နိရ္ဗာသနာသို့ ပို့စေခဲ့သော သဘောတူညီသူသည် မိမိအိမ်၌ သားသမီး၊ ဇနီးနှင့် အလုပ်သမားတို့ ဝိုင်းရံနေသော်လည်း အရသာကောင်းသော အစာကို တစ်ယောက်တည်းသာ စားသုံးစေကာ—ထိုကြောင့် အပြစ်တင်ခြင်းကို ခံရစေပါစေ။
Verse 35
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ်ညီအစ်ကိုကို နိရ္ဗာသသို့ ပို့ရန် သူ၏အမိန့်သဘောတူကြောင့် ဖြစ်စေသူသည် သင့်တော်သော ဇနီးမရ၊ သားသမီးမရှိဘဲ သေစေကာ၊ ဓမ္မကို ထောက်တည်သော သာသနာရေးကိစ္စများကိုလည်း မည်သည့်အခါမျှ မပြီးမြောက်စေပါစေ။
Verse 36
माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ်ညီအစ်ကိုကို နိရ္ဗာသသို့ ပို့ရန် သူ၏အမိန့်သဘောတူကြောင့် ဖြစ်စေသူသည် ဝမ်းနည်းဒုက္ခထဲတွင် နေရစေကာ၊ ပြည့်စုံသက်တမ်းနှင့် သာယာသောအသက်တာကို မရောက်မီပင်၊ မိမိဇနီးမှတဆင့် မိမိ၏ဆက်နွယ်မျိုးဆက်ကို မည်သည့်အခါမျှ မမြင်ရပါစေ။
Verse 37
राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ်ညီအစ်ကိုကို နိရ္ဗာသသို့ ပို့ရန် သူ၏အမိန့်သဘောတူကြောင့် ဖြစ်စေသူသည် ရာဇာ၊ မိန်းမ၊ ကလေး၊ အိုမင်းသူတို့ကို သတ်ခြင်းအတွက် သာස්တရများက ဆိုထားသော အပြစ်အားလုံးကိုလည်းကောင်း၊ မိမိအပေါ်မှီခိုသူများနှင့် အမှုထမ်းများကို စွန့်ပစ်ခြင်း၏ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း ခံယူရပါစေ။
Verse 38
लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ်ညီအစ်ကိုကို နိရ္ဗာသသို့ ပို့ရန် သူ၏အမိန့်သဘောတူကြောင့် ဖြစ်စေသူသည် လက်(လက်ဆေးရောင်)၊ အရက်၊ အသား၊ သတ္တု/သံနှင့် အဆိပ်တိုင်တိုင်ကို အမြဲတမ်း ရောင်းဝယ်ကာ မိမိအပေါ်မှီခိုသူများကို ထောက်ပံ့သူ၏ အပြစ်ကို ခံယူရပါစေ။
Verse 39
सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ်ညီအစ်ကိုကို နိရ္ဗာသသို့ ပို့ရန် သူ၏အမိန့်သဘောတူကြောင့် ဖြစ်စေသူသည် စစ်ပွဲအရှိန်အဟုန် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လာ၍ ရန်သူဘက်ကို ကြောက်မက်ဖွယ်ဖြစ်စေသော်လည်း ထွက်ပြေးနေစဉ် သတ်ဖြတ်ခံရသော စစ်သူရဲ၏ အဆုံးအဖြတ်ကို ကြုံရပါစေ။
Verse 40
कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးအစ်ကိုကို သူ၏အမိန့်သဘောတူညီမှုကြောင့် နိရ္ဗာသနာသို့ ပို့ခဲ့သော ထိုသူသည် အဝတ်စုတ်ကို ဝတ်ဆင်ကာ မြေပြင်တစ်လျှောက် လှည့်လည်သွားလာ၍ လက်ထဲတွင် ခေါင်းခွံကို ကိုင်ကာ အရူးတစ်ယောက်ကဲ့သို့ ဆွမ်းတောင်းနေပါစေ။
Verse 41
मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးအစ်ကိုကို သူ၏အမိန့်သဘောတူညီမှုကြောင့် နိရ္ဗာသနာသို့ ပို့ခဲ့သော ထိုသူသည် အမြဲတမ်း အရက်သောက်ခြင်း၊ မိန်းမရေး၊ လောင်းကစားတို့တွင် စွဲလမ်းနေပြီး ကာမနှင့် ဒေါသတို့၏ အာဏာအောက်တွင် ကျရောက်ပါစေ။
Verse 42
मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးအစ်ကိုကို သူ၏အမိန့်သဘောတူညီမှုကြောင့် နိရ္ဗာသနာသို့ သွားစေခဲ့သော ထိုသူ၏ စိတ်သည် ဓမ္မ၌ မတည်မြဲပါစေ; အဓမ္မကို လိုက်နာစေပြီး မထိုက်တန်သူတို့အပေါ် သဒ္ဒါနကို ဖြုန်းတီးပေးသူ ဖြစ်ပါစေ။
