Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
अयोध्याकाण्ड
ဤသရဂတွင် ဘရတသည် ဘရဒ္ဝါဇ မုနိ၏ အာရှရမသို့ ချဉ်းကပ်သွားရာကို အလွန်နှိမ့်ချမှုနှင့် မိမိရည်ရွယ်ချက်ကို ထင်ရှားစွာဖော်ပြသည့် အပြုအမူအဖြစ် ဖော်ညွှန်းထားသည်။ အာရှရမကို တစ်ကရိုးရှအကွာမှ မြင်လျှင် ဘရတသည် စစ်တပ်တစ်လုံးလုံးကို ရပ်နားစေပြီး မင်းသုံးလက်နက်နှင့် အာဏာသင်္ကေတများကို ချန်ထားကာ မန္တရိများနှင့်အတူ ခြေလျင်သွားသည်။ ထို့ပြင် မိသားစုဘုန်းတော်ကြီး ဝသိဋ္ဌကို ရှေ့တန်းတွင်ထား၍ ဓမ္မပူဇာအာဏာကို ဦးညွှတ်ကာ အင်အားသုံးမည့်ရည်ရွယ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသသည်။ ဘရဒ္ဝါဇ မုနိသည် တပသီအကျင့်အတိုင်း အရဃျ၊ ပါဒျ နှင့် သစ်သီးတို့ဖြင့် ကြိုဆိုကာ အယောဓျာ၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို မေးမြန်းသည်။ သို့သော် ဒဿရထ၏ အမည်ကို မဖော်ပြဘဲ ထားရာမှ မင်းကြီးကွယ်လွန်သည့်အကြောင်းကို သိရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ရာမအပေါ် ချစ်ခင်မှုကြောင့် မုနိသည် ဘရတ၏ လာရောက်ရခြင်းအကြောင်းကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် မေးမြန်းပြီး၊ ဘရတသည် အတားအဆီးမရှိသော အုပ်ချုပ်မှုအတွက် တောနေရပ်ရာမနှင့် လက္ခမဏကို ထိခိုက်စေလိုခြင်းရှိမရှိဟု သံသယကိုလည်း ထုတ်ဖော်သည်။ ဘရတသည် ဝမ်းနည်းကြေကွဲစွာဖြင့် မိမိမရှိစဉ် မိခင်၏ လုပ်ရပ်များကို လက်မခံကြောင်း ပြောကာ မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ရာမ၏ ခြေတော်ကို ပူဇော်ကန်တော့၍ အယောဓျာသို့ ပြန်လာရန် တောင်းပန်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ကြေညာသည်။ ဘရတ၏ အတွင်းစိတ်ကို စမ်းသပ်ပြီး အတည်ပြုပြီးနောက် ဘရဒ္ဝါဇ မုနိသည် သူ၏ သည်းခံထိန်းသိမ်းမှုနှင့် ဂုရုဘက္တိကို ချီးမွမ်းကာ စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ ရာမသည် စိတြကူဋ၌ နေထိုင်နေကြောင်း ပြောပြပြီး နောက်နေ့ထွက်ခွာမီ အာရှရမတွင် တစ်ညတည်းခိုရန် တောင်းဆိုသည်။
Shlokas
Verse 1
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
ဘရဒ္ဝာဇ အာရှရမကို တစ်ကရိုးအကွာမှ မြင်သော် ဘရတ—လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး—သည် စစ်တပ်အားလုံးကို ထိုနေရာ၌ ရပ်နားစေပြီး မန္တရိများနှင့်အတူ ရှေ့သို့ သွားလေ၏။ ဓမ္မကို သိမြင်သူဖြစ်သော သူသည် လက်နက်နှင့် မင်းရာဇာဆိုင်ရာ အဆင်အပြင်တို့ကို ချထားကာ နူးညံ့သော လီနင်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ပြီး မိသားစု ပုရောဟိတ်ကို ရှေ့တင်လျက် ခြေလျင်ဖြင့် ဆက်လက်သွားလေ၏။
Verse 2
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
ဓမ္မကို သိမြင်သူသည် ခြေဖြင့်သာ တစ်ယောက်တည်း သွားလေ၏။ လက်နက်နှင့် ရာဇသင်္ကေတပစ္စည်းတို့ကို ချန်ထားကာ ရိုးရှင်းသော လင်နင်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၍ မိသားစု ပုရောဟိတ်ကို ရှေ့တန်း၌ ထားပြီး ထွက်ခွာလေ၏။
