Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
ভগৱান অগ্নিয়ে ক’লে যে যথাবিধি দেবতা-স্থাপনা আৰু প্ৰতিমা-সংস্কাৰেই মন্দিৰক আচারগতভাৱে কাৰ্যক্ষম কৰে। পঞ্চায়তন নীতিত কেন্দ্ৰত বাসুদেৱ/নাৰায়ণ, আৰু দিশসমূহত দেবতাৰ বিন্যাস—আগ্নেয়ত বামন, নৈঋতিত নৃহৰি, বায়ব্যত হয়গ্ৰীৱ, ঈশানত বৰাহ; লগতে নবধাম, লোকপাল-গ্ৰহ-দশাৱতাৰ সমূহ আৰু কেন্দ্ৰত বিশ্বৰূপ-হৰি থকা ত্ৰয়োদশ-শ্ৰাইন মডেল আদি বিকল্প বিন্যাসো উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত প্ৰতিমা-লক্ষণ: মাটি, কাঠ, ধাতু, ৰত্ন, শিলা, সুগন্ধি দ্ৰব্য, ফুল আদিৰে প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি; সময়মতে পূজাই অভীষ্ট ফল দিয়ে। শিলা-নিৰ্বাচনত বৰ্ণানুসাৰে ৰঙ-লক্ষণ, আৰু উত্তম শিলা নাপালে সিংহ-বিদ্যাৰে প্ৰতিকাৰ/প্ৰতিস্থাপনৰ বিধান। শেষত খোদাইৰ আগৰ সংস্কাৰ—বনগ্ৰহণ, ব্ৰজযাগ, বলি, সঁজুলি-পূজা, অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে প্ৰোক্ষণ, নৃসিংহ-ৰক্ষা, পূৰ্ণাহুতি, ভূত-বলি, স্থানীয় সত্তাৰ শমন/নিৰ্বাসন, স্বপ্ন-মন্ত্ৰে নিৰ্ণয়, শিল্পীৰ বিষ্ণু/বিশ্বকৰ্মা-ভাব, আৰু শিলাখণ্ড কৰ্মশালালৈ নি বিধিপূৰ্বক সন্মান—বৰ্ণিত।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
এই অধ্যায়ত শান্তিকৰ্মৰ পাছত ভক্তিসহিতে বাসুদেৱ আৰু ব্যূহ-মূৰ্তিসকলৰ প্ৰতিমা-লক্ষণ আৰু মিতিশাস্ত্ৰ বৰ্ণিত। মন্দিৰৰ উত্তৰ ভাগত প্ৰতিমা স্থাপন কৰি পূৰ্বমুখ বা উত্তৰমুখ কৰি ৰাখিব লাগে—এয়া বাস্তু-ধৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত স্থানবিধি। স্থাপন আৰু বলি অৰ্পণৰ পাছত মধ্যচিহ্নিত শিলাখন ন’ভাগত বিভাজন কৰি স্বাঙ্গুল, গোলক/কালনেত্ৰ আৰু তাল-প্ৰমাণৰ দ্বাৰা মাপ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। মুকুট, মুখ, গ্ৰীৱা, বক্ষ, উদৰ, ঊৰু-জঙ্ঘা, পাদ আৰু নেত্ৰ-ভ্ৰূ-নাসিকা-কৰ্ণ-ওষ্ঠ, শিৰোপৰিধি, ভুজ-প্ৰকোষ্ঠ, কৰতল, আঙুলিৰ সন্ধি, কটি আৰু পায়ৰ পৰিণাহলৈকে সূক্ষ্ম অনুপাত দিয়া আছে। অলংকাৰ-নিয়ম, প্ৰভামণ্ডল-পি ঠৰ লক্ষণ, আৰু চিহ্ন—সোঁফালে চক্ৰ-পদ্ম, বাঁফালে শঙ্খ-গদা—সহ শ্ৰী, পুষ্টি, বিদ্যাধৰ আদি পৰিচাৰকো উল্লেখিত। সঠিক পূজাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ প্ৰতিমামিতিৰ ৰূপৰেখা এই অধ্যায়ে দিয়ে।
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ভগৱান অগ্নিয়ে পিণ্ডিকা-লক্ষণ বিষয়ে প্ৰযুক্তিগত কিন্তু আচাৰ-সংলগ্ন বৰ্ণনা আগবঢ়ায়। পিণ্ডিকাৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰতিমাৰ সমান, উচ্চতা প্ৰতিমাৰ অর্ধ, আৰু নিৰ্মাণ ৬৪ পুট/স্তৰত হ’ব লাগে বুলি প্ৰমাণ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত নিৰ্দিষ্ট খালী পট্টি/ৰেখা এৰি দিয়া, কোষ্ঠক গঢ়ি শোধন কৰা, আৰু দুয়োফালে সমতা ৰখাৰ বিধান আছে—শুচিতা, সমতলতা আৰু মাপমাফিক বিভাজনে বাস্তু-শুভতা আৰু স্থায়িত্ব আনে। পাছত যৱ, গোল, অংশ, কলা, তাল, অঙ্গুল আদি এককে মুখাবয়ব আৰু দেহ-প্ৰস্থৰ অনুপাত নিৰ্ধাৰণ কৰি ফলক লক্ষ্মী-অনুগ্ৰহৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত ধন-প্ৰতীক, চামৰধাৰিণী পৰিচাৰিকা, গৰুড় আৰু চক্ৰাদি চিহ্নসহ পিণ্ডিকা-প্ৰতিমা-পরিবাৰক ঈশান-কল্পত প্ৰতিষ্ঠাযোগ্য পবিত্ৰ সমগ্ৰ ৰূপ বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে শালগ্ৰামাদি পৱিত্ৰ শিলা-মূৰ্তিৰ প্ৰাতিমা-লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিছে। এই ৰূপসমূহক ভুক্তি-মুক্তি-প্ৰদা বুলি ক’লে, মূৰ্তি-চিনাক্তকৰণক সাধনা আৰু মোক্ষাভিমুখ ভাবনাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। বাসুদেৱ, সঙ্কর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ, নাৰায়ণ, বিষ্ণু, নৰসিংহ, বৰাহ, কূৰ্ম, হয়গ্ৰীৱ, বৈকুণ্ঠ, মৎস্য, শ্ৰীধৰ, বামন, ত্ৰিবিক্ৰম, অনন্ত, সুদৰ্শন, লক্ষ্মী-নাৰায়ণ, অচ্যুত, জনাৰ্দন, পুৰুষোত্তম আদি ৰূপৰ পৰিচয় চক্ৰৰ সংখ্যা, বৰ্ণ, ৰেখা, বিন্দু, ছিদ্ৰ/শুষিৰ, আৱৰ্ত আৰু গদা-আকৃতি আদি দৃশ্যচিহ্নেৰে নিৰ্ণয় কৰা হয়। যথাযথ লক্ষণজ্ঞানৰ দ্বাৰা সঠিক পূজা, প্ৰতিষ্ঠা-বিধি আৰু শুদ্ধ আচাৰ নিশ্চিত হয়, আৰু পৱিত্ৰ দ্ৰব্য-মাধ্যম ধৰ্মীয় সংকল্পৰ সৈতে সামঞ্জস্য পায়।
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে শালগ্ৰাম আৰু হৰিৰ চক্র-চিহ্নিত ৰূপসমূহৰ পূজাবিজ্ঞান শাস্ত্ৰীয় ক্ৰমে উপদেশ কৰে। পূজাক কাম্য, অকাম্য আৰু উভয়াত্মিকা (মিশ্ৰ) ৰূপে বিভাজন কৰি মীনাদি ৰূপশ্ৰেণীক নিৰ্দিষ্ট ফলৰ সৈতে সংযোগ কৰে; চক্রত সূক্ষ্ম বিন্দু-লক্ষণ উল্লেখ কৰি বৰাহ-নৰসিংহ-ৱামন-সম্পৰ্কিত মুক্তিমুখী লক্ষ্যো দেখুৱায়। তাৰ পিছত বিধি অংশত মণ্ডল-ৰচনা (চতুৰস্ৰৰ ভিতৰত চক্রাব্জ; পাছত ষোড়শ-অৰ আৰু অষ্টদল), হৃদয়ত প্ৰণৱ-প্ৰতিষ্ঠা, হাত-দেহত ষড়ঙ্গ-ন্যাস আৰু মুদ্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। দিকপূজাত পৰিধি-ৰক্ষাৰ বাবে গুৰু, গণ, ধাতৃ, বিধাতৃ/কৰ্তৃ/হর্তৃ, বিশ্বক্ষেন আৰু ক্ষেত্ৰপাল পূজা; লগতে বেদাধাৰ, আধাৰানন্তক, ভূ, পীঠ, পদ্ম আদি স্তৰ আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ-অগ্নি মণ্ডল স্থাপনৰ বিধান আছে। বিশ্বক্ষেন/চক্র/ক্ষেত্ৰপালৰ পূৰ্বপূজা নাথাকিলে শালগ্ৰাম পূজা ‘নিষ্ফল’—আগমিক শুদ্ধতা আৰু অন্তৰ্ভাৱেই সিদ্ধি-ধৰ্মফলৰ মূল বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভগৱান অগ্নিয়ে কেশৱ, নাৰায়ণ আদি বিষ্ণুৰ চৌব্বিশটা বৈষ্ণৱ মূৰ্তিৰ বিৱৰণ দিয়ে। পদ্ম, শঙ্খ, চক্র আৰু গদাৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমে প্ৰতিটো ৰূপৰ প্ৰতিমা-লক্ষণ নিৰ্ধাৰিত হৈছে; কিছুমান ঠাইত শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু কৌমোদকীৰ উল্লেখো আছে। এই অধ্যায়টো প্ৰতিমা-শাস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক চাবি আৰু পূজা, প্ৰদক্ষিণা, ৰক্ষা-জপত পাঠযোগ্য স্তোত্ৰ-একক হিচাপে কাম কৰে। পাছত ব্যূহ-তত্ত্ব (বাসুদেৱ→সঙ্কর্ষণ→প্ৰদ্যুম্ন→অনিরুদ্ধ) অনুসাৰে মন্ত্রজপক বিশ্ব-প্ৰসাৰ ক্ৰমৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত কোৱা হৈছে যে ই দ্বাদশাক্ষৰ-সম্পৰ্কিত চতুৰ্বিংশতি-মূৰ্তি-স্তোত্ৰ; ইয়াৰ পাঠ বা শ্রৱণে শুদ্ধি আৰু সৰ্বসিদ্ধি লাভ হয় আৰু ভুক্তি-মুক্তি দুয়োটাই প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ প্ৰসঙ্গত প্ৰতিষ্ঠাৰ উপযোগী দশাৱতাৰ আৰু অন্যান্য বৈষ্ণৱ মূৰ্তিৰ প্ৰতিমা-লক্ষণ শাস্ত্ৰসম্মতভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছে। মৎস্য আৰু কূৰ্মৰ দেহ-প্ৰকাৰ, বৰাহৰ পৃথিৱী-উদ্ধৰণ মুদ্ৰা, ক্ষ্মা/ধৰা, অনন্ত আৰু শ্ৰীসহ পৰিবাৰ, লগতে ৰাজ্যলাভ আৰু সংসাৰ-তৰণ ফল উল্লেখ আছে। নৰসিংহৰ উগ্ৰ-নাট্যভঙ্গী আৰু মানক চতুৰ্ভুজ চিহ্ন-ৰূপ, বামন আৰু ৰাম/বলৰামৰ বহু বিন্যাস অস্ত্ৰ-স্থাপন ক্ৰমে নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। বুদ্ধৰ শান্ত ভাব-ৱেশ আৰু কল্কিৰ পৰিধান, তেজ আৰু যুগান্তকাৰী কাৰ্য বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বাসুদেৱাদি নবব্যূহ আৰু সংশ্লিষ্ট ৰূপ—ব্ৰহ্মা, গৰুড়াৰূঢ় বিষ্ণু, বিশ্বৰূপ, অশ্বশিৰ হৰি (হয়গ্ৰীৱ সদৃশ), দত্তাত্ৰেয়, বিশ্বক্সেন—পাঠভেদসহ উল্লেখ কৰি পৰম্পৰা-শুদ্ধতা আৰু আচাৰ-উপযোগিতা প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
অগ্নিদেৱে সাধাৰণ প্ৰতিমা-লক্ষণৰ পৰা আগবাঢ়ি, বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ পৰিসৰত দেৱী-প্ৰতিমাৰ প্ৰযুক্তিগত লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে। চণ্ডী/দুৰ্গাৰ অস্ত্ৰসমূহ আৰু ভুজাসংখ্যা—বিশ, আঠাৰ, ষোল, দহ আৰু আঠ ভুজাৰ ৰূপ—নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে আৰু নবপদ্ম (নৱ কমল) মণ্ডলত তত্ত্বক্ৰমে স্থাপন/ন্যাসৰ স্থান দিয়া আছে। পাছত ৰুদ্ৰচণ্ডা আদি উগ্ৰ ৰূপৰ নাম, বৰ্ণভেদ, গতি-ভেদ, প্ৰতিষ্ঠাৰ উদ্দেশ্য (সন্তান, সমৃদ্ধি আদি) আৰু লক্ষ্মী, সৰস্বতী, গংগা (জাহ্নৱী), যমুনা, মাতৃকা-সদৃশ শক্তি আদি উপদেৱতাৰ উল্লেখ আছে। বিনায়কৰ মাপ-প্ৰমাণ—বিশেষকৈ শুঁড়ৰ দৈৰ্ঘ্য অঙ্গুলত আৰু কলা/নাড়ী মান—আৰু স্কন্দ আদি ৰূপলক্ষণো কোৱা হৈছে। শেষত চামুণ্ডাৰ ভেদ, ভৈৰৱী, অম্বাষ্টক, ঘণ্টাকৰ্ণ আদি ৰক্ষক দেৱ-গণৰ বৰ্ণনাৰে সঠিক ৰূপ-নিৰ্ণয়ে ৰক্ষা, সিদ্ধি আৰু সম্যক প্ৰতিষ্ঠা-ফল লাভ হয় বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
দেৱী-প্ৰতিমাৰ লক্ষণৰ পাছত ভগৱান অগ্নি সূৰ্য আৰু সংশ্লিষ্ট দেৱ-বিন্যাসৰ কথা কয়, যি মন্দিৰ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু আৱৰণ-ৰচনাত মুখ্য। প্ৰথমে সূৰ্যৰ শাস্ত্ৰীয় ৰথৰূপ নিৰ্দিষ্ট—সাত অশ্ব, এক চক্ৰ, পদ্মচিহ্ন আৰু সহায়ক উপকৰণ; দ্বাৰ/পাৰ্শ্ব-সেৱক হিচাপে দণ্ডধাৰী পিঙ্গল, চামৰধাৰী সেৱক, আৰু ‘নিষ্প্ৰভা’ বুলি কোৱা সহচৰী। বিকল্প ৰূপত সূৰ্যক অশ্বাৰূঢ়, বৰদ-মুদ্ৰাযুক্ত আৰু পদ্মধাৰী ৰূপেও দেখুৱাবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত দিকপাল আৰু উপদিক্ দেৱতাসকলক নিৰ্দিষ্ট পদ্ম-পত্ৰবিন্যাসত ক্ৰমে স্থাপন কৰি তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰ-লক্ষণ বৰ্ণনা কৰা হয়। সূৰ্যৰ নাম-অংশ, ৰাশি/মাস স্থান আৰু বিভিন্ন বৰ্ণভেদ মন্ত্র-ন্যাসৰ যুক্তিৰ সৈতে ৰূপৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত চন্দ্ৰৰ পৰা কেতু পৰ্যন্ত নবগ্ৰহ-প্ৰতিমা, নাগ-তালিকা, আৰু কিন্নৰ, বিদ্যাধৰ, পিশাচ, বেতাল, ক্ষেত্ৰপাল, প্ৰেত আদি সীমান্ত-ৰক্ষক সত্তাৰ উল্লেখে পবিত্ৰ স্থানৰ পূৰ্ণতা দেখুৱাইছে।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