Verse 43
सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ၏ မြတ်နိုးအစ်ကိုကို သူ၏အမိန့်သဘောတူညီမှုကြောင့် နိရ္ဗာသနာသို့ သွားစေခဲ့သော ထိုသူ၏ စုဆောင်းထားသည့် အမျိုးမျိုးသော ငွေကြေးဥစ္စာများကို ထောင်ပေါင်းများစွာအထိ သူခိုးတို့က နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် လုယူဖျက်ဆီးပါစေ။
Verse 44
उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသ (အဝေးပြေး) သို့ သွားရသနည်း၊ ထိုသူ၌ မနက်နှင့် ညနေ စန္ဓျာနှစ်ခါလုံးကို အိပ်ပျော်လွန်သည့်သူအပေါ် သတ်မှတ်သော အပြစ်တည်းဟူသော အပြစ်တူကို ကျရောက်စေပါစေ။
Verse 45
यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।
အကြင်သူ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသသို့ သွားရသနည်း၊ ထိုသူသည် မီးရှို့ဖျက်ဆီးသူ၏ အပြစ်၊ ဂုရု၏ အိပ်ရာကို လွန်ကျူးသူ၏ အပြစ်၊ မိတ်ဆွေကို သစ္စာဖောက်သူ၏ အပြစ်တို့နှင့် တူညီသော အပြစ်ကို ခံယူပါစေ။
Verse 46
देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသသို့ သွားရသနည်း၊ ထိုသူသည် ဒေဝတားတို့၊ ပိတೃတို့ (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်များ) နှင့် မိဘနှစ်ပါးတို့အား သင့်လျော်သော ဆုရှုရှာ (ဝတ်ပြုစောင့်ရှောက်) ကို မပြုနိုင်ပါစေ။
Verse 47
सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသသို့ သွားရသနည်း၊ ထိုသူသည် ယနေ့တင် ချက်ချင်းပင် သတ္တပုရုသတို့၏ လောကမှလည်းကောင်း၊ သူတို့၏ ကီရ్తိ (ဂုဏ်သတင်း) မှလည်းကောင်း၊ သုခသမာဓိတို့ ချီးမွမ်းအတည်ပြုသော ကမ္မမှလည်းကောင်း လျင်မြန်စွာ လွဲချော်ကျဆင်းပါစေ။
Verse 48
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကို—လက်ရှည်၍ ရင်ကျယ်သူ—သည် နိရ္ဗာသသို့ သွားရသနည်း၊ ထိုသူသည် မိခင်အား ဆုရှုရှာ (ပြုစုဝတ်ပြု) ကို စွန့်ပစ်ကာ အကျိုးမဲ့ အဓိပ္ပါယ်မဲ့သော အလုပ်အကိုင်များတွင်သာ တည်မြဲကပ်လျက် ရှိပါစေ။
Verse 49
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
မြတ်နိုးဖွယ် ညီအစ်ကိုတော်ကို နယ်နှင်ဒဏ်သို့ သွားစေရာ၌ ခွင့်ပြုခဲ့သူသည် အမြဲတမ်းဒုက္ခဆင်းရဲထဲတွင် နေပါစေ—သားများစွာ၏ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး၊ ဆင်းရဲကျပ်တည်းမှု၊ ဖျားနာခြင်းနှင့် ရောဂါဘေးတို့ဖြင့် ပတ်လည်ဝိုင်းရံခံရပါစေ။
Verse 50
आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
မြတ်နိုးဖွယ် ညီအစ်ကိုတော်ကို နယ်နှင်ဒဏ်သို့ သွားစေရာ၌ ခွင့်ပြုခဲ့သူသည် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် မျက်နှာမော့ကာ တောင်းခံနေသော ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူများ၏ အားကိုးချက်ကို အလဟသဖြစ်စေသူ၏ အပြစ်ကို ခံယူပါစေ။
Verse 51
मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