Verse 3
तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्।।2.90.3।।
ထို့နောက် ရဃု မျိုးဆက်ဖြစ်သော ဘရတသည် ဘရဒ္ဝါဇ အာရှရမ်ကို မြင်နိုင်သည့် နေရာ၌ မန္တရိများကို ရပ်နားစေပြီး၊ မိမိ မျိုးရိုးပူရိုဟိတ်၏ နောက်တော်လိုက်ကာ ရှေ့သို့ ဆက်လက်သွား하였다။
Verse 4
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्।।2.90.4।।
ဝသိဋ္ဌကို မြင်သည်နှင့် မဟာတပသီ ဘရဒ္ဝါဇသည် ထိုင်ခုံမှ ချက်ချင်းထ၍၊ တပည့်များအား “အရ္ဃျ (arghya) ပူဇော်ပစ္စည်းကို ယူလာကြ” ဟု မိန့်ဆို하였다။
Verse 5
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम्।।2.90.5।।
ဝသိဋ္ဌနှင့် တွေ့ဆုံပြီး ဘရတ၏ ရိုသေသည့် အဘိဝါဒနကို လက်ခံပြီးနောက်၊ တေဇောဓာတ်တောက်ပသော ဘရဒ္ဝါဇ ရှိက ထိုသူကို ဒဿရထ၏ သားတော်ဟု သိမြင်မှတ်မိ하였다။
Verse 6
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले।।2.90.6।।
ထိုနှစ်ဦးအား အရဃျ (arghya) နှင့် ခြေဆေးရေကို ဦးစွာ ဆက်ကပ်ပြီးနောက် သစ်သီးများကိုပါ ပူဇော်ကာ၊ ဓမ္မကို သိမြင်သူ ဘာရဒွာဇ ရှင်တော်သည် အစဉ်အလာတကျ ရာဇဝင်မိသားစု၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို မေးမြန်း하였다။
Verse 7
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्।।2.90.7।।
သူသည် အယောဓျာမြို့၏ အင်အားတပ်မတော်နှင့် ဘဏ္ဍာတိုက်၊ မိတ်သဟာယများနှင့် အမတ်မင်းများအကြောင်းကို မေးမြန်းခဲ့သော်လည်း၊ ဒဿရထ မင်းကြီးအပေါ် ဖြစ်ပွားခဲ့သမျှကို သိရှိနေသဖြင့် မင်းကြီး၏ အမည်ကို မဖော်ပြခဲ့။
Verse 8
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु।।2.90.8।।
ထို့နောက် ဝသိဋ္ဌ ရှင်တော်နှင့် ဘရတ မင်းသားတို့သည် အလှည့်ကျ၍ သူ၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို မေးမြန်းကြသည်—ကိုယ်ခန္ဓာကျန်းမာရေး၊ ပူဇော်မီးတော်များ၊ သစ်ပင်များ၊ တပည့်များ၊ ထို့ပြင် အာရှရမ်ရှိ သမင်နှင့် ငှက်များအကြောင်းကိုပါ။
Verse 9
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्।।2.90.9।।
“အဲဒီအတိုင်းပါ” ဟု ကတိပြု၍ မဟာတပသီ ဘရဒ္ဝါဇသည် ရာမအပေါ် ချစ်ခင်မေတ္တာ၏ ချည်နှောင်မှုကြောင့် ဘရတအား ဤစကားများဖြင့် ပြောကြား하였다။
Verse 10
किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः।।2.90.10।।
မင်းက နိုင်ငံတော်ကို အုပ်ချုပ်ရမည့်သူဖြစ်သော်လည်း ဒီနေရာကို လာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းက ဘာနည်း။ ဤအရာအားလုံးကို ငါ့အား ပြည့်စုံစွာ ပြောပြလော့၊ အကြောင်းမူကား ဤကိစ္စအပေါ် ငါ့စိတ် မသန့်မရှင်း မအေးချမ်းသေး။
Verse 11
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
