Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ছন্দ-অধিকাৰত ভগৱান অগ্নিয়ে গায়ত্ৰীক বৈদিক ছন্দসমূহৰ মূল-মাতৃকা বুলি নিৰূপণ কৰে। গায়ত্ৰীক একাক্ষৰ বীজৰূপে, পঞ্চদশ-অক্ষৰ মন্ত্রৰূপে আৰু অষ্টাক্ষৰ প্ৰাজাপত্য-সম্পৰ্কিত ৰূপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। বৈদিক প্ৰয়োগভেদে ইয়াৰ অক্ষৰ-মাত্ৰা ভিন্ন—যজুঃ সূত্ৰত ৬, সামগানত ১২, আৰু ঋগ্বেদৰ ঋচাত ১৮; সামৰ ছন্দ দুটা-দুটা অক্ষৰে বৃদ্ধি পায় বুলি নিয়ম। পাছত বিধান—ঋক্-মাত্ৰাত ‘চতুৰ্থ’ বৃদ্ধি অনুমোদিত; প্ৰাজাপত্য চাৰি-চাৰি কৰি বিস্তাৰিত; অন্য ছন্দ এক-এক কৰি বাঢ়ে; কিন্তু ‘আতুৰ্যা’ত ক্ৰমে লোপৰ বিশেষ পদ্ধতি আছে। উষ্ণিক্, অনুষ্টুপ্, বৃহতী, পঙ্ক্তি, ত্ৰিষ্টুপ্, জগতী—এই ক্ৰমক গায়ত্ৰীৰ ক্ৰমাগত বিকাশ আৰু ব্ৰাহ্মণ-স্বভাৱ বুলি কৈ ছন্দশাস্ত্ৰক পবিত্ৰ কৰা হৈছে। শেষত ‘তিন-তিন’ গোটবদ্ধকৰণ, এককক ‘আৰ্যা’ সংজ্ঞা, ঋগ-যজুঃৰ তান্ত্ৰিক নাম আৰু ৬৪-পদ জালত লিখনৰ নিয়ম দিয়া হৈছে।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ভগৱান অগ্নি ছন্দঃসাৰত ‘পাদ’ক ছন্দৰ মূল একক বুলি নিৰূপণ কৰি, আপদ-পূৰণ (অক্ষৰ/মাত্রা পূৰ্তি) পবিত্ৰ শ্ৰেণীবিভাগে কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰিত হয় সেয়া বুজাইছে। ছন্দভেদ অনুসাৰে অক্ষৰ-নিবেশৰ দেবতা-সম্বন্ধো দিছে—গায়ত্ৰীত বসুগণ, জগতীত আদিত্যগণ, বিরাজত দিকদেৱতা। তাৰ পিছত এক-পাদৰ পৰা চাৰ-পাদলৈ ছন্দ, ত্ৰিপাদৰ বিশেষ ব্যতিক্ৰম, আৰু পৰিৱর্তনশীল অক্ষৰসংখ্যা (সপ্তাক্ষৰী পাদসহ) ব্যাখ্যা কৰে। নিবৃত, নাগী, বাৰাহী; উষ্ণিক, পৰোষ্ণিক, অনুষ্টুপ; মহাবৃহতী; পঙ্ক্তি-প্ৰকাৰ ভাণ্ডিল আদি নামিত ছন্দ আৰু উপভেদসমূহৰ পৰিচয়, লগতে বৃহতীৰ আগ/মধ্য/ঊৰ্ধ্ব বিন্যাস আৰু দিশাসংগত ‘নৱকা’ সংযোজনো আছে। অগ্নিয়ে ছন্দক দেবতা, ষড়্জাদি স্বৰ, বৰ্ণ আৰু গোত্ৰ-সঞ্জ্ঞাৰ সৈতে সংযোগ কৰি ছন্দশাস্ত্ৰক ধৰ্মসম্মত বিদ্যা ৰূপে স্থাপন কৰে। শেষত হ্ৰাস/অধিক অক্ষৰ (অৱৰাট/অধিক) দোষ নিৰ্ণয় আৰু পাদ-দেবতা-ক্রম পাঠে সন্দেহ নিবারণৰ বিধি দিয়ে।