မြတ်နိုးဖွယ် ညီအစ်ကိုတော်ကို နယ်နှင်ဒဏ်သို့ ပို့ရန် ခွင့်ပြုခဲ့သူသည် လှည့်စားမှုဖြင့်သာ အမြဲအသက်မွေးသူ၏ အပြစ်ကို ခံယူပါစေ—စကားကြမ်းတမ်း၊ အပြစ်တင်ပြောဆိုတတ်၊ မသန့်ရှင်း၊ အတွင်းစိတ်အဓမ္မ၊ နှင့် မင်း၏ဒဏ်ခတ်မှုကို အစဉ်ကြောက်ရွံ့နေသူကဲ့သို့။
Verse 52
ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
မြတ်နိုးဖွယ် ညီအစ်ကိုတော်ကို နယ်နှင်ဒဏ်သို့ ပို့ရန် ခွင့်ပြုခဲ့သူသည် ရာသီပြီးနောက် ရေချိုးသန့်စင်ကာ သင့်လျော်သောအချိန်ကို လိုက်နာနေသော သစ္စာရှိ သန့်ရှင်းသည့် ဇနီးကို လျစ်လျူရှု၍ ကျော်လွန်သွားသော လူဆိုး၏ အပြစ်ကို ခံယူပါစေ။
Verse 53
सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ ခွင့်ပြုချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသခံရသနည်း၊ ထိုသူသည် ဓမ္မနှင့်အညီ အဖော်ဖြစ်သော မိမိဇနီးကို စွန့်ပစ်၍ အခြားသူ၏ ဇနီးများကို လိုက်စားကာ ဓမ္မကို စွန့်လွှတ်သွားသော မိုက်မဲသူ၏ အပြစ်ကို ခံရပါစေ။
Verse 54
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ ခွင့်ပြုချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသခံရသနည်း၊ ထိုသူသည် မိမိ၏ မျိုးရိုးဂုဏ်သိက္ခာ ပျက်စီးသွားပြီး အပြစ်ကြီးသော မကောင်းမှုကို ကျူးလွန်သော ဗြာဟ္မဏ၏ အပျက်အကျိုးတူ အပြစ်ကိုပင် ခံရပါစေ။
Verse 55
पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ ခွင့်ပြုချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသခံရသနည်း၊ ထိုသူသည် သောက်ရေကို ညစ်ညမ်းစေသူ၏ အပြစ်နှင့် အဆိပ်ပေးသူ၏ အပြစ်ကို တစ်ဦးတည်းပင် ခံယူပါစေ။
Verse 56
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ ခွင့်ပြုချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသခံရသနည်း၊ ထိုသူသည် အင်္ဒြိယများ မသန့်စင်သောသူက ဗြာဟ္မဏအတွက် ပြင်ဆင်ထားသော ပူဇော်ပွဲကို ဖျက်ဆီးတားဆီးသကဲ့သို့၊ နို့ကလေးရှိသေးသော နွားမကို နို့ညှစ်သူ၏ အပြစ်ကိုလည်း ခံရပါစေ။
Verse 57
तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
အကြင်သူ၏ ခွင့်ပြုချက်ကြောင့် ငါ၏ မြတ်နိုးဖွယ် အစ်ကိုသည် နိရ္ဗာသခံရသနည်း၊ ထိုသူသည် ရေရှိနေသော်လည်း ရေငတ်၍ ဝေဒနာခံစားနေသူကို ရက်စက်စွာ လှည့်ဖြားကာ သက်သာရာမရအောင် စီမံတားဆီးသူ၏ အပြစ်ကို ခံရပါစေ။
Verse 58
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ငါ့အစ်ကိုမြတ်သူကို နေရပ်ပြန်ခွာစေရာ၌ အတည်ပြုခွင့်ပေးခဲ့သူသည်၊ အငြင်းပွားသူတို့ တိုက်ခိုက်ကြသော်လည်း ကြည့်နေပြီး ဘက္တိဟူသော အကြောင်းဖြင့် တစ်ဖက်တည်းကို အားထားကာ မျက်နှာလိုက်လမ်းကို ချမှတ်သူ၏ အပြစ်ကို ထမ်းစေခံရပါစေ။
Verse 59
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह।।।।
ဤသို့ ခင်ပွန်းနှင့် သားကို ဆုံးရှုံးထားသော ကောသလျာကို နှစ်သိမ့်ပေးရင်း၊ မင်းသား ဘရတသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုကြောင့် မခံနိုင်ဘဲ သူမ၏ ခြေတော်အနီး၌ လဲကျသွား하였다။
Verse 60
तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।।।
