Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
এই অধ্যায়ত শান্তিকৰ্মৰ পাছত ভক্তিসহিতে বাসুদেৱ আৰু ব্যূহ-মূৰ্তিসকলৰ প্ৰতিমা-লক্ষণ আৰু মিতিশাস্ত্ৰ বৰ্ণিত। মন্দিৰৰ উত্তৰ ভাগত প্ৰতিমা স্থাপন কৰি পূৰ্বমুখ বা উত্তৰমুখ কৰি ৰাখিব লাগে—এয়া বাস্তু-ধৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত স্থানবিধি। স্থাপন আৰু বলি অৰ্পণৰ পাছত মধ্যচিহ্নিত শিলাখন ন’ভাগত বিভাজন কৰি স্বাঙ্গুল, গোলক/কালনেত্ৰ আৰু তাল-প্ৰমাণৰ দ্বাৰা মাপ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। মুকুট, মুখ, গ্ৰীৱা, বক্ষ, উদৰ, ঊৰু-জঙ্ঘা, পাদ আৰু নেত্ৰ-ভ্ৰূ-নাসিকা-কৰ্ণ-ওষ্ঠ, শিৰোপৰিধি, ভুজ-প্ৰকোষ্ঠ, কৰতল, আঙুলিৰ সন্ধি, কটি আৰু পায়ৰ পৰিণাহলৈকে সূক্ষ্ম অনুপাত দিয়া আছে। অলংকাৰ-নিয়ম, প্ৰভামণ্ডল-পি ঠৰ লক্ষণ, আৰু চিহ্ন—সোঁফালে চক্ৰ-পদ্ম, বাঁফালে শঙ্খ-গদা—সহ শ্ৰী, পুষ্টি, বিদ্যাধৰ আদি পৰিচাৰকো উল্লেখিত। সঠিক পূজাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ প্ৰতিমামিতিৰ ৰূপৰেখা এই অধ্যায়ে দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये शान्त्यादिवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशो ऽध्यायः वासुदेवादिप्रतिमालक्षणविधिः भगवानुवाच वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं प्रवदामि ते प्रासादस्योत्तरे पूर्वमुखीं वा चोत्तराननां
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘শান্ত্যাদি-বৰ্ণন’ নামৰ তেতাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া চুয়াল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ—‘বাসুদেৱাদি (ব্যূহ) প্ৰতিমাৰ লক্ষণ-বিধি’। ভগৱানে ক’লে—মই তোমাক বাসুদেৱাদি প্ৰতিমাৰ লক্ষণ ক’ম; সিহঁতক মন্দিৰৰ উত্তৰ ফালে স্থাপন কৰিবা—পূৰ্বমুখী বা উত্তৰমুখী কৰি।
Verse 2
संस्थाप्य पूज्य च बलिं दत्वाथो मध्यसूचकं शिलां शिल्पी तु नवधा विभज्य नवमे ऽंशके
সেইটো স্থাপন কৰি, বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি আৰু বলি দি, তাৰ পাছত শিল্পীয়ে মধ্য-সূচক শিলাখনক নটা ভাগত বিভাজন কৰিব; নৱম ভাগত মধ্যচিহ্ন স্থিৰ/অংকিত কৰিব।
Verse 3
सूर्पभक्तैः शिलायां तु भागं स्वाङ्गुलमुच्यते द्व्यङ्गुलं गोलकं नाम्ना कालनेत्रं तदुच्यते
মাপৰ শিলাত সূৰ্প (চাট/কুলা) ৰ চিহ্নেৰে নিৰ্ধাৰিত যি ভাগ, তাক ‘স্বাঙ্গুল’ বোলা হয়। দুটা অঙ্গুলৰ মাপ ‘গোলক’ নামে প্ৰসিদ্ধ; সেইটোকেই ‘কালনেত্ৰ’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 4
भागमेकं त्रिधा भक्त्वा पार्ष्णिभागं प्रकल्पयेत् भागमेकं तथा जानौ ग्रीवायां भागमेव च
এটা মাপ-ভাগক তিন ভাগত ভাগ কৰি গোড়ালিৰ (পাৰ্ষ্ণি) অংশ নিৰ্ধাৰণ কৰিব। তেনেদৰে হাঁটুৰ বাবে এটা অংশ আৰু গ্ৰীৱা (ঘাড়) ৰ বাবেো এটা অংশ নিযুক্ত কৰিব।
Verse 5
मुकुटं तालमात्रं स्यात्तालमात्रं तया मुखं तालेनैकेन कण्ठन्तु तालेन हृदयं तथा