প্ৰতিমা-লক্ষণৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে যোগিনী-গণৰ সুসংগঠিত বৰ্ণনা কৰে—ঐন্দ্ৰী গোটৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শান্তা (শমনকাৰী) গোটলৈ ‘অষ্টাষ্টক’ (আঠ-আঠ) পৰম্পৰা। তাৰ পিছত বহু যোগিনী/দেৱীৰ নাম আৰু শক্তিনাম তালিকাভুক্ত হয়, আৰু অস্ত্ৰ-চিহ্ন তথা মূৰ্তি-বিৱৰণত পাণ্ডুলিপি/পাঠভেদৰ পৰম্পৰাৰ ইঙ্গিতো থাকে। নামতালিকাৰ পাছত বিধান—পৰিচাৰিকা দেৱীসকলক চাৰি বা আঠ বাহুবিশিষ্ট, ইষ্ট অস্ত্ৰধাৰিণী আৰু সিদ্ধিদায়িনী ৰূপে অংকন কৰিব লাগে। ভৈৰৱৰ মূৰ্তিলক্ষণ বিস্তৃত—উগ্ৰ ভাৱ, জটাত চন্দ্ৰচিহ্ন, আৰু খড়্গ, অঙ্কুশ, পৰশু, ধনু, ত্ৰিশূল, খট্বাংগ, পাশ আদি অস্ত্ৰসমূহসহ বৰদ-মুদ্ৰা। তাৰ পাছত অবিলোম ক্ৰমে অগ্নিলৈকে বিন্যাস, মন্ত্রবিভাগ আৰু ষড়ঙ্গ-ন্যাসৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। শেষত বীৰভদ্ৰ, গৌৰী/ললিতা আৰু সিংহবাহিনী চণ্ডিকা—যি ত্ৰিশূলেৰে মহিষক বধ কৰে—ইহঁতৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰতিমা-ছক দি তত্ত্ব, শিল্প আৰু প্ৰতিষ্ঠা-বিধিক একেটা আগমিক ৰূপৰেখাত একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
এই অধ্যায়ত ভগৱানে পদ্মজ ব্ৰহ্মাক, বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ অন্তৰ্গত শিৱলিঙ্গ আৰু তাৰ পিণ্ডিকা/পীঠ নিৰ্মাণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মান, ৰেখা আৰু বিভাগৰ তান্ত্ৰিক-আগমিক বিধি উপদেশ দিয়ে। দৈৰ্ঘ্য-প্ৰস্থ নিৰ্দিষ্ট ভাগত ভাগ কৰি ক্ৰমে ৰূপ গঠন—চতুৰস্ৰ আধাৰৰ পৰা ৮, ১৬, ৩২, ৬৪ কোণীয়া ফলকযুক্ত ৰূপ হৈ শেষত পৰিপূৰ্ণ বৃত্তাকাৰতালৈ—বৰ্ণিত। লিঙ্গশিৰৰ ছত্ৰাকাৰ ৰেখা, উচ্চতা-ব্যাস অনুপাত, আৰু মধ্যসূত্ৰত ব্ৰহ্মা-ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কিত অঞ্চলৰ বিভাগো নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। সাধাৰণ লক্ষণৰ পাছত পীঠৰ উচ্চতা, কেন্দ্ৰীয় খাতা (গৰ্ত), মেখলা-বন্ধ, বিকাৰাংগ অলংকাৰ অংগ, আৰু উত্তৰ দিশত প্ৰণালা জল-নিৰ্গম স্থাপনৰ সাৰ্বজনীন বিধান দিয়া হৈছে; পাঠান্তৰৰ উল্লেখো আছে। এইদৰে সূক্ষ্ম স্থাপত্যবিদ্যাক ধৰ্মকৰ্ম ৰূপে দেখুৱাই স্থিৰ পূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠিত সান্নিধ্য নিশ্চিত কৰে।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
অগ্নিদেৱে প্ৰতিষ্ঠা-বিষয়ক উপদেশত সাধাৰণ লিঙ্গ-লক্ষণৰ পৰা আগবাঢ়ি দ্ৰব্য, মান আৰু বিধিৰ প্ৰযুক্তিগত বিধান বৰ্ণনা কৰে। বস্ত্ৰ আৰু মৃৎলিঙ্গ (পোৰা মাটি শ্ৰেষ্ঠ)ৰ পৰা কাঠ, শিল, ধাতু আৰু মূল্যবান মাধ্যম (মুক্তা, লোহা, সোণ; লগতে ৰূপা, তামা, পিতল, টিন আৰু ৰস-লিঙ্গ)লৈ দ্ৰব্যক্ৰম দিয়া হৈছে আৰু কিছুমান দ্ৰব্যক ভুক্তি–মুক্তি ফলৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত স্থাপনাস্থানৰ যুক্তি আৰু মাপৰ পদ্ধতি—গৃহ্য লিঙ্গ ১–৫ অঙ্গুল; মন্দিৰত দ্বাৰ আৰু গৰ্ভগৃহৰ অনুপাতৰ পৰা মান নিৰ্ণয়; ৩৬×৩ মানভেদ আৰু সিহঁতৰ সংযোজনে ১০৮ মানতন্ত্ৰ। চল (বহনযোগ্য) লিঙ্গ ১–৫, ৬–১০, ১১–১৫ অঙ্গুল শ্ৰেণী, সূত্ৰ (দড়ি/গাইড-ৰেখা) পদ্ধতি আৰু হস্ত-আধাৰিত বিস্তাৰো আছে। শেষভাগত প্ৰতিমামিতিৰ জ্যামিতি, অৱশিষ্ট অঙ্গুলৰ পৰা শকুন-নিৰ্ণয়, ধ্বজ/সিংহ/বৃষ শ্ৰেণী, স্বৰ-শুভতা, ৰূপভেদ, ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–শিৱ বিভাগতত্ত্ব, আৰু মুখলিঙ্গ-শিৰোভেদত মুখাৱয়ৱ আৰু উত্থানৰ মান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ ধাৰাবাহিকতাত অগ্নিদেৱে পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ব্যক্ত–অব্যক্ত চিন্তাৰ পৰা আগবাঢ়ি প্ৰতিমা-স্থাপনৰ সূক্ষ্ম শিল্পবিধি বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ পিণ্ডিকা (আধাৰ/পীঠ)ৰ লক্ষণ অনুপাত-নিয়মে নিৰ্ধাৰণ কৰে—দৈৰ্ঘ্য প্ৰতিমাৰ প্ৰমাণ অনুসাৰে, প্ৰস্থ আৰু মেখলা-বন্ধ আদি ভগ্নাংশ-মাপে। তাৰ পিছত ভিত্তিৰ গাঁতৰ মাপ, উত্তৰ দিশলৈ সামান্য ঢাল, আৰু প্ৰণালা (জল-নিৰ্গমন) ক’ত ওলাই যাব লাগে সেয়া নিৰ্দেশ কৰি জল-ব্যৱস্থাপনৰ দ্বাৰা শুচিতা ৰক্ষা পায় বুলি দেখুৱায়। ষোড়শাংশ পদ্ধতিত উচ্চতাৰ স্তৰবিভাগ আৰু তল, মধ্য, কণ্ঠ অংশৰ খণ্ডবিভাগ মান্য কৰা হৈছে। ‘সাধাৰণ’ প্ৰতিমাতো এই নিয়ম প্ৰযোজ্য; গৰ্ভগৃহ/শ্ৰাইন-দ্বাৰৰ অনুপাত মন্দিৰ-দ্বাৰমাপৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে; আৰু প্ৰতিমা-প্ৰভাত গজ আৰু ব্যালক অলংকাৰৰ বিধান আছে। শেষত সাৰ্বজনীন প্ৰতিমামিতি—পুৰুষ দেৱতা হৰি/বিষ্ণু-মান, দেৱী লক্ষ্মী-মান—শোভা ধৰ্মীয় আৱশ্যকতা বুলি স্থাপন কৰে।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
ভগৱান প্ৰতিষ্ঠা-পঞ্চকক তত্ত্বত্রয় ৰূপে ব্যাখ্যা কৰে—প্ৰতিমা পুৰুষে প্ৰাণিত, পিণ্ডিকা প্ৰকৃতিৰ প্ৰতীক, আৰু লক্ষ্মী প্ৰতিষ্ঠা-কর্মৰ স্থিৰতা সূচায়; এই সংযোগ ‘যোগক’। ইষ্টফলসিদ্ধিৰ বাবে যাগ আৰম্ভ হৈ বাস্তু-প্ৰাৰম্ভিক কৰ্মসমূহেৰে আগবাঢ়ে—গৰ্ভসূত্ৰ অক্ষ নিৰ্ণয়, মণ্ডপৰ ভেদ আৰু মাপ, স্নান আৰু কলশ-কাৰ্যৰ বিন্যাস, আৰু যাগদ্ৰব্য প্ৰস্তুতি। বেদী এক-তৃতীয়াংশ/অর্ধ মাপে নিৰ্মাণ কৰি কলশ, ঘটিকা, ছত্ৰ আদিৰে অলংকৃত কৰা হয়; সকলো সামগ্ৰী পঞ্চগব্যে শুদ্ধ কৰা হয়। গুৰু বিষ্ণুধ্যান কৰি নিজকে যজ্ঞাধিষ্ঠান বুলি মানি আত্মপূজা কৰে, আৰু প্ৰতিটো কুণ্ডত যোগ্য মূর্তিপাশ স্থাপন হয়। দিশানুসাৰে তোৰণ-স্তম্ভৰ কাঠ নিৰ্দিষ্ট, “স্যোনা পৃথিবী” মন্ত্রপূজা, স্তম্ভমূলে অঙ্কুৰাৰোপণ, সুদৰ্শনচিহ্ন, ধ্বজবিধান আৰু বহু কলশ স্থাপন আছে। শেষত কলশত দিক্পালসকলক আহ্বান কৰি ক্ৰমে পূজা—পূৰ্বে ইন্দ্ৰ, আগ্নেয় অগ্নি, দক্ষিণে যম, নৈঋত্য নৈঋত, পশ্চিমে বৰুণ, বায়ব্য বায়ু, উত্তৰে সোম/কুবেৰ, ঈশানে ঈশান; ঊর্ধ্বে ব্ৰহ্মা আৰু অধঃ অনন্ত—সকলে নিজ নিজ দ্বাৰ-দিশ ৰক্ষা কৰি যাগক্ষেত্ৰক ৰক্ষিত বিশ্বমণ্ডল কৰে।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠাত অভিষেকৰ বাবে ব্যৱহৃত কলশ(সমূহ) স্থাপন আৰু কুম্ভাধিবাসৰ ক্ৰমবদ্ধ আগমিক বিধান ভগৱান অগ্নিয়ে বৰ্ণনা কৰিছে। প্ৰথমে ভূমি-পৰিগ্ৰহ, ৰক্ষাৰ্থে চাউল আৰু সৰিষ ছটিয়াই দিয়া, নৃসিংহ-মন্ত্ৰে ৰাক্ষোঘ্ন শুদ্ধি আৰু পঞ্চগব্য প্ৰোক্ষন কৰা হয়। তাৰ পাছত ভূমিৰ পৰা কলশলৈকে পূজা, হৰিৰ অঙ্গ-উপচাৰ, আৰু সহায়ক পাত্ৰসমূহক অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে সংস্কাৰ; অচ্ছিন্ন ধাৰা আৰু প্ৰদক্ষিণাৰে অভিষেক-প্ৰবাহ অবিৰত ৰখা হয়। মণ্ডলত “যোগে যোগে” মন্ত্ৰে শয্যা স্থাপন, স্নান-মণ্ডপত দিশানুসাৰে বিষ্ণুৰূপৰ বিন্যাস আৰু ঈশানৰ বিশেষ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। স্নান আৰু অনুলেপনৰ বাবে বহু কুম্ভ স্থাপন কৰি, পাতা, কাঠ, মাটি, ঔষধি, ধান্য, ধাতু, ৰত্ন, জল আৰু দীপ আদি দ্ৰব্য দিশানুসাৰে সাজি অৰ্ঘ্য, পাদ্য, আচমন, নীৰাজন আদি উপচাৰৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। মন্ত্ৰ-দ্ৰব্য-দেশ-ক্রমৰ সূক্ষ্ম নিয়মে দেৱসন্নিধি স্থিৰ কৰা আগ্নেয় বিদ্যাৰ আচার-প্ৰযুক্তি এই অধ্যায়ত প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
কলশাধিবাসৰ পাছত বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা ক্ৰমত ভগৱান অগ্নিয়ে স্নানাদি-বিধি বৰ্ণনা কৰে, যাৰ দ্বাৰা শিল্পী-নিৰ্মিত বিগ্ৰহ জাগ্ৰত, শুদ্ধ আৰু জনসাধাৰণৰ পূজাযোগ্য হয়। আচার্যই ঈশান কোণত বৈষ্ণৱ অগ্নি স্থাপন কৰি ঘন গায়ত্ৰী-হোম কৰে আৰু সম্পাতৰ দ্বাৰা কলশসমূহ অভিমন্ত্ৰিত কৰে। কৰ্মশালা আৰু যজমান-মণ্ডলীৰ শুদ্ধি, বাদ্য-গান, আৰু সোঁহাতত ৰক্ষাকৌতুক-বাঁধন (দেশিকসহ) সম্পন্ন হয়। বিগ্ৰহ স্থাপন, স্তৱ আৰু শিল্পি-দোষ নাশৰ প্ৰাৰ্থনা কৰি স্নানমণ্ডপলৈ নি মন্ত্র-আহুতিত নেত্ৰোন্মীলন কৰা হয়। তাৰ পাছত অভ্যঙ্গ, উবটন, উষ্ণজলে ধোৱা, প্ৰোক্ষণ, তীৰ্থ/নদীজল, সুগন্ধি দ্ৰব্য, ঔষধি, পঞ্চগব্য আদিৰে বহু মন্ত্রপুটত বিস্তৃত স্নপন; বহু কলশে বিষ্ণু-আৱাহনলৈকে সম্পন্ন হয়। শেষত কৌতুকমোচন, মধুপৰ্ক, পবিত্ৰক প্ৰস্তুতি, ধূপ-অঞ্জন-তিলক-ফুলমালা আৰু ৰাজচিহ্নাদি উপচাৰ, শোভাযাত্ৰা আৰু অষ্টমঙ্গল বিন্যাস; হৰসহ অন্য দেৱতাতো প্ৰযোজ্য, আৰু ‘নিদ্ৰা’ কলশ শিৰোভাগত স্থাপনৰ নিৰ্দেশ আছে।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
অধ্যায় ৫৯ত ‘অধিবাসন’ক হৰি-প্ৰতিষ্ঠা ক্ৰিয়াৰ বাবে ভগৱানৰ সন্নিধি আহ্বান কৰি স্থিৰ কৰাৰ বিধি বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অগ্নিদেৱে প্ৰথমে অন্তৰঙ্গ সাধনা কয়—আচাৰ্যই ওঁকাৰত চেতনাক যোজনা কৰি চিত্তক কেন্দ্ৰীভূত কৰে আৰু লয়ক্ৰমে তত্ত্বসমূহৰ প্ৰত্যাহাৰ কৰে: পৃথিৱী বায়ুত, বায়ু আকাশত, আকাশ মনত, মন অহংকাৰত, অহংকাৰ মহতত, আৰু মহৎ অব্যক্তত লীন হয়; অব্যক্তক বাসুদেৱ-স্বৰূপ শুদ্ধ জ্ঞান বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত সৃষ্টিৰ মানচিত্ৰ (ব্যূহ/কসমোজেনেসিস) অনুসাৰে তন্মাত্ৰা, জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু স্থূল দেহ গণনা কৰি সাধকে বিশ্বক ‘সংস্কৃত দেহ’ ৰূপে বিধিপূৰ্বক পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰে। তাৰপিছত বীজাক্ষৰে তত্ত্ব আৰু দেহস্থানত মন্ত্রন্যাস, বৈষ্ণৱ নামন্যাস (কেশৱৰ পৰা দামোদৰলৈ) আৰু ষড়ঙ্গন্যাস সম্পন্ন হয়। দ্বাদশ-অৰ চক্ৰ-মণ্ডল, সৌৰ-সোম্য কলা, পৰিবাৰ আৰাধনাৰ পাছত প্ৰতিমাত হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠা, বৈষ্ণৱ অগ্নি প্ৰজ্বলন, হোম-শান্তিকৰ্ম, পবিত্ৰ নদী প্ৰতিষ্ঠা, ব্ৰাহ্মণভোজন, দিক্পতিসকললৈ বলি আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণসহ পবিত্ৰ পাঠৰ দ্বাৰা অধিবাসনে সকলো ক্ৰিয়াংশ পবিত্ৰ কৰা হয়।