ထိုအခါ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် မီးလောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော ဘရတသည် သတိလစ်လဲကျကာ ကြောက်မက်ဖွယ် အလွန်ခက်ခဲသော ကျိန်ဆိုချက်များကို ထပ်တလဲလဲ ပြောနေစဉ်၊ ကောသလျာမယ်တော်က သူ့အား ဤသို့ မိန့်ကြား하였다။
Verse 61
मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे।।।।
သားရေ၊ အမေ၏ ဒုက္ခသည် ပို၍ပင် တိုးလာနေသည်။ အကြောင်းမှာ ထိုသို့ ကျိန်ဆိုနေခြင်းဖြင့် အမေ၏ အသက်ရှူသက်ကိုပင် တင်းကျပ်စွာ ဖိနှိပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။
Verse 62
दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि।।।।
ချစ်သားရေ ကံကောင်းလှစွာ သင်၏စိတ်သည် ဓမ္မမှ မလွဲမသွားခဲ့၊ လက္ခ္မဏ၏စိတ်လည်း ထိုနည်းတူပင်။ သားငယ်ရေ သင်သည် သစ္စာတည်သော ကတိပဋိညာဉ်ရှိသူဖြစ်သဖြင့် သာဓုသူတော်ကောင်းတို့၏ လောကကို ရောက်လိမ့်မည်။
Verse 63
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।।।
ထိုသို့ မိန့်ကြားပြီးနောက်၊ အစ်ကိုကို အလွန်ချစ်မြတ်နိုးသော ဘရတကို မိမိရင်ခွင်ပေါ်သို့ ခေါ်ယူကာ ပေါင်ပေါ်တင်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လက်တံကြီးမားသော သူရဲကောင်းကို ပွေ့ဖက်၍ မခံမရပ်နိုင်သော ဒုက္ခကြောင့် အလွန်အမင်း ငိုကြွေးလေသည်။
Verse 64
एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।।।
ဤသို့ မဟာသတ္တဝါ ဘရတသည် ဒုက္ခဝေဒနာဖြင့် ငိုကြွေးလျက်ရှိသော် မောဟနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်း၏ ဖိနှိပ်ကာရံမှုကြောင့် စိတ်သည် တုန်လှုပ်၍ မတည်မငြိမ် ဖြစ်လာ하였다။
Verse 65
लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धे: पतितस्य भूमौ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः।।।।
ထိုညသည် ဘရတအပေါ် ဝမ်းနည်းခြင်းဖြင့်သာ ကုန်လွန်သွား하였다—သူသည် မြေပေါ်သို့ လဲကျကာ သတိလစ်၍ ဉာဏ်မတည်၊ မကြာခဏ ငိုကြွေးကာ အပူနွေးနွေး နက်ရှိုင်းသော သက်ပြင်းများကို ထပ်တလဲလဲ ချွတ်ထုတ်နေ하였다။
Bharata faces a dharma-sankat of legitimacy: he must refute the charge that he desired or colluded in the usurpation and exile, while honoring his mother and addressing the ministers—balancing filial respect with public moral accountability.
The sarga teaches that righteous intent must be demonstrable in public life: truth is asserted not only by speech but by willingness to accept moral consequences (oath-forms), and reconciliation becomes possible when grief yields to verified integrity.
The setting is the Ayodhya palace/residential quarters (Kauśalyā’s nivēśana) with the ministerial assembly as audience; culturally, the agnihotra (sacred domestic fire) and exile markers like bark-robes (cīra) function as ritual and social signifiers.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.