মুকুটৰ মাপ এটা তাল হ’ব লাগে; সেই একে মাপে মুখো এটা তাল। কণ্ঠ এটা তাল আৰু হৃদয়-প্ৰদেশ (বক্ষ)ও তেনেদৰে এটা তাল হ’ব।
Verse 6
नाभिमेढ्रान्तरन्तालं द्वितालावूरुकौ तथा तालद्वयेन जङ्घा स्यात् सूत्राणि शृणु साम्प्रतं
নাভি আৰু মৈথুনাঙ্গৰ মাজৰ অন্তৰ এক তাল বুলি কোৱা হৈছে। উৰু দুটা তাল, আৰু জঙ্ঘা (পিণ্ডলি)ও দুটা তাল। এতিয়া মাপজোখৰ সূত্ৰসমূহ শুনা।
Verse 7
कार्यं सूत्रद्वयं पादे जङ्घामध्ये तथापरं जानौ सूत्रद्वयं कार्यमूरूमध्ये तथापरं
পায়ত দুটা মাপ-সূত্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ পিণ্ডলিৰ মধ্যভাগত আৰু এটা জোৰা। হাঁটুতে দুটা সূত্ৰ স্থাপন কৰা; আৰু উৰুৰ মধ্যভাগত তদ্ৰূপ আৰু এটা জোৰা।
Verse 8
मेढ्रे तथापरं कार्यं कट्यां सूत्रन्तथापरं मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरन्तथा
মৈথুনাঙ্গ-প্ৰদেশত তদ্ৰূপ আৰু এটা চিহ্ন/স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু কটিত (কোমৰত)ও এটা সূত্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে। মেখলা-বাঁধন সঠিক হ’বলৈ নাভিতেও আৰু এটা স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 9
हृदये च तथा कार्यं कण्ठे सूत्रद्वयं तथा ललाते चापरं कार्यं मस्तके च तथापरं
হৃদয়-প্ৰদেশত তদ্ৰূপ কৰিব লাগে; আৰু কণ্ঠত দুটা সূত্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে। ললাটত আৰু এটা স্থাপন কৰা; আৰু মস্তকত (শিৰোদেশত)ও তদ্ৰূপ আৰু এটা কৰা।
Verse 10
मुकुटोपरि कर्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः सूत्राण्यूर्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव
বিচক্ষণসকলে মুকুটৰ ওপৰত এটা মাত্র সূত্ৰ স্থাপন কৰিব। তাৰ ওপৰত আৰু সাতটা সূত্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে, হে কমলোদ্ভৱ (ব্ৰহ্মা)।
Verse 11
कक्षात्रिकान्तरेणैव घट् सूत्राणि प्रदापयेत् मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्
তিন কক্ষ (হাত-মাপ) অন্তৰে অন্তৰে ঘটৰ সূত্ৰ স্থাপন কৰিব। মধ্যসূত্ৰ ত্যাগ কৰি কেৱল অন্য সূত্ৰসমূহেই নিবেদন কৰিব।
Verse 12
ललाटं नासिकावक्त्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलं ग्रीवाकर्णौ तु कर्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ
ললাট, নাসিকা আৰু মুখ—প্ৰত্যেকটো চাৰি অঙ্গুল মাপে গঢ়িব। গ্ৰীৱা আৰু কৰ্ণো দৈৰ্ঘ্যত চাৰি অঙ্গুল হ’ব।
Verse 13
द्व्यङ्गुले हनुके कार्ये विस्ताराच्चिबुकन्तथा अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु विस्तारेण प्रकीर्तितम्
হনু (চোয়াল) প্ৰস্থত দুই অঙ্গুল হ’ব, আৰু চিবুকো তেনেদৰে। ললাটৰ প্ৰস্থ আঠ অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 14
परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्तव्यावलकान्वितौ चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः
তাৰ পিছত শঙ্খ (কনপাটি) দুই অঙ্গুল, যথাযথ বক্রতা (অবলক)সহ গঢ়িব। কৰ্ণ আৰু নেত্ৰৰ মাজৰ দূৰত্ব চাৰি অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 15