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ভগৱান অগ্নিয়ে বাসুদেৱ/হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ ধাপেধাপে বিধান বৰ্ণনা কৰিছে। গৰ্ভগৃহ সাত ভাগত বিভাজন কৰি ব্ৰহ্ম-ভাগত বিগ্ৰহ স্থাপন কৰিব লাগে আৰু দেৱ, মানৱ আৰু ভূত-ভাগৰ নিৰ্দিষ্ট বণ্টন মানি চলিব লাগে। তাৰ পিছত পিণ্ডিকা-স্থাপন, প্ৰয়োজন হ’লে ৰত্ন-ন্যাস, নৰসিংহ আহুতিৰ সংযোগ, বৰ্ণ-ন্যাস, আৰু ইন্দ্ৰাদি মন্ত্রে নৱ দিশাৰ গাঁত/কুণ্ডত চাউল, ৰত্ন, ত্ৰিধাতু, ধাতু, চন্দন আদি নিক্ষেপ কৰি গুগ্গুলু-পরিবেষ্টন কৰা হয়। খণ্ডিল হোমবেদী সাজি আঠ দিশত কলশ স্থাপন; অষ্টাক্ষৰী মন্ত্রে অগ্নি আহ্বান, গায়ত্ৰী-প্ৰধান আহুতি, পূৰ্ণাহুতি আৰু শান্ত্যুদকে দেৱশিৰত অভিষেক সম্পন্ন হয়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মযানে বিগ্ৰহক গীত-বাদ্য আৰু বৈদিক ধ্বনিসহ মন্দিৰলৈ নি, আঠ মঙ্গল কলশে স্নান কৰাই, শুভ লগ্নত পীঠত প্ৰতিষ্ঠা কৰি ত্ৰিবিক্ৰম নমস্কাৰে স্থিৰ কৰা হয়। জীৱ-আৱাহন আৰু সান্নিধ্য-কৰণে চৈতন্যৰ বিগ্ৰহত অৱতৰণ ব্যাখ্যা; পৰিকৰ দেৱতা, দিকপাল, গৰুড়, বিশ্বক্ষেণ স্থাপন, ভূতবলি আৰু দক্ষিণাৰ নীতি কোৱা হৈছে। শেষত নিয়ম—মূল মন্ত্র দেৱতাভেদে পৃথক, কিন্তু বাকী প্ৰক্ৰিয়া সকলো প্ৰতিষ্ঠাত একে।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
এই অধ্যায়ত মন্দিৰ-নিৰ্মাণক জীৱন্ত যজ্ঞশক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰা আগ্নেয় বিধিৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। অবভৃথ-স্নানৰ পিছত ৮১ পদত কুম্ভৰ জাল-বিন্যাস কৰি সম্পূৰ্ণ মণ্ডলীকৰণ স্থাপন কৰা হয়, তাৰ পাছত হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ ভূমি সাজে। দ্বাৰ-প্ৰতিষ্ঠাত আহুতি, বলি, গুৰুপূজা, দেউৰিৰ তলত স্বৰ্ণ-নিক্ষেপ আৰু নিৰ্দিষ্ট হোম; লগতে চণ্ড–প্ৰচণ্ড আৰু শ্ৰী/লক্ষ্মীৰ স্থাপন, শ্ৰীসূক্ত-আৰাধনা আৰু দক্ষিণাৰে সামাজিক-আচাৰ সম্পূৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত হৃত্-প্ৰতিষ্ঠাত অষ্টৰত্ন, ঔষধি, ধাতু, বীজ, লোহা আৰু জলযুক্ত সংস্কৃত কুম্ভ; নৰসিংহ-মন্ত্ৰ-সম্পাত আৰু নাৰায়ণ-তত্ত্ব-ন্যাসে প্ৰাণৰূপ নিক্ষেপক সঞ্জীৱিত কৰে। বাস্তু মতে প্ৰাসাদক পুৰুষৰূপে ধ্যান—দ্বাৰ মুখ, শুকনাসা নাসিকা, প্ৰণাল অধোমাৰ্গ, সুধা ত্বক, কলশ কেশ/শিখা। শেষত ধ্বজাৰোহণ—প্ৰমাণ, ঈশান/বায়ব্য স্থাপন, পতাকাৰ বস্তু-অলংকাৰ, চক্ৰ (৮/১২ আৰ) নিৰ্মাণ, দণ্ডত সূত্ৰাত্মা আৰু ধ্বজাত নিষ্কল ন্যাস; প্ৰদক্ষিণা, মন্ত্ৰ, দান আৰু ধ্বজদানের ৰাজোচিত পুণ্য বৰ্ণিত।
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠক সমুদায়েন দেৱতা-প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰম শিকায়—লক্ষ্মীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সমগ্ৰ দেৱীসমূহলৈকে। পূৰ্বোক্ত মণ্ডপ-সজ্জা আৰু স্নানাদি পূৰ্বকৰ্মৰ পাছত শ্ৰীক ভদ্ৰাসনত স্থাপন কৰি অষ্টকলশ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। অভ্যঙ্গ, পঞ্চগব্যস্নান, নেত্ৰোন্মীলন, মধুৰত্রয়াদি নৈবেদ্য; কিছুমান মন্ত্রবাক্য/স্থানত পাঠভেদো উল্লেখিত। দিশানুসাৰে পৃথক মন্ত্রেৰে প্ৰোক্ষণ কৰি, শেষত ঈশান দিশত ৮১ ঘট পৰিমিত শিৰঃস্নান কৰি জল ভূমিত বিসৰ্জন দিয়া হয়। গন্ধ-পুষ্প সংস্কাৰ, তন্ময়াবহেৰে তাদাত্ম্য, ‘আনন্দ’ ঋক পাঠ; শয্যাত শায়ন্তীয় ন্যাসে স্থিৰতা, শ্ৰীসূক্তে সান্নিধ্য, লক্ষ্মীবীজে চিচ্ছক্তি জাগৰণ, তাৰপিছত পদ্ম বা কৰবীৰে নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাত হোম। শেষত উপকৰণ-মন্দিৰ সংস্কাৰ, পিণ্ডিকা নিৰ্মাণ, শ্ৰীসূক্ত পদে-পদে পাঠ, গুৰু/ব্ৰাহ্মণ দান আৰু স্বৰ্গাদি ফলধ্যান—মঙ্গল আৰু ধৰ্মসাধনৰ বিধিনিষ্ঠ সূক্ষ্মতা দেখুৱায়।
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বিষ্ণু-প্ৰতিষ্ঠাৰ পদ্ধতি বিষ্ণুৰ সহচৰ দেৱৰূপ আৰু দিৱ্য চিহ্ন—তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়), সুদৰ্শন, ব্ৰহ্মা আৰু নৰসিংহ—লৈ বিস্তাৰ কৰিছে। কোৱা হৈছে, প্ৰতিষ্ঠা ‘বিষ্ণুৰ দৰে’ হ’ব, কিন্তু প্ৰবোধন/প্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা প্ৰতিটোৰ নিজস্ব মন্ত্ৰেৰে হ’ব। প্ৰথমে ৰক্ষা আৰু যুদ্ধফলদায়ক তীব্ৰ সুদৰ্শন-মন্ত্ৰ দিয়া হৈছে; চক্ৰ ধাৰ্মিকৰ বাবে শান্ত, দুষ্টৰ বাবে ভয়ংকৰ, শত্রু-ভূতপ্ৰেতাদি দহি পেলায় আৰু বিৰোধী মন্ত্ৰ নিবারণ কৰে। তাৰ পাছত ‘পাতাল’ নামৰ বিস্তৃত নৰসিংহ-বিদ্যা বৰ্ণিত, যি পাতাল/আসুৰিক শক্তি দমন কৰি সন্দেহ আৰু বিপদ দূৰ কৰে। তাৰপিছত ‘ত্রৈলোক্য-মোহন’ মূৰ্তিৰ লক্ষণ আৰু ‘ত্রিলোক্য-মোহন’ মন্ত্ৰেৰে প্ৰতিষ্ঠা—গদাধাৰী, দুই বা চাৰি বাহু—আৰু চক্ৰ-পাঞ্চজন্যসহ, শ্ৰী–পুষ্টি আৰু বল–ভদ্ৰসহ সমূহ-বিন্যাস কোৱা হৈছে। পিছলৈ বহু বিষ্ণুৰূপ/অৱতাৰ আৰু শৈৱ-শাক্ত সমন্বিত ৰূপ—ৰুদ্ৰমূর্তি লিংগ, অৰ্ধনাৰীশ্বৰ, হৰি-শংকৰ, মাতৃকা—আৰু সূৰ্য/গ্ৰহ দেৱতা সহ বিনায়কৰ প্ৰতিষ্ঠাও উল্লেখ আছে। উত্তৰাৰ্ধত বিশেষকৈ পুস্তক-প্ৰতিষ্ঠা: স্বস্তিক-মণ্ডল পূজা, লিখন-সাধন আৰু পাণ্ডুলিপিৰ সন্মান, নাগৰী লিপি, ৰত্নলেখনী/পেটিকা বিধি, ঈশান দিশত আসন, দৰ্পণ-দৰ্শন, প্ৰোক্ষণ, নেত্ৰোন্মীলন, পৌৰুষসূক্ত ন্যাস, সজীৱীকৰণ, হোম, শোভাযাত্ৰা আৰু পাঠৰ আৰম্ভ-শেষত নিত্য আৰাধনা। শেষত বিদ্যাদান/পুস্তকদানক অক্ষয় পুণ্য বুলি উচ্চ কৰি, সৰস্বতী-বিদ্যাদান শ্ৰেষ্ঠ আৰু পাতা-অক্ষৰৰ পৰিমাণ অনুসাৰে পুণ্যবৃদ্ধি বুলি কৈ, আচার, মূর্তিশাস্ত্ৰ আৰু গ্ৰন্থ-পরম্পৰাক একে ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাত একত্ৰ কৰিছে।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠক কূপ, সোপান-কূপ/বাওঁদী, পুখুৰী আৰু জলাশয় আদিৰ বাবে বৰুণ-কেন্দ্ৰিক প্ৰতিষ্ঠা-বিধি উপদেশ দিয়ে। জলক হৰি (বিষ্ণু), সোম আৰু বৰুণৰ জীৱন্ত সান্নিধ্য বুলি মান্য কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে সোণ/ৰূপা/ৰত্নময় বৰুণ-মূৰ্তি আৰু তাৰ ধ্যানলক্ষণ—দ্বিভুজ, হংসাসনস্থ, অভয়মুদ্ৰা আৰু নাগপাশধাৰী—বৰ্ণিত। তাৰ পিছত মণ্ডপ, বেদী, কুণ্ড, তোৰণ আৰু বাৰুণ-কুম্ভসহ আচার-স্থাপত্যৰ বিধান আহে। তাৰপৰা অষ্ট-কুম্ভ ব্যৱস্থাত দিশানুসাৰে জল-উৎস—সমুদ্ৰজল, গংগাজল, বৰষুণৰ জল, প্ৰস্ৰৱণ/ঝৰাজল, নদীজল, উদ্ভিদ-উৎস জল, তীৰ্থজল আদি—আৰু অভাৱত বিকল্প নিয়ম আৰু মন্ত্রাভিমন্ত্রণ কোৱা হৈছে। শুদ্ধি, নেত্ৰোন্মীলন, অভিষেক, মধুপৰ্ক-বাস্ত্ৰ-পবিত্ৰ অৰ্পণ, অধিবাস, সজীৱকৰণ; লগতে হোমক্ৰম, দশদিক বলি আৰু শান্তিতোয়। শেষত জলাশয়ৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট মাপে মধ্যযূপ/চিহ্ন স্থাপন কৰি জগচ্ছান্তি, দক্ষিণা, ভোজন আৰু বাধাহীন জলদান-ধৰ্মৰ মহিমা—মহাযজ্ঞতকৈও অধিক পুণ্যদায়ক—প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
ভগৱান অগ্নিয়ে সভা-স্থাপন শিক্ষাত নিৰ্মাণক আচাৰগত বৈধতাৰ সৈতে সংযোগ কৰে—ভূমি পৰীক্ষাৰ পাছত যজমানে প্ৰথমে বাস্তু-যাগ কৰিব লাগে, তেতিয়াহে স্থান বিশ্ব-শৃঙ্খলাৰ সৈতে সামঞ্জস্য পায়। সভাগৃহ গাঁৱৰ চাৰিটা পথৰ সংযোগস্থলত বা গাঁৱৰ প্ৰান্তত নিৰ্মাণীয়; নিৰ্জন ঠাইত নহয়—যাতে নাগৰিক জীৱন সহজলভ্য আৰু সুৰক্ষিত থাকে। সামৰ্থ্য অনুসৰি নিৰ্মাণ শ্ৰেয়, কিন্তু সামৰ্থ্যৰ অধিক ব্যয় দোষ; চতুঃশালা পৰিকল্পনা দোষৰহিত আৰু শ্ৰেষ্ঠ, ত্ৰিশালা/দ্বিশালা/একশালা বিকল্পসমূহ দিশা-সতৰ্কতাসহ শর্তসাপেক্ষে বিবেচ্য। ‘কৰৰাশি’ গণনা, আঠ ভাগত বিভাজন, গৰ্গশাস্ত্ৰ অনুসৰি ব্যাখ্যা, আৰু ধ্বজ, ধোঁৱা, সিংহ আদি শকুনৰ দিশাভিত্তিক বিচাৰো উল্লেখ আছে। শেষত গৃহবাসৰ বাবে সমুদায়িক অনুমতি, প্ৰভাত ঔষধি-স্নানশুদ্ধি, ব্ৰাহ্মণভোজন, মঙ্গল অলংকাৰ, আৰু নন্দা, বাশিষ্ঠী, জয়া, পূৰ্ণা, ভদ্ৰা, কাশ্যপী, ভাৰ্গৱী, ইষ্টকা নাম স্মৰণ কৰা সমৃদ্ধি-মন্ত্ৰ—ধন, জন আৰু পশুধনৰ বৃদ্ধি তথা গৃহ আৰু পবিত্ৰ ইটাৰ সফল প্ৰতিষ্ঠা কামনা কৰে।
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে সকলো দেৱতা আৰু পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে প্ৰযোজ্য এক মান্য (সাধাৰণ) প্ৰতিষ্ঠা-বিধান বৰ্ণনা কৰিছে—একক স্থাপনাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বাসুদেৱ-আদৰ্শ অনুসৰি সমূহ প্ৰতিষ্ঠালৈকে। আৰম্ভণিতে আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, সাধ্য, বিশ্বেদেৱ, অশ্বিন আৰু ঋষিসকলৰ আহ্বান-ক্রম। তাৰ পিছত মন্ত্ৰ-নির্মাণত দেৱনামক মাত্রা/দীৰ্ঘ অংশ অনুসাৰে ভাগ কৰি বীজ নিৰ্ণয় কৰি তাত বিন্দু, প্ৰণৱ (ওঁ) আৰু ‘নমঃ’ যোগ কৰা হয়। মাসিক দ্বাদশীৰ উপবাস, আধাৰ-পীঠ আৰু কলশ স্থাপন, কপিলা গাইৰ গাখীৰে যৱ-চৰু ৰান্ধি ‘তদ্ বিষ্ণোঃ’ জপ, আৰু ওঁ দ্বাৰা অভিষেক। ব্যাহৃতি, গায়ত্ৰীসহ হোম-চক্ৰ; সূৰ্য, প্ৰজাপতি, অন্তৰিক্ষ, দ্যৌঃ, ব্ৰহ্মা, পৃথিৱী, সোম, ইন্দ্ৰ আদি দেৱতালৈ হবি অৰ্পণ। পাছত গ্ৰহ, লোকপাল, পৰ্বত, নদী, সাগৰ আদি শক্তিৰ পূজা, পূৰ্ণাহুতি, ব্ৰত-মোচন, দক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণ-ভোজন আৰু মঠ, প্ৰপা, গৃহ, পথ/সেতু-দানৰ স্বৰ্গফল—বাস্তু, আচাৰ আৰু সামাজিক ধৰ্মৰ সংযোগ দেখুৱায়।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