ရန်သူတို့ကို ချေမှုန်းသူ၊ ကောသလျာမယ်တော်၏ ဝမ်းမြောက်မှုကို တိုးပွားစေသူ ရာမသည် မိဖုရားနှင့် ညီတော်နှင့်အတူ ရှည်လျားစွာ တောသို့ နေရပ်စွန့်ခွာ ခံထားရသည်။ ထိုဂုဏ်သတင်းကြီးသောသူကို အဖခင်က—မိန်းမတစ်ဦး၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်—ဤနေရာ၌ တောဝင်နေထိုင်ရမည်ဟု ဆယ့်လေးနှစ်တိုင်တိုင် အမိန့်ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအပြစ်ကင်းစင်သောသူနှင့် သူ၏ ညီတော်အပေါ် အပြစ်ပြုလိုစိတ်ရှိသလော၊ အတားအဆီးမရှိဘဲ နိုင်ငံတော်ကို ခံစားလို၍နည်း။
Verse 12
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ရာမသည် အဖခင်၏ အမိန့်ဖြင့်—မိန်းမတစ်ဦး၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်—ဤနေရာ၌ တောဝင်နေထိုင်ရမည်ဟု ဆယ့်လေးနှစ်တိုင်တိုင် သတ်မှတ်ခံရသည်ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 13
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
အပြစ်ကင်းစင်သော ရာမနှင့် သူ၏ ညီတော်အပေါ် အမှားအယွင်းကို မင်းမလုပ်လိုကြောင်းပင် မဟုတ်လော—အတားအဆီးမရှိဘဲ နိုင်ငံတော်ကို ခံစားလို၍နည်း။
Verse 14
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया।।2.90.14।।
ဤသို့ မိန့်ကြားခံရသော် ဘရတသည် ရှင်ဘရဒ္ဝာဇအား ပြန်လည်လျှောက်တင်၏။ ဝမ်းနည်းကြောင့် မျက်ရည်ပြည့်နှက်၍ စကားသံလည်း ပြောရာတွင် တုန်ယင်ရပ်တန့်နေ၏။
Verse 15
हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि।2.90.15।।
အကယ်၍ ဘဂဝန်တော်တိုင်ပင် ကျွန်ုပ်ကို ဤသို့ထင်မြင်ပါက ကျွန်ုပ်သည် ပျက်စီးသွားပါပြီ။ ကျွန်ုပ်ထံမှ အပြစ်ရှိမည်ဟု မသံသယပြုပါနှင့်၊ ဤသို့ မဆုံးမတော်မူပါနှင့်။
Verse 16
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे।।2.90.16।।
ထို့ပြင် ကျွန်ုပ်မရှိခိုက် မိခင်က ပြောခဲ့သည့်စကားလည်း ကျွန်ုပ်အလိုမကျပါ။ ထိုအရာကြောင့် ကျွန်ုပ်မကျေနပ်သကဲ့သို့ ထိုစကားကိုလည်း မလက်ခံပါ။
Verse 17
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम्।।2.90.17।।
ကျွန်ုပ်မူကား လူတို့အနက် ကျားသတ္တဝါကဲ့သို့ သတ္တိကြီးမြတ်သောသူထံသို့ ကရုဏာတော်ကို တောင်းခံရန် လာရောက်ခဲ့သည်။ သူ၏ခြေတော်ကို ဦးချကန်တော့၍ အယောဓျာသို့ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ရန်ပင် ဖြစ်၏။
Verse 18
त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः।।2.90.18।।
ကျွန်ုပ်၏အခြေအနေကို ဤသို့သိမြင်၍ ကရုဏာတော်ပြုရန် သင့်တော်ပါသည်။ ဘဂဝန်တော်၊ ယခု မြေကြီး၏အရှင် မဟာရာဇာ ရာမသည် ဘယ်နေရာတွင် ရှိနေပါသနည်းဟု ကျွန်ုပ်အား မိန့်ကြားပါ။
Verse 19
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः।2.90.19।।
ထို့နောက် ဝသိဋ္ဌနှင့် အခြား ရိတဝိက် ပူဇော်ဆရာများက တောင်းလျှောက်ကြသဖြင့်၊ ဘဂဝန်တော်သဘောရှိသော မြတ်စွာသော ဘရဒ္ဝါဇ ရှိက မေတ္တာပျော်ရွှင်၍ ဘရတအား ဤစကားတော်ကို မိန့်ကြား하였다။