द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्धपञ्चमे भ्रूसमेन तु सूत्रेण कर्णश्रोत्रं प्रकीर्तितम्
কৰ্ণ দুই অঙ্গুল প্ৰস্থবিশিষ্ট (পৃথু) বুলি কোৱা হৈছে। ভ্ৰূসম মাপসূত্ৰে মাপিলে কৰ্ণশ্ৰোত্ৰ (কাণৰ ৰন্ধ্ৰ) কৰ্ণ আৰু অপাংগ (চকুৰ বাহিৰ কোণ)ৰ মাজৰ মধ্যভাগত থাকে বুলি প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 16
विद्धं षडङ्गुलं कर्णमविद्धञ्चतुरङ्गुलम् चिवुकेन समं विद्धमविद्धं वा षडङ्गुलम्
কাণৰ বিদ্ধ অংশ ছয় অঙ্গুল পৰিমাণৰ আৰু অবিদ্ধ অংশ চাৰ অঙ্গুল। চিবুকৰ সমৰেখাত সমভাবে বিদ্ধ কৰা উচিত; নতুবা অবিদ্ধ ৰাখিলে সেয়া ছয় অঙ্গুল পৰিমাণ ধৰা হয়।
Verse 17
गन्धपात्रं तथावर्तं शष्कुलीं कल्पयेत्तथा द्व्यङ्गुलेनाधरः कार्यस्तस्यार्धेनोत्तराधरः
একেদৰে গন্ধপাত্ৰ, আৱৰ্ত (ঘূৰ্ণি-অলংকাৰ) আৰু শষ্কুলী-ৰূপো গঢ়িব লাগে। নিম্ন ঠোঁট দুয়ো অঙ্গুল, আৰু ওপৰৰ ঠোঁট তাৰ অর্ধেক।
Verse 18
अर्धाङ्गुलं तथा नेत्रं वक्त्रन्तु चतुरङ्गुलम् आयामेन तु वैपुल्यात् सार्धमङ्गुलमुच्यते
চকু অর্ধ অঙ্গুল পৰিমাণৰ হ’ব; মুখ চাৰ অঙ্গুল। দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰস্থ অনুসাৰে দেড় অঙ্গুল পৰিমাণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 19
अव्यात्तमेवं स्याद्वक्त्रं व्यात्तं त्र्यङ्गुलमिष्यते नासावंशसमुच्छ्रायं मूले त्वेकाङ्गुलं मतम्
মুখ অব্যাপ্ত (বন্ধ) দেখুৱালে তেনেদৰেই ৰাখিব লাগে; কিন্তু মুখ ব্যাপ্ত (খোলা) দেখুৱালে তিন অঙ্গুল পৰিমাণ ফাঁক নিৰ্দিষ্ট। নাসাৱংশ (নাকৰ ডাঁটি)ৰ উত্থান মূলত এক অঙ্গুল ধৰা হয়।
Verse 20
उच्छ्राया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः मुकुटोपरि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तथा गोजी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः
অগ্ৰভাগত উত্থান দুয়ো অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে, কৰবীৰ (কণেৰ) কুঁড়িৰ সদৃশ। দুটা চকুৰ মাজৰ অন্তৰ চাৰ অঙ্গুল পৰিমাণে কৰিব লাগে।
Verse 21
द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्तारा पञ्चमांशिका
চকুৰ কোণ দু’ অঙ্গুল পৰিমাণৰ হ’ব, আৰু দুটা কোণৰ মাজৰ অন্তৰো দু’ অঙ্গুল হ’ব। নেত্ৰতারা (আইৰিছ) চকুৰ এক-তৃতীয়াংশ, আৰু দৃষ্টিতারা (পিউপিল) তাৰাৰ এক-পঞ্চমাংশ হ’ব।
Verse 22
त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्धाङ्गुला मता तत्समाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते
চকুৰ প্ৰস্থ তিন অঙ্গুল বুলি বিধান; আৰু (চকুৰ) দ্ৰোণী দেড় অঙ্গুল বুলি মানা হৈছে। ভ্ৰূযুগলৰ ৰেখা (বক্ৰতা)ো সেই মাপৰ হ’ব, আৰু দুয়োটা ভ্ৰূ সমান আৰু সমমিত হ’ব।
Verse 23
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुराङ्गुलम् षट्त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्
ভ্ৰূমধ্যৰ ফাঁক দু’ অঙ্গুল কৰিব লাগে, আৰু প্ৰতিটো ভ্ৰূৰ দৈৰ্ঘ্য চাৰি অঙ্গুল। মস্তকৰ বেষ্টন (পৰিধি) ছত্রিশ অঙ্গুল পৰিমাণৰ হ’ব।
Verse 24
मूर्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत् पञ्चनेत्रा त्वधोग्रीवा विस्ताराद्वेष्टनं पुनः
কেশৱ আদি মূৰ্তিসকলৰ বাবে বত্রিশ বেষ্টন (পৰিধি-মাপ) হ’ব। কিন্তু পঞ্চনেত্ৰ ৰূপত, য’ত গ্ৰীৱা অধোগ্ৰীৱা (নিম্নস্থ), তাত বেষ্টন পুনৰ বিস্তাৰ (প্ৰস্থ) অনুসৰি নিৰ্ণীত হয়।
Verse 25
त्रिगुणन्तु भवेदूर्ध्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्
তাৰ ঊৰ্ধ্বাংশ ত্ৰিগুণ কৰিব লাগে, আৰু প্ৰস্থ পুনৰ আঠ অঙ্গুল হ’ব। গ্ৰীৱাৰ দৈৰ্ঘ্য ত্ৰিগুণ হ’ব, আৰু গ্ৰীৱা-ৱক্ষৰ মাজৰ অন্তৰো সেই অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত হ’ব।
Verse 26
स्कन्धावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रबाहू षोडशाङ्गुलौ
স্কন্ধ (কাঁধ) আঠ অঙ্গুল পৰিমাপে কৰিব লাগে। ঊৰ্ধ্ববাহু তিন কলা আৰু এক বংশ মান অনুসাৰে শুভ। বাহু সাত নেত্ৰ-প্ৰমাণত স্মৃত, আৰু প্ৰবাহু ষোল অঙ্গুল পৰিমাপৰ।
Verse 27
त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रबाहू चापि तत्समौ बाहुदण्डोर्ध्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव
বাহু বিস্তাৰত তিন কলা পৰিমাপৰ; প্ৰবাহুও তদ্ৰূপ। বাহুদণ্ডৰ ঊৰ্ধ্বভাগত পৰিণাহ (ঘেৰ) নৱ কলা বুলি জানিব লাগে।
Verse 28
सप्तदशाङ्गुलो मध्ये कूर्पारोर्धे च षोडश कूर्पारस्य भवेन्नाहः त्रिगुणः कमलोद्भव
হে কমলোদ্ভৱ! মধ্যভাগত সতৰ অঙ্গুল, আৰু কূৰ্পৰ (কনুই) ঊৰ্ধ্বে ষোল অঙ্গুল। কূৰ্পৰ-প্ৰদেশৰ নাহ (ঘেৰ) ত্ৰিগুণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 29
नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते
প্ৰবাহুৰ মধ্যভাগত নাহ (ঘেৰ) ষোল অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে। আৰু অগ্ৰহস্তে (হাতৰ অগ্ৰভাগত) পৰিণাহ (ঘেৰ) বাৰ অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 30
विस्तरेण करतलं कीर्तितं तु षडङ्गुलम् दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पज्चाङ्गुला मता
কৰতল (হাতৰ তালু) প্ৰস্থত ছয় অঙ্গুল বুলি কীৰ্তিত। তাৰ দৈৰ্ঘ্য সাত অঙ্গুল কৰিব লাগে; আৰু মধ্য-প্ৰমাণ পাঁচ অঙ্গুল মানা হৈছে।
Verse 31
तर्जन्यनामिका चैव तस्मादर्धाङ्गुलं विना कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलसम्मितौ
তৰ্জনী আৰু অনামিকাক সেই মাপৰ পৰা অৰ্ধ-অঙ্গুল কম কৰি গঢ়িব লাগে; আৰু কনিষ্ঠা আৰু বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠ চাৰি অঙ্গুল পৰিমাপে গঢ়িব লাগে।
Verse 32
भ्रूदैर्घ्याच्चतुरङ्गुला इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विपर्वोङ्गुष्ठकः कार्यः शेषागुल्यस्त्रिपर्विकाः सर्वासां पर्वणोर्धेन नखमानं विधीयते
‘ভ্ৰূৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পৰা চাৰি অঙ্গুল’—এনেদৰে চিহ্নিত পুথি-পাঠত আছে। বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠ দুটা পৰ্বৰযুক্ত কৰিব লাগে, বাকী আঙুলিসকল তিনিটা পৰ্বৰযুক্ত; আৰু সকলোৰে নখৰ মাপ প্ৰতিটো পৰ্বৰ অর্ধেক বুলি বিধান কৰা হৈছে।
Verse 33
वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्प्रमाणतः अङ्गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः
বক্ষৰ যি পৰিমাপ, জঠৰো সেই একে পৰিমাপৰ হ’ব লাগে। নাভি এক অঙ্গুল বিস্তৃত হ’ব আৰু ‘বেধ’ পদ্ধতি অনুসাৰেও সেইদৰে মাপিব লাগে।
Verse 34
ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः नाभिमध्ये प्रीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः
তাৰ পাছত মেঢ্ৰ-প্ৰদেশৰ ব্যৱধান এক তাল-মাত্ৰা পৰিমাপে স্থাপন কৰিব লাগে। আৰু নাভিৰ মধ্যভাগত পৰিধি/ঘেৰাৰ মাপ বিয়াল্লিশ অঙ্গুল বুলি নিৰ্ধাৰিত।
Verse 35
अन्तरं स्तनयोः कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्
স্তনদ্বয়ৰ মাজৰ ব্যৱধান যথাযথ পৰিমাপে এক তাল-মাত্ৰা হ’ব লাগে। দুটা চিবুক (উদ্গত অংশ) যৱ-মানৰ হ’ব; আৰু মণ্ডল (বৃত্তাকাৰ চক্র) দুটা পদ পৰিমাপৰ হ’ব।
Verse 36
चतुःषष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसःस्फुटम् चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्तितम्
প্ৰশস্ত বক্ষদেশত বেষ্টন/বন্ধনৰ মাপ চৌষট্টি অঙ্গুল কৰা উচিত। তাৰ তলৰ বেষ্টন ‘চতুৰ্মুখ’—অৰ্থাৎ চাৰি ভাঁজ/চাৰি দিশে বিন্যস্ত—বুলি কীৰ্তিত।
Verse 37
परिणाहस् तथा कट्या चतुःपञ्चाशदङ्गुलैः विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशङ्गुलः
কটিদেশৰ পৰিধি চুয়াল্লিশ অঙ্গুল হ’ব লাগে। আৰু ঊৰু-মূলত প্ৰস্থ বাৰো অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 38
तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात् विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः
সেয়ে মধ্যভাগত অলপ অধিক উঁচু কৰি, তাৰ পিছত ক্ৰমে ক্ৰমে নিম্ন কৰিব লাগে। প্ৰস্থ আঠ অঙ্গুল; আৰু হাঁটুতে পৰিধি তাৰ তিনগুণ হ’ব।
Verse 39
जङ्घामध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्
জঙ্ঘাৰ (পিণ্ডলিৰ) মধ্যভাগত প্ৰস্থ সাত অঙ্গুল বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ পৰিধি তিনগুণ; আৰু জঙ্ঘাগ্ৰে (পিণ্ডলিৰ আগ/ওপৰৰ প্ৰান্তত) প্ৰস্থ পাঁচ অঙ্গুল।
Verse 40
त्रिगुणा परिधिश्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च
ইয়াৰ পৰিধি তিনগুণ হ’ব। পদদ্বয় তাল-প্ৰমাণৰ হ’ব। আৰু দৈৰ্ঘ্য-অক্ষৰ পৰা আগলৈ ওলাই থকা পদদ্বয় ঠিক চাৰি অঙ্গুল পৰিমাণ আগবাঢ়িব।
Verse 41
गुल्फात् पूर्वं तु कर्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गुलम् त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः
গুল্ফ (গোৰালি)ৰ পৰা আগলৈ প্ৰমাণ অনুসাৰে চাৰি অঙ্গুল মাপ স্থাপন কৰিব লাগে। দুয়োটা পা মেলিলে প্ৰস্থত তিন কল বুলি কোৱা হৈছে; আৰু গুহ্যক (জনন-অঞ্চল) তিন অঙ্গুল পৰিমিত বুলি স্মৃত।
Verse 42
पञ्चाङ्गुलस्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी अष्टमाष्टांशतोन्यूनः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु
নাভি-প্ৰদেশৰ পৰিমাপ পাঁচ অঙ্গুল। প্ৰদেশিনী (তর্জনী)ও তদ্ৰূপ দীঘল। বাকী আঙুলিসমূহ ক্ৰমে অষ্টমৰ অষ্টমাংশ পৰিমাণে অতি সূক্ষ্মভাৱে কমি যাব।
Verse 43
सपादाङ्गुलमुत्सेधमङ्गुष्टस्य प्रकीर्तितं यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा
অঙ্গুষ্ঠৰ উত্সেধ (উচ্চতা/উদ্গম) সপাদ অঙ্গুল বুলি কীৰ্তিত। অঙ্গুষ্ঠৰ নখো এক অঙ্গুলৰ পৰা এক যৱ কম পৰিমাপে কৰিব লাগে।
Verse 44
चूचुकौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत् अङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुलम्
“চূচুকৌ (দুটা স্তনাগ্ৰ)”—এনেদৰে চিহ্নিত পুথি-পাঠ। অন্য অঙ্গসমূহৰ মাপ ক্ৰমে আধা অঙ্গুলকৈ কমাই কৰিব লাগে। বৃষণ (অণ্ডকোষ) দুই অঙ্গুল, আৰু মেঢ্ৰ (লিঙ্গ) চাৰি অঙ্গুল কৰিব লাগে।
Verse 45
परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलम् षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्तितौ
পৰিণাহ (পৰিধি) অনুসাৰে কোষাগ্ৰ (অগ্ৰচৰ্মৰ আগভাগ) চাৰি অঙ্গুল কৰিব লাগে। আৰু বৃষণ (অণ্ডকোষ) দুটাৰ পৰিণাহ ছয় অঙ্গুল বুলি পৰিকীৰ্তিত।
Verse 46
प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम् अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्
প্ৰতিমা অলংকাৰৰে সমৃদ্ধ হ’ব লাগে—ইয়াই ইয়াত কোৱা সাধাৰণ লক্ষণ। লোকত দেখা লক্ষণ-চিহ্নসমূহ পৰ্যবেক্ষণ কৰি একে পদ্ধতিতে দিশা-বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 47
दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च वामे शङ्खं गदाधस्ताद्वासुदेवस्य लक्षणात्
সোঁহাতত চক্র, তাৰ তলত পদ্ম। বাঁহাতত শঙ্খ, আৰু তাৰ তলত গদা—এইবোৰেই বাসুদেৱৰ পৰিচয়-লক্ষণ।
Verse 48
श्रीपुष्टौ वापि कर्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा
শ্ৰী আৰু পুষ্টিৰ প্ৰতিমাও নিৰ্মাণ কৰিব লাগে; তেওঁলোকৰ হাতত পদ্ম আৰু বীণা থাকিব। তেওঁলোকৰ উচ্চতা ‘ঊৰু-মাত্ৰা’ হ’ব; তদ্ৰূপ বিদ্যাধৰসকলকো মালা ধাৰণ কৰা ৰূপে গঢ়িব লাগে।
Verse 49
प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्
সেই দুয়োকে প্ৰভামণ্ডলৰ ভিতৰত স্থাপন কৰিব লাগে; প্ৰভা (হেলো) হাতী আদি অলংকাৰৰে ভূষিত হ’ব। পাদপীঠ পদ্মসদৃশ হ’ব—প্ৰতিমা নিৰ্মাণত এইদৰে আচৰণ কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
A rigorous tala–aṅgula iconometric canon: defining units (svāṅgula, golaka/kālanetra), center-marking, sūtra placements, and precise proportions for head, face, limbs, girths, and emblem positioning for Vāsudeva.
By treating correct proportion, orientation, and emblematic accuracy as dharmic disciplines that make the icon a fit locus for prāṇa-pratiṣṭhā and worship—aligning craftsmanship (śilpa) with devotion (bhakti) and ritual efficacy toward puruṣārtha.