পূৰ্বৰ সামূহিক প্ৰতিষ্ঠাৰ আলোচনা আগবঢ়াই ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক জীর্ণোদ্ধাৰ-বিধান শিকায়—জীর্ণ, দোষযুক্ত বা ভঙা পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ সঠিকভাৱে সামলাব লাগে। অলংকৃত প্ৰতিমাক স্নান কৰাই বিচাৰ কৰা হয়: স্থিৰ আৰু সেৱাযোগ্য হলে ৰাখিব, অতি ক্ষয়প্ৰাপ্ত হলে ত্যাগ কৰিব। প্ৰতিস্থাপন লাগিলে আচাৰ্যই পূৰ্বৱৎ নতুন প্ৰতিমা স্থাপন কৰি সংহাৰ-বিধিৰে পুৰণি ৰূপৰ পৰা তত্ত্বসমূহ প্ৰত্যাহাৰ কৰি মূলত লীন কৰে। বস্তুভেদে বিসৰ্জন—কাঠৰ ৰূপ চিৰি অগ্নিত দাহ, শিলাৰূপ জলত নিক্ষেপ, ধাতু/ৰত্নৰূপ বস্ত্ৰে ঢাকি বাহনত সন্মানসহে লৈ যোৱা। শেষত নাৰসিংহ-মন্ত্ৰে হোম, জলাৰ্পণত বাদ্য, গুৰুক দক্ষিণা; মাপ আৰু সামগ্ৰী সেই দিনাই স্থিৰ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। কূপ, পুখুৰী, দিঘল আদি জনসাধাৰণৰ জল-ব্যৱস্থাৰ জীর্ণোদ্ধাৰ মহাপুণ্যদায়ক বুলি বিশেষকৈ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ক’লে—উৎসৱ নাথাকিলে দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠা (প্ৰতিষ্ঠা) সম্পূৰ্ণ নহয়; সেয়ে প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছতে শীঘ্ৰে যাত্ৰোৎসৱ পালন কৰিব লাগে—এটা, তিনিটা বা আঠটা ৰাতি, আৰু অয়নান্ত, বিষুৱ আদি কালসন্ধিতো। বিধিৰ আৰম্ভণি মঙ্গলপূৰ্ব কৰ্মেৰে—ধান্য আৰু ডালজাতীয় শস্যেৰে উপযুক্ত পাত্ৰত অঙ্কুৰাৰোপণ, দিশাবলি অৰ্পণ, আৰু দীপসহ ৰাতিৰ নগৰ-পরিক্ৰমা; ইয়াৰ দ্বাৰা মন্দিৰৰ পৱিত্ৰতা নগৰীয় পৰিসৰত বিস্তাৰ পায়। তাৰ পাছত গুৰুৱে তীৰ্থযাত্ৰা আৰম্ভ কৰিবলৈ দেৱতাৰ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰে; চাৰিস্তম্ভ মণ্ডপত স্বস্তিকৰ ওপৰত বিগ্ৰহ স্থাপন কৰি অধিবাসন কৰে, আৰু ৰাতিভৰ ঘৃতাভিষেকধাৰা, নীৰাজন, সংগীত, পূজা, পৱিত্ৰ চূৰ্ণৰ মুকুটাৰ্পণ আদি মঙ্গলসেৱা সম্পন্ন হয়। উৎসৱমূৰ্তি ৰথত আৰোহণ কৰি ৰাজচিহ্নসহ শোভাযাত্ৰা কৰে; প্ৰস্তুত বেদীত স্থাপন কৰি হোম হয় আৰু বৈদিক জলমন্ত্ৰে তীৰ্থসমূহ আহ্বান কৰা হয়। অঘামৰ্ষণ-শুদ্ধি আৰু স্নানবিধিৰ পাছত দেৱসন্নিধি পুনৰ মন্দিৰলৈ উভতি আনে; সঠিকভাৱে উৎসৱ সম্পাদন কৰা গুৰু ভুক্তি-মুক্তিদাতা বুলি প্ৰশংসিত।
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
ভগৱান অগ্নিয়ে স্নপনোৎসৱৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে—মন্দিৰৰ সন্মুখত প্ৰতিষ্ঠা আৰু উৎসৱ-চক্ৰৰ অন্তৰ্গত হোৱা মহা স্নান-উৎসৱ। প্ৰথমে ধ্যান, অর্চনা আৰু হৰিৰ উদ্দেশ্যে হোম কৰি পূৰ্ণাহুতিৰে সমাপ্তি হয়। মণ্ডপত মণ্ডল সাজি, সূত্ৰ-মালাৰে সংস্কৃত কলহ স্থাপন কৰা হয়; চতুৰস্ৰ আৱৰণক ৰুদ্ৰ-ভাগত ভাগ কৰি দিশানুসাৰে ধান্য-বীজ, তীৰ্থজল, ফল-পুষ্প, ঔষধি, সুগন্ধ আৰু ৰত্ন/খনিজ দ্ৰব্য সজোৱা হয়। মধ্যত বিশেষ কলহ—ঘৃত (ইন্দ্ৰ-সমূহ), মধু (আগ্নেয়-সমূহ), তিলতেল (যাম্য/দক্ষিণ), দুধ (নৈঋত্য/দক্ষিণ-পশ্চিম), দধি (সৌম্য/পূৰ্ব)—এইদৰে নবক-আধাৰিত বিন্যাস। কষায়, মৃত্তিকা আৰু শঙ্খনাদ আদি মঙ্গলধ্বনিয়ে স্নান সম্পূৰ্ণ কৰে। মূলমন্ত্ৰে স্নপন শেষত অগ্নিপূজা, সৰ্বভূত-বলি, ভোজনদান আৰু দক্ষিণা; সম্পূৰ্ণ স্নপনোৎসৱত ১০০৮ কলহ পৰ্যন্ত ব্যৱহাৰ হ’ব পাৰে। গৌৰী–লক্ষ্মী বিবাহ আদি অন্য উৎসৱৰ পূৰ্বকৰ্ম হিচাপে ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা-শুদ্ধিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
এই অধ্যায়ত ভগৱানে বৃক্ষ/বনস্পতি আৰু উদ্যান-স্থানৰ প্ৰতিষ্ঠা-বিধি ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে আৰু জীৱন্ত উদ্ভিদ পবিত্ৰীকৰণে ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়ো লাভ হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। আৰম্ভণিতে ঔষধিমিশ্ৰিত জলে অভ্যঙ্গ, মালা আৰু বস্ত্ৰ-আৱৰণে অলংকাৰ, স্বৰ্ণসূচীৰে প্ৰতীকাত্মক কৰ্ণবেধ আৰু স্বৰ্ণ-উপকৰণে অঞ্জনলেপন কৰা হয়। বেদীত সাত ফলৰ অধিবাস, প্ৰতিঘটৰ বাবে বলি, ইন্দ্ৰাদি দেৱতাৰ অধিবাস আৰু বনস্পতিলৈ হোম সম্পন্ন হয়। বিশেষ কৰ্মত বৃক্ষৰ মধ্যভাগৰ পৰা গোমোচন কৰি, নিৰ্দিষ্ট অভিষেক-মন্ত্ৰে অভিষেক কৰা হয়। ঋগ্/যজুঃ/সাম মন্ত্ৰ, বৰুণ-মন্ত্ৰ, মঙ্গলধ্বনি আৰু কাঠৰ বেদিকাত সজোৱা কুম্ভসমূহে স্নাপন কৰা হয়। যজমান-সহায়, দক্ষিণা (গৰু, ভূমি, অলংকাৰ, বস্ত্ৰ), চাৰি দিন দুধ-আধাৰিত আহাৰ, তিল আৰু পলাশ সমিধাৰে হোম, আচার্যক দ্বিগুণ দক্ষিণা—এইবোৰ কৈ শেষত বৃক্ষবাটিকা-প্ৰতিষ্ঠাক পাপনাশিনী আৰু সিদ্ধিদায়িনী বুলি উপসংহাৰ কৰি হৰিৰ পৰিকৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ দিশে আগবঢ়াৰ সংকেত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ প্ৰসংগত, ঈশ্বৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰাৰ আগতে নিৰ্বিঘ্নতা লাভৰ বাবে গণেশ-পূজাৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে মন্ত্ৰ-ন্যাসৰ দ্বাৰা গণপতিৰ বিশেষণসমূহ হৃদয়, শিৰ, শিখা, বর্ম, নেত্ৰ আৰু অস্ত্ৰ-স্থানত বিন্যাস কৰি সাধকৰ দেহক পবিত্ৰ ক্ৰিয়াসাধন ৰূপে সংস্কাৰ কৰা হয়। তাৰ পিছত মণ্ডল-কেন্দ্ৰিত পূজাক্ৰমত গণ, গুৰু আৰু পাদুকা, শক্তি আৰু অনন্ত, ধৰ্ম, আৰু যন্ত্ৰৰ স্তৰসমূহ (মুখ্য ‘অস্থি-চক্ৰ’ আৰু ঊৰ্ধ্ব/অধঃ আৱৰণ) সংযোজিত হৈ পৰম্পৰা, শক্তি, বিশ্বাধাৰ আৰু নিয়ম একত্ৰিত কৰে। পদ্মকৰ্ণিকা-বীজা, জ্বালিনী, নন্দয়া, সূৰ্যেশা, কামৰূপা, উদয়া, কামৱৰ্তিনী আদি দেবীৰূপ আহ্বান, পাঠভেদ-টীকা আৰু বীজধ্বনিৰ তত্ত্ব-কাৰ্য সংযোগ সংক্ষেপে দিয়া হৈছে। শেষত গণপতি গায়ত্ৰী আৰু নামাৱলীৰে তেওঁক বিঘ্ননাশক ৰূপে স্মৰণ কৰি প্ৰতিষ্ঠা-সিদ্ধি আৰু ধৰ্মসাধনত সফলতা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
এই অধ্যায়ত বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ প্ৰসঙ্গত পূজা-প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল আধাৰ হিচাপে শৌচ-শুদ্ধিৰ বিধি সংকলিত। ভগৱান স্কন্দক নিত্য আৰু নৈমিত্তিক স্নান বুজাই দিয়ে—মৃৎ/মাটি গ্ৰহণ আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে শোধন, কুশ-বিভাগে দেহ প্ৰক্ষালন, প্ৰাণায়াম আৰু নিমজ্জন, হৃদ্যাস্ত্ৰ স্মৰণ, স্নানোত্তৰ শুদ্ধি; তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-সন্ধ্যা আৰু বিধি-স্নান। পাছত মুদ্ৰা-নিয়ন্ত্রিত ক্ৰিয়া (অঙ্কুশ, সংহাৰ), দিশলৈ মন্ত্ৰ-প্ৰক্ষেপ, শিৱকেন্দ্ৰিত শীতল-মঙ্গল জপ শিৰৰ পৰা পদলৈ প্ৰয়োগ, আৰু ইন্দ্ৰিয়-ৰন্ধ্ৰৰ ‘সম্মুখীকৰণ’ বৰ্ণিত। আগ্নেয়, মাহেন্দ্ৰ, মন্ত্ৰ-স্নান, মানস-স্নান আদি বিশেষ স্নান আৰু নিদ্ৰা/ভোজন/স্পৰ্শৰ পিছৰ শুদ্ধিও কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত সন্ধ্যা-বিধি—আচমন, প্ৰাণায়াম, মানস জপ, প্ৰাতঃ/মধ্যাহ্ন/সায়ং দেবতা-ধ্যান, জ্ঞানীৰ বাবে চতুৰ্থ ‘সাক্ষী’ সন্ধ্যা আৰু গূঢ় অন্তঃসন্ধ্যা। শেষত হস্ত-তীৰ্থ, মাৰ্জন, অঘমর্ষণ, অৰ্ঘ্য, গায়ত্ৰী-জপ আৰু দেব-ঋষি-পিতৃ-দিক-ৰক্ষকসকললৈ ক্ৰমবদ্ধ তৰ্পণ—ই প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশানোপাসনাৰ সফলতাৰ বাবে শুদ্ধিক দুৱাৰ ৰূপে স্থাপন কৰে।
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
এই অধ্যায়ত ঈশান-कल्प ৰীতিত সুসংগঠিত সূৰ্য-উপাসনা বৰ্ণিত—ন্যাস, বীজমন্ত্ৰ-বিন্যাস, মুদ্ৰা-কর্ম আৰু ৰক্ষা/অৱগুণ্ঠন আদি স্তৰীয় সুৰক্ষা মুখ্য। হাত আৰু অঙ্গত ন্যাস কৰি “মই তেজোময় সূৰ্য” এই আত্মভাবনাৰে আৰম্ভ কৰি, প্রধান অৰ্ঘ্যদানক মুখ্য অৰ্পণ ৰূপে কৰা হয়। ৰঙা চিহ্ন/ৰেখামণ্ডল সাজি তাক পূজাকেন্দ্ৰ মানি পূজা, দ্ৰব্য-প্ৰোক্ষণ আৰু পূৰ্বমুখে আৰাধনা সম্পন্ন হয়। স্থানৰক্ষাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট বিন্দুত গণেশপূজা, অগ্নিত গুৰুপূজা, আৰু মধ্য পীঠ/আসনত সূৰ্যৰূপ স্থাপন কৰা হয়। পদ্মমণ্ডলত ৰাঁ, ৰীঁ, ৰং, ৰূঁ, ৰেং, ৰৈঁ, ৰোঁ, ৰৌঁ আদি সৌৰ বীজ আৰু শক্তি বিন্যস্ত কৰি ষড়ক্ষৰ সূৰ্যৰূপক অর্কাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। “হ্ৰাঁ হ্ৰীঁ সঃ” আদি আহ্বানমন্ত্ৰসহ বিম্ব-পদ্ম-বিল্ব মুদ্ৰা, আৰু হৃদয়-শিৰ-শিখা-কৱচ-নেত্ৰ-অস্ত্ৰ অঙ্গন্যাস দিক্-বিন্যাসসহ কৰা হয়। সোম, বুধ, বৃহস্পতি, শুক্ৰ লগতে মঙ্গল, শনি, ৰাহু, কেতুৰ বীজপূজাৰ দ্বাৰা গ্ৰহপ্ৰণামো সংযোজিত। শেষত জপ, অৰ্ঘ্য, স্তৱ, ক্ষমাযাচনা, সংহাৰিণী উপসংস্কৃতিত সূক্ষ্ম সংহাৰ; আৰু ৰবিৰ দ্বাৰা জপ-ধ্যান-হোম সিদ্ধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
এই অধ্যায়ত নিয়ন্ত্ৰিত যজ্ঞ-আৱৰণত যাগাগ্নি স্থাপন আৰু প্ৰবোধনৰ ধাপেধাপে প্ৰয়োগ বৰ্ণিত। আচার্য অৰ্ঘ্যপাত্ৰ লৈ অগ্ন্যাগাৰত গমন কৰি উত্তৰাভিমুখ কুণ্ড পৰীক্ষা কৰে আৰু প্ৰোক্ষণ, কুশ-তাড়ন, অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ, বৰ্ম/কৱচ ৰক্ষাৰে সুৰক্ষা স্থাপন কৰে। কুণ্ডৰ খনন, মল অপসাৰণ, পূৰণ, সমতলীকৰণ, লেপন আৰু ৰেখাঙ্কন কৰা হয়; অন্তৰ্ভাৱে ন্যাস, বীজধ্যান আৰু বাগীশ্বৰী তথা ঈশাৰ আহ্বান সম্পন্ন হয়। নিত্যাগ্নিৰ পৰা অগ্নি আনি সংস্কাৰ-শোধন কৰি অনল-ত্রয় ৰূপে একীকৰণ, ধেনুমুদ্ৰা আৰু প্ৰদক্ষিণাৰে মুদ্ৰিত কৰা হয়। তাৰ পাছত গৰ্ভাধান, পুংসৱন, সীমন্তোন্নয়ন, জাতকৰ্ম আদি গৃহ্যসংস্কাৰৰ সহায়ত বিশেষ আহুতি, পঞ্চব্ৰহ্ম (সদ্যোজাত–ঈশান) ক্ৰম, বক্ত্ৰ-উদ্ঘাটন আৰু বক্ত্ৰ-একীকৰণ (পঞ্চবক্ত্ৰ ঐক্য) বৰ্ণনা আছে। শেষত হোম-বিধান, যাগাগ্নি–শিৱ নাড়ী-সমন্বয়, আৰু ৰুদ্ৰ, মাতৃকা, গণ, যক্ষ, নাগ, গ্ৰহ, ৰাক্ষস, ক্ষেত্ৰপাল আদিলৈ অন্তৰ্বলি-বহিৰ্বলি দি সংহাৰমুদ্ৰাৰে উপসংহাৰ আৰু ক্ষমাপ্ৰাৰ্থনাসহ সমাপ্তি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