Verse 20
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता।।2.90.20।।
အို လူတို့အတွင်း ကျားသတ္တဝါကဲ့သို့ ရဲရင့်သူ၊ ရာဃဝ မျိုးနွယ်မှ မွေးဖွားသူရေ—ဤအရာတို့သည် သင်နှင့် အလွန်သင့်တော်၏။ ဆရာတော်များအပေါ် သင့်လျော်သော အကျင့်အကြံ (guru-vṛtti)၊ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်ခြင်း (dama) နှင့် သာဓုသူတော်ကောင်းတို့၏ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
Verse 21
जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन्।।2.90.21।।
သင်၏နှလုံးသား၌ တည်ကြည်နေသောအရာကို ငါသိ၏; သို့သော် ထိုအရာ ပိုမိုခိုင်မာအတည်ပြုစေရန်နှင့် သင်၏ကောင်းသတင်းကောင်းဂုဏ်ကို အလွန်တိုးပွားစေရန် ငါသည် သင့်ကို အထူးတလည် မေးမြန်းခဲ့သည်။
Verse 22
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ।।2.90.22।।
ငါသည်လည်း ဓမ္မကို သိမြင်သူ ရာမကို သိ၏—စီတာနှင့် လက္ခမဏတို့နှင့်အတူ။ သင်၏အစ်ကိုတော်သည် မဟာတောင်တန်း ချိတြကူဋ (Citrakūṭa) တွင် နေထိုင်လျက်ရှိသည်။
Verse 23
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद।।2.90.23।।
မနက်ဖြန် သင်သည် ထိုဒေသသို့ ထွက်ခွာရမည်၊ ယနေ့မူ မိမိ၏ အမတ်များနှင့်အတူ ဤနေရာ၌ နေထိုင်ပါ။ အလွန်ပညာရှိတော်မူ၍ ဆန္ဒနှင့် အကျိုးအမြတ်ကို ခွဲခြားသိမြင်တတ်သူရေ၊ ဤတောင်းဆိုချက်ကို ကျွန်ုပ်အား ချီးမြှင့်ပါ။
Verse 24
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः।।2.90.24।।
ထို့နောက် မြင်ကွင်းမြင့်မြတ်သော ဘရတသည် မျက်နှာပျော်ရွှင်စွာဖြင့် “အဲဒီအတိုင်းပါ” ဟု အတည်ပြုဆို၏။ ထိုအခါ မင်းသားသည် ထိုအာရှရမ်၌ ညအိပ်နေရန် စိတ်ဆုံးဖြတ်하였다။
Frequently Asked Questions
The chapter frames a legitimacy test: Bharadvāja suspects Bharata’s arrival may conceal an ambition to enjoy the kingdom “without obstacles,” potentially by harming the exiled Rāma and Lakṣmaṇa; Bharata must publicly demonstrate non-violence, humility, and transparent intent.
Dharma is verified not only by lineage or claims but by observable conduct—restraint, reverence to preceptors, and willingness to submit motives to scrutiny; the sage’s probing becomes a method of moral clarification and reputational stabilization.
Bharadvāja’s āśrama functions as a ritual checkpoint where arghya–pādya hospitality is observed, and Citrakūṭa is identified as Rāma’s current residence—anchoring the narrative’s movement from Ayodhyā’s court to the forest geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.