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ছন্দঃশাস্ত্ৰক সুসংগঠিতভাৱে বিন্যাস কৰিছে। মাত্রা-গণনা, অক্ষৰ-লোপৰ নিয়ম আৰু গণ-ৰচনাৰ যুক্তিৰে ছন্দোজাতি (মাত্রিক শ্ৰেণী) নিৰ্ধাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে উৎকৃতি আৰু তাৰ পৰা উদ্ভূত ছন্দসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ, লগতে পৰম্পৰাভেদে পৰ্যায়নাম (যেনে অত্যষ্টি = অষ্টি) স্পষ্ট কৰা হয়। অগ্নিয়ে লৌকিক আৰু আৰ্ষ দৃষ্টিভংগীৰ ভেদ দেখুৱাই বৈদিক মাপ-নীতিসমূহক শাস্ত্ৰীয় প্ৰয়োগৰ সৈতে সংযোগ কৰে; তাৰ পাছত পাদ-গঠন আৰু গণক ছন্দৰ সৰ্বব্যাপী মূল-ঘটক হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰে। আৰ্যা-পরিয়ালৰ মাত্রাভিত্তিক লক্ষণ, বিজোড়/জোড় পাদ-নিয়ম, বিপুলা-চপলা-মহাচপলা আদি ভেদ, আৰু গীতি/উপগীতি/উদ্গীতি আদি গায়ন-সম্পর্কীয় পদসমূহ বিস্তাৰে আলোচনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত বৈতালীয়, দশবিধ গোপুচ্ছন্দ আঁচনি, প্ৰাচ্যবৃত্তি-উদীচ্যবৃত্তি পদ্ধতি, আৰু চাৰুহাসিনী, চান্তিকা, চিত্ৰা, উপচিত্ৰা আদি নামিত বিন্যাস বৰ্ণিত। শেষত ‘গু’ আদি সংকেতৰ জৰিয়তে স্মৰণ আৰু কোডিং-নীতি দেখুৱাই ছন্দৰূপ সংৰক্ষণ আৰু গণনাগত নিখুঁততা একেলগে প্ৰতিফলিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ভগৱান অগ্নি ছন্দঃশাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতাত সমবৃত্ত আদি শ্ৰেণীৰ পাছত এতিয়া অনিয়মিততা (বিষমতা) নিৰ্ণয় ব্যাখ্যা কৰে। তেওঁ বৃত্তক তিন প্ৰকাৰ—সম, অৰ্ধসম আৰু বিষম—বুলি সংজ্ঞা দি, মিল-অমিল অর্ধৰ সংযোজনৰ দ্বাৰা অৰ্ধসম ৰচনা কেনেকৈ হয় সেয়া দেখুৱায়। মাত্রা/বিস্তাৰত বিচ্যুতি কমি যোৱা (বিষম), বাঢ়ি যোৱা (অতিবৃত্ত) আৰু অনুৰূপতা (সামান্য) হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি ‘গ্লৌক’ মাপ আৰু ‘বিতানক’ বিন্যাসৰ দৰে তাত্ত্বিক মানদণ্ড স্থাপন কৰে। পাদ-স্তৰত আৰম্ভণিৰ বক্র/বৈচিত্ৰ্য আৰু চতুৰ্থ অক্ষৰৰ পৰা পথ্যা-প্ৰয়োগৰ নিয়মো উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত কপলা, যুজস্বন, বিপুলা আৰু তাৰ উপপ্ৰকাৰ, চক্ৰজাতি, আপীড়-প্ৰত্যাপীড়, মঞ্জৰী-লৱণী, অমৃতধাৰা, সৌৰভ আদি গণক্ৰমভিত্তিক নামিত ৰূপসমূহ গণনা কৰে। শেষত পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত ব্যাখ্যাতব্য আন ছন্দসমূহৰ ইংগিত দি, শাস্ত্ৰবিদ্যাক সুশৃঙ্খল ধৰ্মজ্ঞানৰূপে উপস্থাপন কৰাৰ পুৰাণীয় পদ্ধতি বজাই ৰাখে।
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠ মুনিক ছন্দঃশাস্ত্ৰৰ শিক্ষাত বিষম ছন্দৰ পৰা আগবঢ়াই অর্ধসম (হাফ-ইকুৱেল) ছন্দসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰে। অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে এই শ্ৰেণীৰ ছন্দ—উপচিত্রক, সসমানা, ভোজভাগা, দ্ৰুতমধ্যা, ভাগাগথা, উননা আৰু জয়া—উল্লেখ কৰি, সিহঁত চিনাক্ত/ৰচনা কৰিবলৈ গণ-ক্রম আৰু নামাঙ্কিত লয়-ধাৰা ব্যাখ্যা কৰা হয়। পাছত আখ্যানিকা ছন্দ-ধৰণ আৰু সিহঁতৰ বিপৰীত (উল্টা) ৰূপ পৃথক কৰি ৰাজসা, গোগথা, দ্ৰোণ, কেতুমতী, জগাগথা, ততজগাগথা আদি উদাহৰণ দিয়া হয়; ধৰণিবল্লভা, অপৰাক্ৰম, পুষ্পিতা আদি অতিৰিক্ত নামৰূপো আহে। শেষত সমবৃত্ত গঠন স্পষ্ট গণ-ক্রম আৰু মাত্রা-গণনা (নাগ একক) সহ দেখুৱাই, তাৰ উল্টা ৰূপ ‘খঞ্জা’ও কোৱা হয়; ইয়াৰ দ্বাৰা ছন্দবিদ্যা শুদ্ধ বাক্ আৰু ধৰ্মীয় সংস্কৃতিৰ সৈতে যুক্ত এক নিখুঁত, পুনৰ-নির্মেয় শাস্ত্ৰ বুলি প্ৰতিপন্ন হয়।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ভগৱান অগ্নি অৰ্ধসম ছন্দৰ পৰা আগবাঢ়ি সমবৃত্ত (সমাক্ষৰ) ছন্দৰ নিৰূপণ কৰে। যতি, বিচ্ছেদ আৰু মধ্য-অন্ত্য স্থানত গণ চিনাক্তকৰণৰ জৰিয়তে সমাক্ষৰ গঠন কেনেকৈ ধৰা পৰে সেয়া ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। এই অধ্যায়খন এক প্ৰযুক্তিগত তালিকাৰ দৰে বহু বৃত্তৰ নাম, সিহঁতৰ গণ-ক্রম, স্মৰণ-সহায়ক গোট, আৰু কেতিয়াবা শ্ৰেণীবিভাগ/স্থান-নিৰ্দেশ (উচ্চ গোট, উপজাতি প্ৰকাৰ) উল্লেখ কৰে। পিঙ্গল পৰম্পৰাৰ পুৰণি উপদেশ আৰু নিয়মিত বিভাগসমূহৰ ইংগিত দি গাথা-প্ৰস্তাৰ আৰু ক্ৰম-পৰিবর্তন/সাৰণী-যুক্তিৰ কথাও আনে। সামগ্ৰিকভাৱে অগ্নি ছন্দশাস্ত্ৰক ধ্বনি-ৰূপৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ বিদ্যা বুলি স্থাপন কৰি কয় যে গণ-পেটাৰ্ন আয়ত্ত কৰিলে কাব্য আৰু যাগ-উচ্চাৰণৰ নিখুঁততা ৰক্ষা হয়, ধৰ্মীয় পৰম্পৰা অক্ষুণ্ণ থাকে আৰু সাহিত্যিক প্ৰকাশ অধিক পৰিশীলিত হয়।
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে গাথাক মানদণ্ড কৰি ‘প্ৰস্তাৰ’ক ছন্দৰ সম্ভাৱ্য সকলো বিন্যাস গণনাৰ নিয়মবদ্ধ পদ্ধতি হিচাপে স্থাপন কৰে। ক্ৰম উৎপাদন আৰু তুলনাৰ লগতে নষ্ট (সূচকাংকৰ পৰা ছন্দ-ৰূপ উল্টাভাৱে নিৰ্ণয়) আৰু উদ্দেশ্ট (আগলৈ গৈ ক্ৰমে ক্ৰমে গণনা) প্ৰক্ৰিয়া, জোৰ/বিজোৰ বিধি, অর্ধীকৰণ ধাপ আৰু গণনাৰ সংশোধন বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পাছত মেরু-প্ৰস্তাৰ (পাস্কাল সদৃশ বিন্যাস)ৰ সৈতে সম্পৰ্ক দেখুৱাই ‘ছন্দৰ সাৰ’ বুলি—সংখ্যা দ্বিগুণ কৰি এক কমোৱা, আৰু অধ্বা/অঙ্গুল উপমাৰে আৰোহ-অৱৰোহ ক্ৰমত ফল নিৰ্ণয়—বুজোৱা হয়। এই সংযোজনবিদ্যাক পবিত্ৰ শৃঙ্খলা হিচাপে দেখুৱাই পাঠশুদ্ধি আৰু অনুমোদিত সকলো ৰূপৰ পদ্ধতিগত জ্ঞান স্থাপন কৰে।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
পূৰ্বৰ প্ৰস্তাৰ-আলোচনাৰ পাছত ছন্দ-কেন্দ্ৰিক পাঠ্যক্ৰমত ভগৱান অগ্নি মন্ত্র, ছন্দ আৰু প্ৰামাণ্য পৰম্পৰাৰ ধ্বনি-ভিত্তি ‘শিক্ষা’ (ধ্বনিবিজ্ঞান) ব্যাখ্যা কৰে। তেওঁ বৰ্ণসংখ্যা উল্লেখ কৰি স্বৰ-ব্যঞ্জন ভেদ, লগতে অনুস্বৰ, বিসৰ্গ, অযোগবাহ আদি সহধ্বনি বৰ্ণনা কৰে। মন, অন্তৰাগ্নি আৰু প্ৰাণবায়ুৰ সৈতে বাক্-উৎপত্তিৰ সম্পৰ্ক দেখুৱাই কয়—শব্দ কেনেকৈ জন্মি অৰ্থবহ উচ্চাৰণ হয়। উদাত্ত/অনুদাত্ত/স্বৰিত, হ্ৰস্ব/দীৰ্ঘ/প্লুত, স্থান আৰু প্ৰয়াস অনুসাৰে বৰ্ণবিভাগ কৰি বক্ষ, কণ্ঠ, শিৰ, জিহ্বামূল, দন্ত, নাসিকা, ওষ্ঠ, তালু আদি উচ্চাৰণস্থান গণনা কৰে। ভুল উচ্চাৰণ আধ্যাত্মিক ক্ষতিকৰ আৰু কৰ্মত নিষ্ফল; শুদ্ধ স্বৰ-লয় আৰু স্পষ্ট উচ্চাৰণ মঙ্গলদায়ক আৰু উন্নতিকৰ বুলি দৃঢ়ভাৱে কোৱা হয়। শেষত অস্পৃষ্ট/ঈষৎস্পৃষ্ট/স্পৃষ্ট আদি শিক্ষাশ্ৰেণীৰে ধ্বনিশাস্ত্ৰক ধৰ্মৰক্ষক প্ৰযুক্তি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।