এই অধ্যায়ত ঈশান-কল্প অনুসৰি শৈৱ-আগমিক পৰিসৰত চণ্ড/চণ্ডেশৰ পূজা-বিধি বৰ্ণিত। সাধকে শিৱক সমীপ কৰি পূজা আৰু হোম সম্পন্ন কৰি কৰ্মফল গ্ৰহণৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। উদ্ভৱ-মুদ্ৰাৰে অৰ্ঘ্যদান, হৃদ্-বীজক মূল-মন্ত্ৰৰ আগতে স্থাপন কৰা মন্ত্ৰক্ৰম, স্তৱ-প্ৰণাম, আৰু পিঠি ঘূৰাই ক্ষমাযাচনাসহ বিশেষ অৰ্ঘ্য—বিনয় আৰু দোষস্বীকাৰৰ চিহ্ন—উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত নাৰাচ-মুদ্ৰাসহ ফট্-অন্ত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে অন্তঃশক্তি প্ৰত্যাহাৰ, আৰু মূৰ্তি-মন্ত্ৰে লিঙ্গৰ শক্তিসংস্কাৰ কৰা হয়। চণ্ডৰ আৱাহন, হৃদয়-শিৰঃ-শিখা-কৱচ-অস্ত্ৰ অঙ্গ/ন্যাস মন্ত্ৰ, আৰু ধ্যানত তেওঁৰ ৰূপ—ৰুদ্ৰ-অগ্নি-সম্ভৱ, কৃষ্ণবৰ্ণ, ত্ৰিশূল-টঙ্কধাৰী, জপমালা আৰু কমণ্ডলুসহ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মুখ্য মন্ত্ৰপাঠৰ পাণ্ডুলিপি-ভেদ, জপৰ অনুপাত (অঙ্গসমূহৰ দশমাংশ), কিছুমান দ্ৰব্যদানৰ নিষেধ, আৰু শিৱাজ্ঞাৰে নিৰ্মাল্য আৰু ভুক্তশেষ নিবেদনলৈ দিশা দিয়া হৈছে। শেষত সংহাৰ-মুদ্ৰা আৰু সংহাৰ-মন্ত্ৰে বিসৰ্জন, গোবৰজলে নিক্ষেপস্থান শুদ্ধি, অৱশেষ নিক্ষেপ, আচমন আৰু বাকী ক্ৰিয়াৰ ধাৰাবাহিকতা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে গৃহ্য-আচাৰৰ ক্ৰম উপদেশ কৰে; বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠাৰ ভাবনাক ঈশান-কল্পৰ শৌচ-শৃঙ্খলাৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে কপিলা (পবিত্ৰ গাই) পূজা—বিশেষ মন্ত্ৰ আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত/স্বীকাৰোক্তি বাক্যসহ—তাক জগন্মাতা আৰু পাপহাৰিণী ৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত মধ্যাহ্নত অষ্টপুষ্পিকা বিধিৰে শিৱোপাসনা (পীঠৰূপ আৰু শিৱৰ অংগ/তত্ত্বৰূপ) নিৰ্দিষ্ট। ৰন্ধা অন্ন মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰজপ আৰু দৰ্ভ-সংস্কৃত জলে প্ৰোক্ষণ কৰি পবিত্ৰ কৰা হয়। কূল্লিকা-হোমত নাভি-অগ্নি, ৰেচক, বহ্নি-বীজ, বৰ্ণ-স্থান-গতি আদি অন্তৰ্নিহিত অগ্নি-প্ৰতীক বৰ্ণিত; শেষত আহুতি, ক্ষমা আৰু বিসৰ্জন। গৃহ-বাস্তু-বলিৰ স্থান—দ্বাৰ, উখলি-মুসল, ঝাড়ু-স্থান, শয়নকক্ষ, মধ্যস্তম্ভ—আৰু বিঘ্নৰাজ, কাম, স্কন্দ আদি দেবতাৰ নিয়োগ। শুদ্ধ পাত্ৰ, মৌন ভোজন, বর্জনীয়, প্ৰাণোপচাৰ, উপবায়ুসকললৈ অৰ্পণ, ভোজনোত্তৰ আচমন; পাঠভেদ টীকা জীৱন্ত পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰে।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
এই অধ্যায়ত পৱিত্ৰাৰোহণ-বিধিৰ আৰম্ভণি—ই এক আগমিক ‘পৰিপূৰণ’ আচাৰ, যাৰ দ্বাৰা পূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠাত ৰৈ যোৱা লোপ/অপূৰ্ণতা পূৰণ হয়। ভগৱানে নিত্য আৰু নৈমিত্তিক—দুটা প্ৰকাৰ নিৰ্দিষ্ট কৰি আষাঢ়ৰ পৰা ভাদ্ৰপদলৈ শুক্ল/কৃষ্ণ পক্ষত চতুৰ্দশী আৰু অষ্টমী তিথিত (বা কাৰ্ত্তিকী ব্ৰত ৰূপে) পালনকাল স্থিৰ কৰে। যুগানুসাৰে স্বৰ্ণ-ৰজত-তাম্ৰ আদি আৰু কলিযুগত কপাহ/ৰেশম/পদ্মতন্তু আদি সামগ্ৰী; তাৰ পিছত সূতাৰ সংখ্যা, গাঁঠৰ সংখ্যা, ব্যৱধান, অঙ্গুল-হস্ত মাপ আৰু গ্ৰন্থিৰ ভেদ—প্ৰকৃতি, পৌৰুষী, বীৰা, অপৰাজিতা, জয়া-বিজয়া আদি শক্তিনামসহ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত স্থানশুদ্ধি, দ্বাৰ আৰু দ্বাৰপাল পূজা (কলা-তত্ত্বসহ), বাস্তু আৰু ভূতশুদ্ধি, কলশ/বৰ্ধনী প্ৰতিষ্ঠা, নিৰন্তৰ মূলমন্ত্ৰ জপ, অস্ত্ৰৰক্ষা, হোমক্ৰম, ৰুদ্ৰ/ক্ষেত্ৰপাল/দিকপাললৈ বলি-বিতৰণ আৰু ‘বিধিচ্ছিদ্ৰ-পূৰণ’ প্ৰায়শ্চিত্ত। শেষত সৰ্বৰক্ষাৰ্থে পৱিত্ৰক অৰ্পণ—বিশেষকৈ শিৱ, গুৰু আৰু শাস্ত্ৰৰ বাবে—আৰু নিয়ত জাগৰণ, শুচিতা-নিয়ম, ঈশস্মৰণত বিশ্ৰামৰ বিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
এই অধ্যায়ত বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पত পূৰ্ণতা আৰু দোষ-নিবাৰণৰ বাবে ‘পবিত্ৰাৰোহণ’—পবিত্ৰ (শুদ্ধিকাৰক ডোৰ/ৱলয়) উঠাই/স্থাপন কৰাৰ বিধি—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। আচার্যই প্ৰাতঃস্নান-সন্ধ্যা কৰি শুদ্ধ হৈ মণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰি ঈশান কোণত শুচি পাত্ৰত পবিত্ৰ ৰাখে, আহ্বানিত দেৱতাক বিসৰ্জন নকৰাকৈ। তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক শুদ্ধি-বিসৰ্জনৰ পাছত সূৰ্য (ভানু/আদিত্য), দ্বাৰদেৱতা, দিকপাল, কুম্ভেশ/ঈশান, শিৱ আৰু অগ্নিৰ নৈমিত্তিক পূজা বিস্তাৰিত হয়; মন্ত্ৰ-তৰ্পণ, প্ৰায়শ্চিত্ত-হোম, ১০৮ আহুতি আৰু পূৰ্ণাহুতি সম্পন্ন কৰা হয়। মন্ত্ৰ-ক্রিয়া-দ্ৰব্যত হোৱা ঘাটতি স্বীকাৰ কৰি পূৰ্ণতাৰ প্ৰাৰ্থনা আৰু ‘গঙ্গা-অৱতাৰক’ অৱতৰণ-প্ৰাৰ্থনাৰ দ্বাৰা ভুলসমূহক দেৱাজ্ঞাৰ একেটা সূত্ৰত একত্ৰ কৰা হয়। তাৰ পাছত ব্যাহৃতি আৰু অগ্নি/সোম ক্ৰমসহ চতুৰ্বিধ হোম, পবিত্ৰসহ দিকপাললৈ অৰ্ঘ্য/অৰ্পণ, গুৰুপূজাক শিৱপূজা ৰূপে মান্য, দ্বিজভোজন, নাড়ী-যোগে অন্তঃসংহাৰসহ বিসৰ্জন আৰু চণ্ডেশ্বৰ পূজা; লগতে দূৰত থাকিলেও পবিত্ৰকর্মত গুৰু-সন্নিধি আৱশ্যক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
এই অধ্যায়ত বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠাৰ অন্তৰ্গত দমনক (মালা/অৰ্পণ)ৰ ঈশান-প্ৰধান বিধিক্ৰম বৰ্ণিত। হৰৰ ক্ৰোধৰ পৰা উৎপন্ন ভৈৰৱে দেৱতাসকলক দমন কৰে, আৰু শিৱবচনে এই পূজাৰ অব্যৰ্থ ফল স্থাপন কৰে—এনে পৌৰাণিক অধিকাৰ দেখুওৱা হৈছে। সাধকে শুভ তিথি (সপ্তমী বা ত্ৰয়োদশী) বাছি লৈ, শৈৱ উচ্চাৰণে পবিত্ৰ বৃক্ষক পূজা কৰি ‘জাগৰণ’ কৰাই, আনুষ্ঠানিক আৱাহন কৰি, অপৰাহ্ণত অধিবাসন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত সূৰ্য, শংকৰ আৰু পাবক (অগ্নি) পূজা কৰি, মূল, শিৰ, কাণ্ড, পাতা, পুষ্প, ফল আদি দেৱতাৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট দিশসমূহত স্থাপন কৰা হয়; বিশেষকৈ ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত শিৱপূজাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। প্ৰাতঃস্নানৰ পাছত জগন্নাথ পূজা, দমনক অৰ্পণ, অঞ্জলি সহ মন্ত্রজপ (আত্মবিদ্যা, শিৱাত্ম আৰু মূলৰ পৰা ঈশ্বৰান্ত মন্ত্র) আৰু শেষত ন্যূনাধিক দোষশান্তিৰ প্ৰাৰ্থনা তথা চৈত্ৰমাসৰ পুণ্যৰে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ ফল উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
এই অধ্যায়ত সময়-দীক্ষাৰ বিধান বৰ্ণিত। সময়-দীক্ষা শিষ্যত জ্ঞান উৎপন্ন কৰে আৰু মল আৰু মায়াৰ বন্ধন ছিন্ন কৰি ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰেই সাধন হয়। কলা-ভেদ অনুসাৰে দেহধাৰী অৱস্থা (প্ৰলয়-আকল; সকল) শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে; দীক্ষা নিৰাধাৰা (তীব্ৰ শক্তিনিপাতজন্য) আৰু সাধাৰা (বিধি-আধাৰিত) ৰূপে, পুনৰ সময়াচাৰ আৰু যোগ্যতা অনুসাৰে সবীজা/নিৰ্বীজা ভেদে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত শৈৱ-আগমিক ক্ৰম—বিঘ্ননাশ, ভূতশুদ্ধি, বিশেষ অৰ্ঘ্য, পঞ্চগব্য, অস্ত্ৰ-কৱচ প্ৰয়োগ, সৃষ্ট্যাদি/তাদাত্ম্য ন্যাস, আৰু শেষত ‘শিৱোऽহম্’ এই দৃঢ় নिश्चয়—বৰ্ণনা কৰা হয়। শিৱক মণ্ডল, কলশ, অগ্নি আৰু শিষ্যত প্ৰতিষ্ঠা কৰি বিধিয়ে বাহ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ লগতে অন্তৰ্মুক্তিও সাধে। তাৰপিছত হোমবিধি—আহুতি-দ্ৰব্য, সংখ্যা-নিয়ম, দীপন/তৰ্পণ, চৰু প্ৰস্তুতি, পূৰ্ণাহুতি—বিস্তারিত আছে। শেষত ভুক্তি-মুক্তি অনুসাৰে শিষ্য-নিয়ম, মন্ত্রজল/ভস্মে শুদ্ধি, পাশভেদৰ প্ৰতীকাৰ্থ, আৰু শিৱহস্ত প্ৰদান কৰি ভাবপূজাৰ অধিকাৰ দিয়া হয়। উপসংহাৰত কোৱা হৈছে যে সময়-দীক্ষা শৈৱ অৰ্চনাৰ যোগ্যতা প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
এই অধ্যায়ত সময়া-দীক্ষাৰ বৰ্ণনা সমাপ্ত কৰি তৎক্ষণাৎ সংস্কাৰ-দীক্ষা আৰম্ভ কৰা হৈছে, যাক অধিক ৰূপান্তৰকাৰী অভিষেক-দীক্ষা বুলি কোৱা হয়। আগমিক বিধি অনুসাৰে হোমাগ্নিত মহেশৰ আহ্বান, হৃদয়কেন্দ্ৰিত ন্যাস, আৰু দেৱসন্নিধি স্থিৰ কৰিবলৈ গণনাপূৰ্বক পঞ্চাহুতি (পাঁচ আহুতি) ক্ৰম বৰ্ণিত। অন্তৰংগ ক্ৰিয়াত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰসংস্কাৰ, ‘শিশু’ৰ হৃদয়ত তাড়ন আৰু তৰকাৰ দৰে চৈতন্য-স্ফুৰণৰ ধ্যান আছে। ৰেচক–পূৰক–কুম্ভক প্ৰাণায়াম, ‘হুঁ’ বীজোচ্চাৰ আৰু সংহাৰ–উদ্ভৱ মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা মন্ত্ৰশক্তি সংহৰণ, স্থাপন আৰু সীলিত কৰি প্ৰথমে সাধকত আৰু পাছত শিষ্যৰ হৃদয়কমলৰ কৰ্ণিকাত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। হোমৰ নিৰ্ণয়-লক্ষণো দিয়া—দীপ্ত ধোঁৱাহীন অগ্নি সফলতাৰ, মন্দ ধোঁৱাযুক্ত অগ্নি বিফলতাৰ সূচক; শুভ অগ্নি-নিমিত্ত গণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত নীতি-শৃঙ্খলা—নিন্দা বর্জন, শাস্ত্ৰ আৰু নিৰ্মাল্যৰ সন্মান, শিৱ–অগ্নি–গুৰুক আজীৱন পূজা, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰুণাদান। শেষত এই দীক্ষাই শিষ্যক অগ্নিহোম-বিদ্যাৰ আগমিক জ্ঞানৰ বাবে যোগ্য কৰি, শুদ্ধতাৰ সৈতে বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্প প্ৰয়োগত সমৰ্থ কৰে।
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
এই অধ্যায়ত সময়-দীক্ষাৰ পৰা নিৰ্বাণ-দীক্ষালৈ গতি কৰি, ঈশান-कल्प প্ৰয়োগত মোক্ষাভিমুখ দীক্ষা-বিধি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মূল-মন্ত্ৰৰ মন্ত্ৰ-দীপন, হৃদয়-শিৰ-মুখ স্থানত অঙ্গ-ন্যাস, আৰু হোমৰ ক্ৰম—এটা বা তিনিটা আহুতি, বষট্/বৌষট্ সমাপ্তি, ধ্ৰুৱা মন্ত্ৰ—উগ্ৰ, শান্তি আৰু পুষ্টি কৰ্ম অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট। মুখ্য প্ৰযুক্তি হৈছে সংস্কৃত সূত্ৰ (ধাগা); তাক সুষুম্ণা ৰূপে ধ্যান কৰি সংহাৰ-মুদ্ৰা, নাড়ী-ক্রিয়া আৰু অৱগুণ্ঠন-ৰক্ষাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়; ত্ৰ্যাহুতি আৰু হৃদয়-মন্ত্ৰে দেৱ-সন্নিধি স্থাপনক পুনঃপুনঃ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। পাছত কলাপাশ শোধন-বন্ধন, গ্ৰহণ–বন্ধন, তত্ত্বভিত্তিক কল্পনা আৰু শান্ত্যাতীত ধ্যান আহে। শেষত প্ৰায়শ্চিত্ত হোম, শিষ্য-ব্যৱস্থা (দিক্-নিয়ম, স্নান, আহাৰ-নিয়ম), বিসৰ্জন, চণ্ডেশ পূজা আৰু দীক্ষা-অধিবাসনৰ সমাপ্তি—সকলো মোক্ষলক্ষ্যৰে একত্ৰিত।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
এই অধ্যায়ত নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি ‘অধিবাসন’ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দীক্ষাৰ সিদ্ধিৰ বাবে যাগ-পৰিসৰৰ পবিত্ৰতা আৰু গুৰুৰ শৌচ-আচাৰশুদ্ধিক পূৰ্বশৰ্ত হিচাপে স্থাপন কৰা হয়। গুৰুৱে ব্ৰহ্মমুহূৰ্তত উঠি স্নান আৰু নিত্যশুদ্ধি সম্পন্ন কৰি আহাৰত সাত্ত্বিক নিয়ম মানে—দই, কেঁচা মাংস, মদ্য আদি অপবিত্ৰ দ্ৰব্য বর্জন কৰে। শুভ-অশুভ স্বপ্ন-নিমিত্ত সূক্ষ্ম অৱস্থাৰ সংকেত; অশুভ লক্ষণ ঘোৰ-আধাৰিত শান্তি-হোমে প্ৰশমিত কৰা হয়। এইদৰে আচাৰ, অন্তঃপ্ৰস্তুতি, নিমিত্তবিদ্যা আৰু মন্ত্রকর্মৰ সমন্বয়ে দীক্ষাক মোক্ষলক্ষ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰি, পৰৱৰ্তী ধাপ—যাগালয় প্ৰৱেশ, শুদ্ধি-বিদ্যা আৰু সাধকৰ সমন্বয়—ৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
এই অধ্যায়টি নিবৃত্তি-কলাশুদ্ধিৰ পাছতেই আৰম্ভ হৈ ঈশান-कल्पৰ প্ৰযুক্তিগত বিধি অনুসাৰে প্ৰতিষ্ঠা-কলশ (অভিষেক-ঘট) শোধন আৰু প্ৰবোধনৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ঈশ্বৰে হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ উচ্চাৰণ-নিয়ম, নাদ–অনাদ–নাদান্তৰ স্তৰ আৰু ধ্বনি-পরিমাপৰ জৰিয়তে শুদ্ধ-অশুদ্ধ তত্ত্বৰ ‘সন্ধান’ বুজাই মন্ত্র-ধ্বনি-তত্ত্বক তত্ত্বশুদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। প্ৰতিষ্ঠা-স্থানত পঞ্চবিংশতি তত্ত্ব—পুৰুষক চতুৰ্বিংশতিতম ধৰি—নিৰ্দিষ্ট অক্ষৰ-শ্ৰেণীৰ সৈতে ধ্যান-ন্যাস কৰা হয়। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰূপ আৰু সংশ্লিষ্ট লোকসমূহৰ দীঘলীয়া গণনা প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে ৰক্ষাকবচ আৰু তাত্ত্বিক জাল গঠন কৰে। তাৰপিছত দীক্ষামুখী প্ৰক্ৰিয়া—যজ্ঞোপবীতক দেহত প্ৰৱেশ কৰোৱা, পাশশক্তি পৃথক কৰি মুদ্ৰা আৰু প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা কুম্ভত স্থানান্তৰ, আৰু দীক্ষাৰ অধিকাৰধাৰী হিচাপে বিষ্ণুৰ আহ্বান—বৰ্ণিত হয়। শেষত প্ৰায়শ্চিত্ত-জপ, বন্ধচ্ছেদক অস্ত্ৰ-মন্ত্র, হোম-সংখ্যা, অধিকাৰ-ত্যাগ আৰু পূৰ্ণাহুতিয়ে চূড়ান্ত শুদ্ধি কৰি প্ৰতিষ্ঠাক ‘শুদ্ধ’ বুলি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
ভগৱান অগ্নি (ঈশ্বৰ) পূৰ্বৰ প্ৰতিষ্ঠা-কলশ-শোধনৰ পৰা আগবাঢ়ি নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ পৰিসৰত মন্ত্ৰ-বিদ্যা-শোধনৰ বিধান আৰম্ভ কৰে। নিৰ্দিষ্ট বীজ-চিহ্নেৰে সন্ধান (সংযোগ) স্থাপন কৰি ৰাগ, শুদ্ধবিদ্যা, নিয়তি (কলাসহ), কাল, মায়া আৰু অবিদ্যা—এই সপ্ত তত্ত্বৰ গণনা দি আচারক কেৱল কৌশল নহয়, তত্ত্ব-মানচিত্ৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। প্ৰণৱ-প্ৰথম পবিত্ৰ পদসমূহৰ সংখ্যা, বৰ্ণসমষ্টি আৰু পাঠভেদ উল্লেখ কৰি বহু পৰম্পৰাৰ পাঠ সংৰক্ষণ দেখুৱাইছে। পাছত ৰুদ্ৰ-তত্ত্বত বামদেৱক প্ৰথম ৰুদ্ৰ বুলি কৈ নামক্ৰমে পঁচিশলৈ গণনা কৰা হয়। তাৰ পিছত দুটা বীজ, নাড়ী, বায়ু আৰু ইন্দ্ৰিয়-বিষয়/গুণৰ সংক্ষিপ্ত সম্পৰ্ক দিয়া হয়। সাধকে হৃদয়দেশৰ পৰা তাড়ন, ছেদন, প্ৰৱেশ, যোজন, আকর্ষণ-গ্ৰহণ কৰি কলা কুণ্ডত নিক্ষেপ কৰে, ৰুদ্ৰক কাৰণৰূপে আহ্বান কৰি দীক্ষিত (বালক)ত সন্নিধি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অন্তত ১০০ আহুতিৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-হোম, ৰুদ্ৰাণী পূজা, পাশ-সূত্ৰত চৈতন্য-প্ৰতিষ্ঠা, পূৰ্ণাহুতি আৰু নিজৰ বীজেৰে বিদ্যা-শোধনৰ নিয়ম—এইদৰে বিদ্যা-বিশোধন সম্পূৰ্ণ হয়।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ ক্ৰমত ঈশ্বৰে বুজাইছে যে বিধি অনুসাৰে বিদ্যা (মন্ত্ৰ-শাসন) কেনেকৈ শান্তি-কর্মৰ সৈতে সংযোজিত কৰিব লাগে, আৰু শান্তি-অৱস্থাত ভাবেশ্বৰ আৰু সদাশিৱ—এই দ্বৈত তত্ত্বৰ তাত্ত্বিক লয় কেনেকৈ ঘটে। তাৰ পিছত হ আৰু ক্ষ অক্ষৰসহ ধ্বনি-তত্ত্ব আৰু বিশ্ব-অনুৰূপতাৰ মানচিত্ৰ, আৰু শান্তি-কাৰ্যৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠিত ৰুদ্ৰ-ৰূপসমূহৰ গণনা দিয়া হৈছে। দ্বাদশ-পাদ পুৰুষবিধানে শিৱৰ সৰ্বব্যাপিতা লিতনী ৰূপে পাঠ কৰা হয়; লগতে কবচ-মন্ত্ৰ যুগল, বীজ-ভাবনা, নাড়ী–বায়ু সংকেত, ইন্দ্ৰিয়–বিষয় সম্পৰ্ক বৰ্ণিত। সাধকক তাড়ন, ভেদ, প্ৰৱেশ, বিয়োজন আদি ক্ৰিয়া, অন্তৰীভাৱন আৰু কলাৰ কুণ্ডত নিক্ষেপ শিকোৱা হয়; বিজ্ঞাপনা, চৈতন্য-প্ৰতিষ্ঠা, দেৱীত ‘গৰ্ভ’ আৰোপণ, দেহ-উৎপত্তি আৰু শুদ্ধিৰ বাবে ন্যাস-প্ৰয়োগো আছে। জপ-হোম আৰু অস্ত্ৰমন্ত্ৰে পাশ (বন্ধন) শিথিল-ছেদন, বুদ্ধি–অহংকাৰৰূপ শুল্ক-অৰ্পণ, অমৃতবিন্দু দান আৰু পূৰ্ণাহুতিত সমাপ্তি—ক্লেশবিহীন শুদ্ধিৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
এই অধ্যায়ত শান্তি-কর্মৰ শুদ্ধিৰ পাছত ঈশান (শিৱ) পৰিপ্ৰেক্ষিতত নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। ইয়াত সন্ধান (মন্ত্ৰ-সংযোগ), শক্তি–শিৱ তত্ত্বাভিমুখতা, অ পৰা বিসৰ্গলৈ ষোল্ল বৰ্ণ, আৰু সূক্ষ্মদেহ-সম্বন্ধ (কুহূ/শঙ্খিনী নাড়ী; দেবদত্ত/ধনঞ্জয় বায়ু) উল্লেখ আছে। শান্ত্যতীত ক্ৰিয়াত কলাপাশ তাড়ন-ভেদন, ফট্/নমো-সমাপ্ত মন্ত্ৰে প্ৰৱেশ-ৱিভাগ, আৰু মুদ্ৰাসহ প্ৰাণায়াম (পূৰক–কুম্ভক–ৰেচক) কৰি পাশ ঊৰ্ধ্বলৈ টানি কুণ্ডত অগ্নি-প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। সদাশিৱ আহ্বান-पूজা, শিষ্যৰ চৈতন্য-ৱিভাগ, দেৱীৰ গৰ্ভ-প্ৰতীকৰ ন্যাস, জপ আৰু নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাৰ হোম আহুতি (বিশেষকৈ ২৫, তাৰ পাছত ৫ আৰু ৮) দ্বাৰা মুক্তিৰ বিধান আছে। শেষত সদাশিৱত অধিকাৰ-সমৰ্পণ, দ্বাদশান্তলৈ লয়-সাধনা, ষড্গুণ-আধান, অমৃতবিন্দুৰে শমন, আশীৰ্বাদ আৰু মখ-সমাপ্তি বৰ্ণিত।
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠ ঋষিক ‘একতত্ত্ব-দীক্ষা’ নামৰ সংক্ষিপ্ত দীক্ষা-পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰে, যি ঈশান-कल्प আৰু প্ৰতিষ্ঠা-বিধিৰ পৰিসৰত সহজ উপায় বুলি গণ্য। সাধকে প্ৰথমে নিজে ক্ৰম অনুসাৰে সূত্ৰবন্ধ আদি পূৰ্বকর্ম সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত কালাগ্নিৰ পৰা শিৱলৈকে সমগ্ৰ তত্ত্ব-শ্ৰেণীক একে সম পৰম সত্যত অন্তৰ্নিৱেশ কৰিব—যেন এক সূতাত মণি গাঁথা। শিৱতত্ত্বৰ পৰা দেৱতাৰ আহ্বান কৰি, পূৰ্বোক্ত গৰ্ভাধানাদি সংস্কাৰ মূলমন্ত্ৰৰ বলত সম্পাদন কৰিব আৰু পূৰ্ণতাৰ বাবে শুল্ক/দক্ষিণা আদি সকলো দায় অৰ্পণ কৰিব। শেষত তত্ত্ব-বাতযুক্ত ‘পূৰ্ণ’ দীক্ষা দি কোৱা হৈছে—এটা পদ্ধতিতেই শিষ্যৰ নিৰ্বাণসিদ্ধি যথেষ্ট। উপসংহাৰত যোজনা আৰু স্থিৰত্বৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কলশে শিৱ-কুম্ভাভিষেক কৰা হয়।
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ দীক্ষা-প্ৰসঙ্গৰ পৰা আগবাঢ়ি শিষ্যৰ শক্তি-প্ৰদান আৰু মঙ্গল-সমৃদ্ধিৰ বাবে শৈৱ অভিষেকবিধি সুসংগঠিতভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰথমে শিৱপূজা, তাৰ পিছত ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশৰ পৰা ক্ৰমে নটা কুম্ভ স্থাপন; সিহঁতক প্ৰতীকী ‘সমুদ্ৰ’ দ্ৰব্যৰ সৈতে জড়িত কৰা হৈছে—লৱণজল, গাখীৰ, দৈ, ঘিউ, কুঁহিয়াৰৰ ৰস, কাদম্বৰী, মিঠা জল, মটকা/ৱে (ঘোল) আদি। তাৰ পাছত যাগালয়ৰূপ স্নানমণ্ডপত মধ্যস্থানে শিৱ, সমুদ্ৰ আৰু শিৱমন্ত্ৰ স্থাপন কৰি অষ্ট বিদ্যেশ্বৰ আৰু ৰুদ্ৰৰূপ (শিখণ্ডিন, শ্ৰীকণ্ঠ, ত্ৰিমূৰ্ত, একনেত্ৰ, ‘সূক্ষ্মনাম’, ‘অনন্ত’ আদি) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। শিষ্যক পূৰ্বমুখে বহুৱাই নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যেৰে নিৰ্মাঞ্চন-শুদ্ধি কৰি কুম্ভজলেৰে স্নান কৰোৱা হয়; ব্ৰত-নিয়ম পালন কৰাই শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰোৱা আৰু পাগড়ি, যোগপট্ট, মুকুট আদি অধিকাৰচিহ্নেৰে সন্মান দিয়া হয়। শেষত উপদেশ, বিঘ্ননিবাৰণ প্ৰাৰ্থনা, পাঁচ-পাঁচ আহুতিৰ পাঁচ গোটে মন্ত্ৰচক্ৰ-পূজা, তিলক-চিহ্নাঙ্কন আৰু ৰজা-গৃহস্থৰ বাবে ৰক্ষাকাৰী ৰাজাভিষেক মন্ত্ৰ—এইদৰে অগ্নিপুৰাণত স্থাপত্য-যাগ বিন্যাস আৰু সাধনা-শাসনৰ সমন্বয় প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ অভিষেক-বিধান সমাপ্ত হোৱাৰ পাছত এই অধ্যায়ে প্ৰতিষ্ঠাক নিত্য উপাসনাৰ সৈতে সংযোগ কৰে। মঙ্গলবাদ্যৰ ধ্বনিৰ মাজত সাধকে পঞ্চগব্যেৰে দেৱতাৰ স্নান কৰাই শিৱ, বিষ্ণু, সূৰ্য আৰু অন্যান্য দেৱতাৰ পূজা কৰে। তাৰপিছত কৰ্মৰ পৰা বিদ্যাৰ দিশে গতি—চিহ্নিত/ব্যাখ্যাত পবিত্ৰ গ্ৰন্থৰ প্ৰত্যক্ষ অধ্যয়ন-সেৱা পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ঘৃত-চন্দন আদি দ্ৰব্যক শুদ্ধিকাৰক আৰু মৰ্যাদা-বর্ধক অৰ্ঘ্য/অৰ্পণ বুলি মান্য কৰা হৈছে। পাছত ত্ৰয়-চতুষ্টয় সংকেতৰ দ্বাৰা জীৱ, মূলধাতু আৰু জ্ঞান-শ্ৰেণীৰ বিশ্লেষণ, অন্ত-মধ্য স্থানৰ পৰা শুভাশুভ ফল নিৰ্ণয়, সংখ্যা-গুচ্ছ, আৰু ভূর্জপত্ৰত দেৱতা-মন্ত্ৰ লিখনৰ বিধান দিয়া হয়। ৰেখাঙ্কন-ক্রম, মৰুত/ব্যোম বিভাগসহ ৬৪-প্ৰকাৰ যোজনা, আৰু ছন্দ-বিভাগ—সমা, হীনা, বিষমা—উল্লেখিত। শেষত মন্ত্ৰশাস্ত্ৰ: স্বৰ আৰু ক-বৰ্গ ধ্বনিৰ পৰা উৎপন্ন ত্ৰিপুৰা নামমন্ত্ৰ, প্ৰধান দেৱতাৰ বীজাক্ষৰ, আৰু ৰবি, ঈশ, দেৱী, বিষ্ণুৰ বাবে ৩৬০ জপ-গণনাসহ মণ্ডলচক্ৰ বিধান—ধ্যান আৰু গুৰুদীক্ষাসহ—বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশানকল্পৰ মন্ত্ৰসাধনাক একত্ৰ কৰে।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ঈশ্বৰে গুহক মন্দিৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ তত্ত্ব বুজাই কয়—পীঠ হৈছে শক্তি, লিঙ্গ হৈছে শিৱ; শিৱৰ সূক্ষ্ম ‘শিৱাণু’ শক্তিৰে দুয়োৰ সংযোগ ঘটাই চৈতন্য আহ্বান কৰাই প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল। অধ্যায়ত প্ৰতিষ্ঠাৰ পাঁচ প্ৰকাৰ, ব্ৰহ্মশিলা (ভিত্তি-পাথৰ)ৰ বিশেষ গুৰুত্ব, আৰু স্থাপনা, স্থিত-স্থাপনা, উদ্ধাৰৰ পাছত উত্থাপনা (পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা)ৰ বিধি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বাস্তুশাস্ত্ৰ মতে ভূমিৰ পাঁচধৰণে পৰীক্ষা, বৰ্ণানুসাৰে ভূমিগুণ, দিশা-পছন্দ, দুষিত ভূমি শোধন, আৰু খনন/গো-বাস/হালচাষেৰে বাৰে বাৰে ভূমি-সংস্কাৰৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। মণ্ডপকর্ম, অঘোৰাস্ত্ৰ-ৰক্ষা, শুভ দ্ৰব্যেৰে ৰেখাঙ্কন, ঈশান কোষ্ঠত শিৱপূজা, উপকৰণ-সংস্কাৰ, সীমাঙ্কন, অৰ্ঘ্য আৰু স্থান-পরিগ্ৰহৰ ক্ৰম উল্লেখ আছে। শল্যদোষ (মাটিৰ তলত পুতি থোৱা ক্ষতিকৰ বস্তু) চিনাক্ত কৰিবলৈ শকুন, পশুধ্বনি আৰু মাতৃকা বৰ্ণগোষ্ঠীৰ দিশা-নিয়োগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শেষত শিলা নিৰ্বাচন-প্ৰতিষ্ঠা (নৱশিলা সহ), স্নান-অনুলেপন, আৰু শিৱ-বিদ্যা-আত্ম তত্ত্বৰ বিস্তৃত তত্ত্বন্যাস—অধিদেৱতা, লোকপাল, বীজ, কুম্ভ, প্ৰাকাৰ-ৰক্ষা, হোম আৰু অস্ত্ৰাহুতি সহ—দোষনাশ আৰু বাস্তুভূমি শুদ্ধিৰ বাবে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
ভগৱান অগ্নিয়ে ঈশান-कल्प অনুসাৰে বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰযুক্তিগত কিন্তু আচারনিষ্ঠ বিধান আৰম্ভ কৰে। মন্দিৰ-যোজনাৰ পিছত সমতল, বেদিসদৃশ বহুভুজ স্থলত বাস্তু-মণ্ডপ/মণ্ডল স্থাপন কৰি তাক শাস্ত্ৰসম্মত গ্ৰীডত ভাগ কৰা হয়—বিশেষকৈ ৬৪-পদ, আৰু প্ৰসঙ্গ অনুসাৰে ৮১, ১০০, ২৫, ১৬, ৯-পদ (গৃহ, নগৰ, বেদী আদি বাবে)। বাঁহৰ মাপদণ্ড আৰু ৰছী, দিশা/কৰ্ণৰেখাৰ বিন্যাস, আৰু উত্তৰাভিমুখ শয়িত অসুৰাকাৰ বাস্তু-পুৰুষৰ ধ্যানসহ স্থাপত্য-স্থাপন বৰ্ণিত। তাৰপিছত বাস্তু-দেহ/পদত দেবতাৰ ন্যাস, কোণাধিপতি, এক/দ্বি/ষট/নৱ-পদ অধিষ্ঠাতা নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়; স্বস্তিক, বজ্ৰ, ত্ৰিশূল আদি চিহ্নিত মর্মস্থানত নিৰ্মাণ নিষিদ্ধ বুলি সতর্ক কৰা হৈছে। দিগ্দেৱতা আৰু বাহ্য পৰিধিৰ ভূত-পদ (চৰকী, বিদাৰী, পূতনা আদি) উদ্দেশে নিৰ্দিষ্ট নৈবেদ্য-দ্ৰব্যসহ দীঘল বলি-অৰ্পণ ক্ৰম দিয়া হৈছে। শেষত পাঁচ-হস্ত মানক প্ৰমাণ পুনৰ ক’লে আৰু প্ৰতিষ্ঠাত মিঠা পায়স/খীৰ আদি অৰ্পণ বিধান কৰি শিল্প-নিয়মক ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ সৈতে একত্ৰ কৰে।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ঈশ্বৰে পূৰ্বোক্ত বাস্তুপূজাৰ ধাৰাবাহিকতাত শিলাবিন্যাস (ভিত্তিপাথৰ স্থাপন) বিধি ধাপে ধাপে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে বাহিৰত ঈশ আৰু ‘চৰক্য’ আদি দেবগণক পূজা কৰি প্ৰত্যেকক ক্ৰমে তিনিটা আহুতি দিয়া হয়। শুভ লগ্নত ভূতবলি দি ভূত-তত্ত্ব আৰু সীমান্ত শক্তিসমূহৰ সামঞ্জস্য সাধন কৰি, তাৰপিছত মধ্যসূত্ৰত শক্তিক কুম্ভ আৰু অনন্তসহ স্থাপন কৰা হয়। “ন” অক্ষৰ-সম্পৰ্কিত মন্ত্রমূলৰ দ্বাৰা কুম্ভত শিলাক স্থিৰ কৰি, পূৰ্বৰ পৰা দিশাক্ৰমে সবদ্ৰা/সুভদ্ৰা আদি আঠ কুম্ভ সজোৱা হয়। লোকপাল-অংশে ন্যাস, গাঁতত শক্তিস্থাপন, পাঠভেদ অনুসাৰে অনন্তক শেষ/নিকটত নিযুক্তি; নন্দা আদি শক্তি শিলাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শম্বৰ ৰজ্জুৰে দেৱাল-মধ্যত অধিদেৱতাৰ স্থান নিৰ্ণয়, ধৰ্মাদি তত্ত্ব কোণৰ পৰা কোণলৈ বিভাজন। ধ্যানত ব্ৰহ্মা ঊৰ্ধ্বে আৰু মহেশ্বৰ সৰ্বব্যাপী; ব্যোমপ্ৰাসাদত আধান। বলি আৰু অস্ত্ৰমন্ত্রে বিঘ্ননাশ কৰি কেন্দ্ৰত পূৰ্ণশিলা স্থাপন; শেষত ব্যোমধ্যান, তত্ত্বত্রয় ন্যাস, প্ৰায়শ্চিত্ত আহুতি আৰু যাগবিসৰ্জন।
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মন্দিৰত লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে—শুভ ‘দিব্য দিন’ আৰু অনুকূল জ্যোতিষীয় অৱস্থাত সম্পন্ন কৰিলে ই ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে। প্ৰথমে কালনিৰ্ণয়: মাঘ-আধাৰিত পাঁচ মাহৰ পৰিসৰ (চৈত্ৰ বর্জিত), যোগ্য তিথি, বর্জনীয় নিয়ম, প্ৰিয় নক্ষত্ৰ আৰু লগ্ন। তাৰ পিছত গ্ৰহৰ অৱস্থান, দৃষ্টি আৰু ভাবভিত্তিক ফল বিচাৰ কৰি জ্যোতিষ-নিদানৰ সৈতে কৰ্মসিদ্ধি সংযোগ কৰা হৈছে। তাৰপৰা স্থানবিন্যাস: সহায়ক ভূমি-বণ্টন, মণ্ডপৰ বিন্যাস, স্তম্ভযুক্ত চতুৰস্ৰ বেদী, কুণ্ড–মেখলাৰ সংখ্যা/স্থান/আকাৰ/পৰিমাপ, আৰু যোনি-গঠন তথা দিশা-নিয়ম। শেষত প্ৰতিষ্ঠা-সামগ্ৰী: তোৰণ, ধ্বজা, দণ্ড, পবিত্ৰ মাটি, কষায়, জল, ঔষধি-মূল, ৰক্ষা-শোধন দ্ৰব্য, কুম্ভৰ ব্যৱস্থা, হোম-উপকৰণ, হবি অৰ্ঘ্য/আহুতি, আচাৰ্য দক্ষিণা, আৰু ৰত্ন-ধাতু-খনিজ-ধান্যৰ তালিকা—এইদৰে বিশ্ব, স্থান আৰু দ্ৰব্য একত্ৰ কৰা পাৱন বিধি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
অধ্যায় ৯৬ত অধিবাসন-বিধি বৰ্ণিত—মন্দিৰ প্ৰতিষ্ঠাত শৃঙ্খলাবদ্ধ প্ৰৱেশ। স্নান আৰু নিত্যকৰ্মে শুদ্ধ গুৰু সহায়ক আৰু ঋত্বিজসকলৰ সৈতে যজ্ঞমণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰি ৰক্ষা, ক্ৰম আৰু দেৱসন্নিধি স্থাপন কৰে। তোৰণ-পূজা, দ্বাৰপাল নিয়োগ আৰু ৰক্ষোপকৰণ স্থাপনে বিঘ্ননিবাৰণ আৰু ক্ৰতুৰক্ষা নিশ্চিত হয়। ধ্বজদেৱতা, ক্ষেত্ৰপাল, কলশত লোকপাল, আৰু নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰ, হোম, উপহাৰ, ধ্যানৰ দ্বাৰা দিশ আৰু সীমান্তৰক্ষা দৃঢ় কৰা হয়। তাৰ পিছত বাহ্য বাস্তুৰ পৰা অন্তৰ বাস্তুলৈ—ভূতশুদ্ধি, অন্তৰ্যাগ, মন্ত্ৰ-দ্ৰব্যশোধন, বহুস্তৰীয় ন্যাস, আৰু শেষত সৰ্বব্যাপী নিষ্কল শিৱক লিঙ্গত প্ৰতিষ্ঠা। হোমকর্ম, শাখানুসাৰে বেদপাঠৰ বিনিয়োগ, আৰু অভিষেকক্ৰম—পঞ্চগব্য, পঞ্চামৃত, তীৰ্থজল, ঔষধিধাৰা—তাৰ পিছত প্ৰতিমা-সংস্কাৰ, শয়ন, আৰু লক্ষ্মী-অৱতৰণ/চিহ্নন প্ৰমাণমানসহ কোৱা হৈছে। শেষত অধিবাসক নিয়ত ৰাত্ৰিবাস (বা সংক্ষিপ্ত বিকল্প) বুলি সংজ্ঞা দি, সংক্ষেপতো ফলপ্ৰদতা স্বীকাৰ কৰি, ধৰ্মসিদ্ধি আৰু শিৱসাক্ষাৎকাৰৰ সেতু হিচাপে অধ্যায় সমাপ্ত কৰে।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ অধিবাসন-কর্মৰ পিছত শৈৱ প্ৰতিষ্ঠাৰ বিস্তৃত বিধান দিয়া হৈছে। দিনটো নিত্যকর্ম আৰু দ্বাৰপাল-পূজাৰে আৰম্ভ কৰি যোগ্যতা স্থাপন কৰি গৰ্ভগৃহত প্ৰৱেশ কৰা হয়। তাৰ পিছত দিকপাল, শিৱ-কুম্ভ আৰু বৰ্ধনী পূজা, আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ—বিশেষকৈ “হুঁ ফট্”—দ্বাৰা বিঘ্ননিষ্কাসন কৰা হয়। বাস্তু-নিৰ্দেশ অনুসাৰে লিঙ্গক একেবাৰে কেন্দ্ৰত স্থাপন কৰিব নালাগে; বেধ-দোষ এৰাবলৈ যৱ-প্ৰমাণ অলপ সৰাই স্থাপন কৰিব লাগে। ঈশান দিশানুগত আধাৰ পবিত্ৰ কৰি সৰ্বাধাৰ অনন্তাৰ স্থাপন, সৃষ্টিযোগ/আসন-মন্ত্ৰ আৰু স্থিৰতা-মুদ্ৰাৰ উল্লেখ আছে। ধাতু-ৰত্ন-ঔষধ-ধান্য নিক্ষেপ, চতুৰ্দিক গর্ত-বিন্যাস, দ্বাৰবিধান, পীঠবন্ধন, ত্ৰিতত্ত্ব আৰু ষড়র্চা-ন্যাস, আৰু পঞ্চামৃত অভিষেকৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। দোষশান্তিৰ বাবে শিৱশান্তি, মৃত্যুঞ্জয় জপ, সমাপ্তি প্ৰাৰ্থনা; প্ৰতিষ্ঠাৰ পিছত উৎসৱ-দান, সাধাৰণ/বিশেষ লিঙ্গ-নিয়ম, কিছুমান লিঙ্গত চণ্ড আচার্যৰ নিষেধ, স্থাপনকাৰীৰ দক্ষিণা, আৰু চল লিঙ্গ তথা অন্য দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠালৈ বিস্তাৰ—মন্ত্ৰতন্ত্ৰ, বাস্তুবিদ্যা আৰু ভক্তিভাৱৰ সমন্বয় দেখুৱায়।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
অধ্যায় ৯৮ত প্ৰথমে সংক্ষিপ্ত পাঠভেদ-সূচনাৰ পিছত গৌৰী-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিধান আৰম্ভ হয়। ঈশ্বৰে ক’লে—প্ৰথমে মণ্ডপ আৰু পূৰ্বাঙ্গ ব্যৱস্থা সাজি, তাৰ পিছত প্ৰতিষ্ঠা-স্থান উচুঁ কৰি স্থাপন কৰিব লাগে। সাধকে মূর্তি-মন্ত্ৰৰ পৰা শয্যা-সম্পৰ্কীয় মন্ত্ৰলৈকে ক্ৰমে ন্যাস কৰে; গুহা-মন্ত্ৰ আৰু আত্মবিদ্যা পৰা শিৱলৈকে শ্ৰেণীবদ্ধ ন্যাস কৰি শেষত ঈশান-নিবেশন সম্পন্ন কৰে। তাৰ পিছত পৰাশক্তিৰ ন্যাস, পূৰ্ববিধি অনুসাৰে হোম আৰু জপ, আহ্বানিত শক্তিসমূহৰ সংযোগ আৰু ক্ৰিয়া-শক্তিৰ দেহৰূপে পিণ্ডী-নিৰ্মাণ হয়। যজ্ঞ-অঞ্চলত দেৱীক সৰ্বব্যাপিনী ৰূপে ধ্যান কৰি ৰত্ন আৰু অৰ্পণ স্থাপন কৰি তেওঁক প্ৰতিমা/আসনত নিয়োগ কৰা হয়। শেষত ক্ৰিয়া-শক্তি পীঠত আৰু জ্ঞান-শক্তি বিগ্ৰহত স্থাপন কৰি অম্বিকা/শিৱাক সন্মানসহ স্পৰ্শ-সংস্কাৰ আৰু সম্পূৰ্ণ উপচাৰে পূজা কৰা হয়।
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
এই অধ্যায়ত ভগৱানে বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ প্ৰসঙ্গত সূৰ্য-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে। বীজ/বৰ্ণ-সমূহৰ মন্ত্রক্ৰমে আৰম্ভ কৰি, পূৰ্বোক্ত মতে মণ্ডপ-বিন্যাস, স্নান আৰু শুদ্ধি আদি পূৰ্বকৰ্ম সম্পন্ন হয়। বিদ্যা-আসন/শয্যাত আচাৰ্যই ভাস্কৰৰ অঙ্গ-ন্যাস কৰি, পাছত ত্ৰি-তত্ত্ব স্থাপন আৰু স্বৰসহ খাদি-পঞ্চক ন্যস্ত কৰি মন্ত্র–তত্ত্ব–ৰূপৰ স্তৰিত স্থাপন দেখুৱায়। পিণ্ডী পুনঃশুদ্ধ কৰি তত্ত্ব-পঞ্চকৰ দ্বাৰা নিৰ্দিষ্ট স-দেশ-পদলৈকে ন্যাস বিস্তাৰ কৰা হয়। গুৰু সৰ্বতোমুখী শক্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰি স্বহস্তে শক্তিযুক্ত সূৰ্যক প্ৰতিষ্ঠিত কৰে। শেষত ‘স্বামিন’ অন্ত নামৰীতি আৰু পূৰ্বোক্ত সূৰ্য-মন্ত্রসমূহৰ প্ৰামাণ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দ্বাৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিশেষ বিধি বৰ্ণনা কৰিছে। দ্বাৰৰ অংশসমূহ কষায় আদি শুদ্ধিদ্ৰব্যেৰে সংস্কাৰ কৰি শয়ন (প্ৰতিষ্ঠা-শয্যা) ওপৰত স্থাপন কৰা হয়। মূল, মধ্য আৰু অগ্ৰ ভাগত ত্ৰিবিধ ন্যাস—আত্মতত্ত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মধ্য তত্ত্বৰ ক্ৰমে ঈশ্বৰ পৰ্যন্ত—তাৰ পাছত সন্নিবেশ, হোম আৰু জপেৰে ‘যথাৰূপ’ সিদ্ধি সাধন কৰা হয়। দ্বাৰস্থানত অনন্ত-মন্ত্ৰৰ ৰক্ষাত বাস্তুপূজা, ৰত্ন-পঞ্চক স্থাপন আৰু বিঘ্নশান্তিৰ বাবে শান্তিহোম নিৰ্দিষ্ট। ৰক্ষাৰ্থ ঔষধি, ধান্য আদি দ্ৰব্য উল্লেখ আছে; প্ৰণৱোচ্চাৰ কৰি উদুম্বৰ-আধাৰত ৰক্ষা-পোটলী বান্ধা হয়। স্থানবিন্যাসত সামান্য উত্তৰাভিমুখ ঢাল, তলত আত্মতত্ত্ব, পাৰ্শ্বস্তম্ভত বিদ্যাতত্ত্ব আৰু আকাশপ্ৰদেশত শিৱ-ন্যাস; শেষত মূলমন্ত্ৰে প্ৰতিষ্ঠা। দ্বাৰপাল দেৱতা আৰু তল্পাদি আধাৰত যথাশক্তি অৰ্পণ, ঘাটতি-প্ৰায়শ্চিত্ত আহুতি, দিক্-বলি আৰু যথোচিত দক্ষিণাৰ বিধান আছে।
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে প্ৰাসাদ-প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে, য’ত বাস্তু-বিন্যাসৰ সৈতে তান্ত্ৰিক-আগমিক অন্তঃস্থাপন একেলগে সংযোজিত। প্ৰতিষ্ঠাৰ স্থান শুকনাসাৰ শেষৰ ওচৰত, পূৰ্ব বেদী/বেদিকাপীঠৰ মধ্যভাগত নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা মন্দিৰৰ প্ৰাণশক্তিৰ স্থান-ব্যাকৰণ স্থিৰ হয়। আধাৰশক্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পদ্মাসন স্থাপন কৰি প্ৰণৱেৰে মুদ্ৰিত কৰা হয়; তাৰ পিছত স্বৰ্ণ আদি আধাৰত পীঠ সাজি পঞ্চগব্যসহ পবিত্ৰ দ্ৰব্যেৰে সংস্কাৰ কৰা হয়। মধু-ক্ষীৰযুক্ত কুম্ভ স্থাপন কৰি পঞ্চবিধ ৰত্ন-নিক্ষেপ ৰখা হয়, বস্ত্ৰ, মালা, গন্ধ, পুষ্প, ধূপেৰে অলংকৃত কৰা হয়; সহায়ক যাগোপকৰণ আৰু আমৰ পল্লৱ সজোৱা হয়। তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম (পূৰক-ৰেচক) আৰু ন্যাসৰ দ্বাৰা গুৰু শম্ভুক জাগ্ৰত কৰি দ্বাদশান্তৰ পৰা অগ্নিসদৃশ স্ফুলিঙ্গ আকৰ্ষণ কৰি কুম্ভত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পিছত আয়ুধ, কলা, ক্ষান্তি, বাগীশ্বৰ, নাড়ী-প্ৰাণজাল, ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ দেৱতা, লগতে সৰ্বব্যাপী শিৱক মুদ্ৰা, মন্ত্ৰ, হোম, প্ৰোক্ষণ, স্পৰ্শ আৰু জপেৰে একীভূত কৰি দেৱৰূপ সম্পূৰ্ণ হয়; শেষত কুম্ভৰ ত্ৰিভাগ-বিন্যাসে স্থিৰ দিব্যাৱাস সিদ্ধ হয়।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
এই অধ্যায়ত ঈশান-कल्पৰ শৈৱ-আগমিক বিধান অনুসৰি বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰম আগবঢ়োৱা হৈছে। চূলক (শিখৰ-অগ্ৰ/ফিনিয়েল), ধ্বজদণ্ড আৰু ধ্বজ (পতাকা)ৰ সংস্কাৰ আৰু স্থাপন পদ্ধতি বৰ্ণিত। কুম্ভত বৈষ্ণৱ চিহ্ন, ‘অগ্ৰচূল’ নামকৰণ, আৰু লিঙ্গত ঈশশূল-চূলক আদি লক্ষণ উল্লেখ আছে; ধ্বজাৰোপণৰ সময়ত ভাঙি যোৱা ৰজা/যজমানৰ বাবে অশুভ নিমিত্ত বুলি কোৱা হৈছে। শান্তিকৰ্ম, দ্বাৰপাল পূজা, মন্ত্রদেৱতালৈ তৰ্পণ, অস্ত্ৰমন্ত্রে স্নান-প্ৰোক্ষণ, তাৰ পিছত ন্যাস আৰু অঙ্গপূজাৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে। শিৱক সৰ্বতত্ত্বময় আৰু ব্যাপক ৰূপে ধ্যান কৰোৱা হয়; অনন্ত, কালৰুদ্ৰ, লোকপাল, ভুবন আৰু ৰুদ্ৰগণক ব্রহ্মাণ্ড-ৰচনাত কল্পনা কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ধ্বজটো উৰ্ধ্ব কসমোগ্ৰাম—তত্ত্ব, শক্তি (কুণ্ডলিনীসহ), নাদ আৰু ৰক্ষাকাৰী উপস্থিতিৰ বিন্যাসসহ। শেষত কাম্যফলৰ বাবে প্ৰদক্ষিণা, পাশুপত চিন্তনে ৰক্ষা-বিধান, দোষ-প্ৰায়শ্চিত্ত, দক্ষিণা আৰু প্ৰতিমা-লিঙ্গ-ৱেদী নিৰ্মাতাসকলৰ দীঘলীয়া পুণ্যফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ধ্বজাৰোহণ-ক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত এই অধ্যায়ত জীৰ্ণোদ্ধাৰ—পুৰণি মন্দিৰ আৰু দোষযুক্ত শিৱলিঙ্গৰ শাস্ত্ৰসম্মত পুনৰুদ্ধাৰ—বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে লিঙ্গদোষ গণনা কৰে: শুভতা-হানি, ভাঙনি, ফুলি উঠা/স্থূলতা, বজ্ৰাঘাত, আৱৰণ, ফাট, বিকৃতি, অস্থিৰতা, অসংযোজন, দিশাভ্ৰম আৰু পতন। প্ৰতিকাৰত পিণ্ডী (পীঠ) আৰু বৃষচিহ্ন আদি সহায়ক, মণ্ডপ নিৰ্মাণ, দ্বাৰপূজা, স্থণ্ডিল প্ৰস্তুতি, মন্ত্ৰতোষণ, বাস্তুদেৱ পূজা আৰু বাহ্য দিক্-বলি ক্ৰমে কৰা হয়। আচাৰ্যই শম্ভুক প্ৰাৰ্থনা কৰি নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্য আৰু সংখ্যাৰে শান্তিহোম কৰে, অঙ্গমন্ত্ৰ আৰু অস্ত্ৰমন্ত্ৰে সংস্কাৰ কৰে, কোপলিঙ্গ-সম্পৰ্কীয় বিঘ্নকাৰী সত্তাৰ বিসৰ্জন কৰি প্ৰোক্ষণ, কুশস্পৰ্শ, জপ আৰু তত্ত্বাধিপতিসকলক প্ৰতিলোম ক্ৰমে অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰে। তাৰ পিছত লিঙ্গ বাঁধি লৈ যোৱা, নিমজ্জন, আৰু তাৰপিছত পুষ্টিহোম আৰু ৰক্ষাকৰ্ম সম্পন্ন হয়। মুখ্য নিয়ম পুনৰ কোৱা হৈছে—প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গ বা পুৰণি/ভগ্ন মন্দিৰ স্থানান্তৰ কৰা উচিত নহয়; জীৰ্ণোদ্ধাৰত পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰিব লাগে। শেষত গৰ্ভগৃহ নক্সাৰ সতৰ্কবাণী: অতিসংকোচ মৃত্যু-সূচক, অতিবিস্তাৰ ধনহানিৰ কাৰণ।
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
এই অধ্যায়ত ভগৱান ঈশ্বৰে শিখধ্বজক প্ৰাসাদ (মন্দিৰ)ৰ সাধাৰণ লক্ষণসমূহ উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে নিৰ্মাণ-ভূমিৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ বিভাজন আৰু গৰ্ভগৃহ, পিণ্ডিকা, ভিতৰৰ শূন্যভাগ, ভিত্তি-পট্টৰ প্ৰমাণভিত্তিক অনুপাত-নীতি বৰ্ণিত। চাৰি, পাঁচ আৰু ষোল ভাগৰ ভিন্ন পাঠ/পৰম্পৰা মানি ল’লেও প্ৰমাণ (মানক মাপ)ৰ প্ৰাধান্য অটুট থাকে। তাৰ পিছত জগতি, নেমি-পরিকৰ বেণ্ড, পৰিধি-বিভাগ আৰু ৰথক প্ৰক্ষেপসহ উচ্চতা-বিন্যাস কোৱা হৈছে। দিক্-প্ৰতিষ্ঠাত পূৰ্বে আদিত্যসকল, অন্য দিশত যমাদি, আৰু বায়ু দিশত স্কন্দ–অগ্নিৰ স্থাপন; বাহিৰে প্ৰদক্ষিণাৰ বিধান আছে। প্ৰাসাদ, মেৰু, মন্দৰ, বিমান আৰু বলভী, গৃহৰাজ, শালাগৃহ আদি ৰূপৰ শ্ৰেণীবিভাগ, বৰ্গ, বৃত্ত, দীঘল, অষ্টকোণ আকাৰৰ পৰা উৎপন্ন নৱ উপভেদসহ দিয়া হৈছে। শেষত দ্বাৰবিধি—অন্তৰ্দিশাত দ্বাৰ নিষেধ, অঙ্গুল মাপ অনুসাৰে আকাৰ-ক্রম, শাখা-সংখ্যা, দ্বাৰপাল স্থাপন, বিদ্ধ/বেধ দোষৰ লক্ষণ আৰু কোন অৱস্থাত সীমালঙ্ঘন দোষ নাহে—স্পষ্ট কৰা হৈছে।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
এই অধ্যায়ত ভগৱান ঈশ্বৰে নগৰ, গাঁও আৰু দুৰ্গ আদি বসতিৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে ৮১-পদ (৯×৯) মণ্ডলৰ দ্বাৰা বাস্তু-পূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। পূৰ্ব দিশাৰ নাড়ীৰ নাম, মণ্ডলৰ পদ/‘পাদ’ৰ সৈতে জড়িত উপাধি, আৰু দিশা-বিদিশা, মধ্যস্থান তথা পাঁখুৰি সদৃশ উপবিভাগত দেৱতা-শক্তিৰ স্থাপন (মায়া, আপবৎস, সবিতৃ/সাবিত্ৰী/বিবস্বান, বিষ্ণু, মিত্ৰ আদি) উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত নিৰ্মাণবিধিত একাশীপদ মন্দিৰ, শতাংঘ্ৰিক মণ্ডপ আদি পৰিকল্পনা, কক্ষবিন্যাস, দেৱালৰ অনুপাত, বীথী/উপবীথী পথ, আৰু ভদ্ৰা, শ্ৰী-জয়া আদি লেআউট কোৱা হৈছে। এক-দুই-তিন-চাৰি-আঠ-শালা গৃহপ্ৰকাৰ, দিশাগত দোষৰ লক্ষণ, শূল/ত্ৰিশূল/ত্ৰিশালা চিহ্নে শকুন-বিচাৰ, দিশানুসাৰে শয়ন, অস্ত্ৰ, ধন, গৰু-স্থান, দীক্ষা-স্থান আদি কাৰ্য্যভিত্তিক বিভাজন, শেষ-আধাৰিত গৃহশ্ৰেণী নিৰ্ণয় আৰু দুৱাৰফল বৰ্ণনা কৰি—দেৱতাক্ৰমৰ সৈতে সঙ্গত ধৰ্মসম্মত বাস্তুশাস্ত্ৰক শুভ ভোগ আৰু স্থিৰ বাসৰ বিদ্যা বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ঈশ্বৰ-ৰূপ ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ৰাজ্যবৃদ্ধিৰ বাবে নগৰ স্থাপন আৰু নগৰ বিন্যাসৰ বাস্তুনীতি উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে যোজনামান অনুসাৰে স্থান নিৰ্বাচন, তাৰ পিছত প্ৰতিষ্ঠা-পূৰ্বকৰ্ম হিচাপে বাস্তুদেৱতাৰ পূজা আৰু বলি অৰ্পণৰ বিধান আছে। তাৰপিছত ৩০-পদ বাস্তু-মণ্ডল আৰু দ্বাৰস্থাপন: পূবে সূৰ্য খণ্ড, দক্ষিণে গন্ধৰ্ব, পশ্চিমে বৰুণ, উত্তৰে সৌম্য—এনে নিৰ্দেশ। হাতী চলাচলযোগ্য দ্বাৰৰ মাপ, অশুভ দ্বাৰ-ৰূপৰ নিষেধ আৰু নগৰ ৰক্ষাৰ বাবে শান্তিকৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। চাৰিদিশে পেশা/প্ৰশাসনিক অঞ্চল—শিল্পী, নট-গায়ক, মন্ত্রী, ন্যায়াধিকাৰী, বণিক, বৈদ্য, অশ্বাৰোহী—আৰু শ্মশান, গোহাল/গোঘেৰ, কৃষকৰ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। দেবপ্ৰতিষ্ঠা নথকা বসতি ‘নিৰ্দৈৱত’ হৈ উপদ্ৰৱগ্ৰস্ত হয়; দেব-সংৰক্ষিত নগৰ জয়, ভোগ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে। শেষত গৃহৰ ভিতৰুৱা বিভাগ—ৰান্ধনীঘৰ, কোষ/ভঁৰাল, ধান্যাগাৰ, দেবকক্ষ—আৰু গৃহপ্ৰকাৰ—চতুঃশালা, ত্ৰিশালা, দ্বিশালা, একশালা; আলিন্দ/দলিন্দ ভেদ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে।