Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
কলশাধিবাসৰ পাছত বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা ক্ৰমত ভগৱান অগ্নিয়ে স্নানাদি-বিধি বৰ্ণনা কৰে, যাৰ দ্বাৰা শিল্পী-নিৰ্মিত বিগ্ৰহ জাগ্ৰত, শুদ্ধ আৰু জনসাধাৰণৰ পূজাযোগ্য হয়। আচার্যই ঈশান কোণত বৈষ্ণৱ অগ্নি স্থাপন কৰি ঘন গায়ত্ৰী-হোম কৰে আৰু সম্পাতৰ দ্বাৰা কলশসমূহ অভিমন্ত্ৰিত কৰে। কৰ্মশালা আৰু যজমান-মণ্ডলীৰ শুদ্ধি, বাদ্য-গান, আৰু সোঁহাতত ৰক্ষাকৌতুক-বাঁধন (দেশিকসহ) সম্পন্ন হয়। বিগ্ৰহ স্থাপন, স্তৱ আৰু শিল্পি-দোষ নাশৰ প্ৰাৰ্থনা কৰি স্নানমণ্ডপলৈ নি মন্ত্র-আহুতিত নেত্ৰোন্মীলন কৰা হয়। তাৰ পাছত অভ্যঙ্গ, উবটন, উষ্ণজলে ধোৱা, প্ৰোক্ষণ, তীৰ্থ/নদীজল, সুগন্ধি দ্ৰব্য, ঔষধি, পঞ্চগব্য আদিৰে বহু মন্ত্রপুটত বিস্তৃত স্নপন; বহু কলশে বিষ্ণু-আৱাহনলৈকে সম্পন্ন হয়। শেষত কৌতুকমোচন, মধুপৰ্ক, পবিত্ৰক প্ৰস্তুতি, ধূপ-অঞ্জন-তিলক-ফুলমালা আৰু ৰাজচিহ্নাদি উপচাৰ, শোভাযাত্ৰা আৰু অষ্টমঙ্গল বিন্যাস; হৰসহ অন্য দেৱতাতো প্ৰযোজ্য, আৰু ‘নিদ্ৰা’ কলশ শিৰোভাগত স্থাপনৰ নিৰ্দেশ আছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कलशाधिवासो नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ अष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः स्नानादिविधिः भगवानुवाच ऐशान्यां जनयेत् कुण्डं गुरुर्वह्निञ्च वैष्णवं गायत्र्यष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्
এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণৰ “কলশাধিবাস” নামৰ সপ্তপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া অষ্টপঞ্চাশতম অধ্যায়—“স্নানাদি বিধি” আৰম্ভ। ভগৱানে ক’লে—ঈশান কোণত গুৰুৱে কুণ্ড নিৰ্মাণ কৰি বৈষ্ণৱ অগ্নি প্ৰজ্বালিত কৰিব; গায়ত্ৰী মন্ত্রে আঠশ আহুতি দি ‘সম্পাত’ বিধি অনুসাৰে ঘটসমূহ সংস্কাৰ কৰিব।
Verse 2
प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिर्मूर्तिपैर् व्रजेत् तूर्यशब्दैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे
কাৰুশালাত (কাৰিগৰৰ কৰ্মশালাত) প্ৰোক্ষণ কৰিব; শিল্পী আৰু মূৰ্তিনিৰ্মাতাসকলৰ সৈতে আগবাঢ়িব; বাদ্যধ্বনিৰ মাজত সোঁহাতত কৌতুক (ৰক্ষাসূত্ৰ) বান্ধিব।
Verse 3
विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः पट्टवस्त्रेण कर्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकं
“বিষ্ণৱে শিপিবিষ্টে” মন্ত্র জপি, উণৰ সূতা, সৰিষাৰ দানা সহ, আৰু পট্টবস্ত্ৰ (পাট/বস্ত্ৰপট্টী)ৰে কৌতুক (ৰক্ষাসূত্ৰ) প্ৰস্তুত কৰিব; দেশিক (আচাৰ্য)ৰ বাবেও তেনেদৰে কৌতুক কৰাটো উচিত।
Verse 4
मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितान् स्तुवन् नमस्तेर्च्ये सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्मणा
মণ্ডপত প্ৰতিমা স্থাপন কৰি, বস্ত্ৰেৰে সুশোভিত কৰি পূজা-স্তৱন কৰি ক’ব—“হে আৰ্চ্য দেৱী, হে সুৰেশানী! বিশ্বকৰ্মা-নির্মিতা তোমাক নমস্কাৰ।”
Verse 5
प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयं
সমগ্ৰ জগত ধাৰণ কৰোঁতা, সকলো লোকক প্ৰবৃত্ত কৰা দেৱী! তোমাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। হে ঈশ্বৰ! তোমাৰ মাজতেই মই নিৰাময়, নিৰ্দোষ নাৰায়ণক যথাবিধি পূজা কৰোঁ।
Verse 6
रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपं
“তুমি শিল্পীদোষৰহিত হওঁক আৰু সদায় সমৃদ্ধিযুক্ত হওঁক”—এদৰে নিবেদন কৰি সেই প্ৰতিমাক স্নান-মণ্ডপলৈ নি যাব।
Verse 7
शिल्पिनन्तोषयेद्द्रव्यैर् गुरवे गां प्रदापयेत् चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः
শিল্পীক দ্ৰব্যাদি দি সন্তুষ্ট কৰিব; গুৰুক এটা গাই দান দিব। তাৰ পাছত “চিত্ৰং দেৱ” মন্ত্ৰেৰে দেৱ-প্ৰতিমাৰ নেত্ৰোন্মীলন কৰিব।
Verse 8
मण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा
“মণ্ডলে”—এইটো চিহ্নিত পুথি-পাঠ। ভদ্ৰপীঠত “অগ্নিৰ্জ্যোতিঃ” মন্ত্ৰেৰে দৃষ্টি (দৰ্শন-ন্যাস/ভাবনা) প্ৰদান কৰিব; তাৰ পাছত শ্বেত পুষ্প, ঘৃত আৰু সিদ্ধার্থক (শ্বেত সৰিষা) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 9
दूर्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद्गुरुः
দেশিক আচাৰ্যই দেৱমূৰ্তিৰ শিৰত দূৰ্বা ঘাঁহ আৰু কুশাগ্ৰ স্থাপন কৰিব; আৰু “মধু-বাতা…” মন্ত্ৰে গুৰুৱে নেত্ৰদ্বয়তো অভ্যঞ্জন কৰিব।
Verse 10
हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः
হিৰণ্যগৰ্ভ মন্ত্ৰে “ইমং মে” বুলিও উচ্চাৰণ কৰিব; তাৰপিছত ঘৃতৰে অভ্যঞ্জন কৰি, পাঠ কৰোঁতে পুনৰ “ঘৃতৱতী” ঋক জপ কৰিব।
Verse 11
मसूरपिष्टे नोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्तयन् क्षालयेदुष्णतोयेन सप्त ते ऽग्रेति देशिकः
মচুৰ পিষ্টেৰে উদ্বর্তন কৰি “অতো দেৱে…” বুলি জপ কৰিব; তাৰপিছত দেশিকে “সপ্ত তে’গ্ৰে…” বুলি কৈ উষ্ণ পানীৰে ধুই পেলাব।
Verse 12
द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हि ष्ठेति सेचयेत् नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः
“দ্ৰুপদাদিব…” মন্ত্ৰ পাঠ কৰি লেপন কৰিব; “আপো হি ষ্ঠা…” বুলি কৈ জল সেচন কৰিব। নদী আৰু তীৰ্থজলৰে স্নান, আৰু ৰত্নদ্বাৰা শুদ্ধি “পাৱমানী” সূক্তে কৰিব।
Verse 13
समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा
চন্দনসহ আৰু তীৰ্থ-মৃত্তিকাৰে ভৰা কলহ লৈ সমুদ্ৰলৈ যাব। “শং নো দেবীঃ” মন্ত্ৰ জপ কৰি স্নান কৰাব; আৰু গায়ত্ৰী জপ কৰি উষ্ণ পানীৰেও স্নান কৰাব।
Verse 14
पञ्चमृद्धिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरं सिकताद्भिरिर्मं मेति वल्मीकोदघटेन च
“পঞ্চমৃদ্ধিঃ” আৰু “হিৰণ্যেতি” মন্ত্ৰ জপ কৰি পৰমেশ্বৰক স্নান কৰাব লাগে। তাৰ পিছত বালিৰে “ইৰ্মং মে” জপ কৰি, আৰু ভাল্মীক-নিৰ্মিত ঘটত অনা পানীৰেো অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 15
तद्विष्णोरिति ओषध्यद्भिर्या ओषधीति मन्त्रतः यज्ञायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः
“তদ্ বিষ্ণোঃ” মন্ত্ৰ জপ কৰি ঔষধিদ্ৰব্যেৰে কৰ্ম কৰিব লাগে। “য়া ঔষধীঃ” মন্ত্ৰবিধি অনুসাৰে, আৰু “যজ্ঞায়যজ্ঞেতি” মন্ত্ৰে; তাৰ পিছত কাষায় (ক্বাথ) আৰু গোমাতাৰ পঞ্চগব্যেৰে অনুষ্ঠান কৰিব লাগে।
Verse 16
पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिनी फलाम्बुभिः विश्वतश् चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च
মন্ত্ৰসহ পৃথিৱীত দুধ অৰ্পণ/ছিটাব লাগে। “য়া ফলিনী” মন্ত্ৰে ফল-মিশ্ৰিত জলে ফলদায়িনী শক্তিৰ আহ্বান কৰিব লাগে। “বিশ্বতশ্চক্ষুঃ” মন্ত্ৰে সৰ্বদৰ্শী চকুৰ স্থাপন কৰি, সৌম্য পূৰ্বমুখী কলহেৰেো এই কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 17
सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्यादुद्वर्तनं हरेः
“সোমং ৰাজানম্…” মন্ত্ৰ জপ কৰি বিষ্ণুৰ ললাট মৰ্দন কৰি শুদ্ধ কৰিব লাগে। সোঁফালৰ পৰা “হংসঃ”, বাঁফালৰ পৰা “শুচিঃ” মন্ত্ৰে, আৰু পশ্চিম দিশৰ পৰা হৰিৰ উদ্বর্তন (শুষ্ক ঘর্ষণ-শুদ্ধি) কৰিব লাগে।
Verse 18
मूर्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसीं च के ददेत् मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः
“মূর্ধানং দিবম্…” মন্ত্ৰে ধাত্ৰী (আমলখি) আৰু মাংসী অৰ্পণ কৰিব লাগে। “মা নঃ স্তোকে…” মন্ত্ৰে, আৰু “গন্ধদ্বাৰে…” বৈদিক সূক্তসহ, সুগন্ধি দ্ৰব্যসমূহ সমৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 19
मयूरपिच्छेनोद्वर्त्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गायत्र्या गन्धवारिणा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः धात्रीमांस्युदकेन चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदमापेति च घटैर् एताशीतिपदस्थितैः एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्राहकारक
‘ময়ূৰপিচ্ছৰে দেহত উদ্বৰ্তন কৰা’—এয়া এক পাঠ; ‘গায়ত্ৰী জপ কৰি সুগন্ধি জলে স্নান কৰা’—এয়া তিন পাঠত আছে; ‘ধাত্রী (আমলখি) আৰু মাংসী (জটামাংসী) মিহলি পানীত’—এয়া আন এক পাঠ। তাৰ পাছত আশী স্থানত স্থাপিত কলহসহ ‘ইদম্ আপঃ…’ জপ কৰি—‘এহি এহি, ভগৱান বিষ্ণু, লোকানুগ্ৰহকাৰক’ বুলি আহ্বান কৰিব।
Verse 20
यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनं
‘হে বাসুদেৱ, যজ্ঞৰ এই ভাগ গ্ৰহণ কৰা; তোমাক নমস্কাৰ।’ এই মন্ত্ৰেৰে দেৱেশক আহ্বান কৰি কৌতুক (ৰক্ষাসূত্ৰ) মোচন কৰিব লাগে।
Verse 21
मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत् हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकं
‘মুঞ্চামি ত্বা…’ সূক্তেৰে দেশিক (আচাৰ্য)ৰো মোচন কৰিব। সোণৰ পাত্ৰত পাদ্য দিব; তাৰ পাছত ‘অতো দেব…’ মন্ত্ৰে অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিব।
Verse 22
मधुवाता मधुपर्कं मयि गृह्णामि चाचमेत् अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्दर्वाक्षतं बुधः
‘মধুবাতা…’ জপ কৰি মধুপৰ্ক গ্ৰহণ কৰি পাছত আচমন কৰিব। ‘অক্ষন্নমীমদন্তেতি’ বুলি কৈ বুদ্ধিমান দৰ্বীৰে অক্ষত (অখণ্ড চাউল) ছটিয়াব।
Verse 23
काण्डान्निर्मञ्छनं कुर्याद्गन्धं गन्धवतीति च उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णुः पवित्रकं
কাণ্ডৰ পৰা তন্তু উলিয়াই পৱিত্ৰক (শুদ্ধিহাৰ/সূত্ৰ) প্ৰস্তুত কৰিব। গন্ধ অৰ্পণ কৰোঁতে ‘গন্ধৱতী’ বুলি ক’ব; আৰু মালা তুলি স্থাপন কৰোঁতে ‘উন্নয়ামি’ বুলি ক’ব। এইটো বিষ্ণুৰ পৱিত্ৰক-বিধি।
Verse 24
वृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकं महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्
বৃহস্পতিৰ বাবে ‘বেদাহম্’ মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি এক জোৰ বস্ত্ৰ অৰ্পণ কৰিব; ‘মহাব্ৰতেন’ মন্ত্ৰে উত্তৰীয় বস্ত্ৰ দিব; লগতে ‘সকলী’ পুষ্প আৰু ঔষধিদ্ৰব্যো অৰ্পণ কৰিব।
Verse 25
धूपं दद्याद्धूरसीति विभ्राट्सूक्तेन चाञ्जनं युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वेति माल्यकं
‘ধূৰসি’ মন্ত্ৰে ধূপ অৰ্পণ কৰিব; বিভ্ৰাট্-সূক্তে অঞ্জন (কাজল) দিব; ‘যুঞ্জন্তী’ মন্ত্ৰে তিলক দিব; আৰু ‘দীৰ্ঘায়ুষ্ট্বে’ মন্ত্ৰে মালা অৰ্পণ কৰিব।
Verse 26
इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च
ছত্ৰক ‘ইন্দ্ৰচ্ছত্ৰ’ বুলি নিৰ্দেশ কৰিব; দৰ্পণক ‘বিৰাজতঃ’ মন্ত্ৰে; চামৰক ‘বিকৰ্ণেন’ মন্ত্ৰে; আৰু ভূষণ/অলংকাৰক ‘ৰথন্তৰেণ’ মন্ত্ৰে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 27
व्यजनं वायुदैवत्यैर् मुञ्चामि त्वेति पुष्पकं वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः
বায়ু-দেৱতাসকলৰ অধিষ্ঠিত ব্যজন (পাখা) অৰ্পণ কৰি ‘মুঞ্চামি ত্বে’—“তোমাৰ বাবে মই ই নাড়োঁ/মুক্ত কৰোঁ”—বুলি ক’ব; তাৰ পিছত পুষ্পসহ পুৰুষসূক্ত আদি বৈদিক সূক্তেৰে হৰিৰ সংস্তুতি কৰিব।
Verse 28
सर्वमेतत्समं कुर्यात् पिण्डिकादौ हरादिके देवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्
পিণ্ডিকা আদি ক্ষেত্ৰতো আৰু হৰ (শিৱ) আদি অন্য দেৱতাসকলৰ ক্ষেত্ৰতো এই সকলো একে বিধিতে কৰিব। দেৱতাৰ উত্থান/জাগৰণ সময়ত সৌপৰ্ণ সূক্ত পাঠ কৰিব।
Verse 29
उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डपे नयेत् शाकुनेनैव सूक्तेन देवं ब्रह्मरथादिना
“উত্তিষ্ঠ” বুলি কৈ দেৱতাক জগাই শয্যাৰ পৰা মণ্ডপলৈ নিবলৈ; কেৱল শাকুন-সূক্ত পাঠ কৰি ব্ৰহ্মৰথ আদি দ্বাৰা দেৱযাত্ৰা সম্পন্ন কৰিব।
Verse 30
अतो देवेति सूक्तेन प्रातिमां पिण्डिकां तथा श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः
“অতো দেৱ…” সূক্তে প্ৰতিমা আৰু পিণ্ডিকা (আধাৰ-পিণ্ড) গঢ়িব; আৰু শ্ৰীসূক্তে শয্যাত বিষ্ণুৰ শকলীকৃতি/সংযোজিত বিন্যাস স্থাপন কৰিব।
Verse 31
तत्त्वायामीति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा वैजयन्तीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलं
‘তত্ত্বায়ামিতি…’—ই চিহ্নিত পুথি-পাঠ। অষ্টমঙ্গল: মৃগৰাজ (সিংহ), বৃষ, নাগ, ব্যজন (চামৰ), কলশ, বৈজয়ন্তী, ভেৰী আৰু দীপ।
Verse 32
दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्विकां ददेत्
অশ্বসূক্তে (বিধিৰ) দৰ্শন/প্ৰদৰ্শন কৰিব; পাদদেশত ত্ৰিপাদ (তিন-পীয়া আধাৰ) স্থাপন কৰিব। তাৰপিছত উখা, তাৰ পিধানক (ঢাকনি), পাত্ৰ, অম্বিকা আৰু দৰ্বী দিব।
Verse 33
मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां सम्मार्जनीं तथा तथा भोजनभाण्डानि गृहोपकारणानि च
মুষল আৰু উলূখল (ওখলি), শিলা (পেষণ-পাথৰ) আৰু সম্মাৰ্জনী (ঝাড়ু) দিব; লগতে ভোজন-পাত্ৰাদি আৰু অন্যান্য গৃহোপকাৰণো প্ৰদান কৰিব।
Verse 34
शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटं खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः
শিৰোভাগত ‘নিদ্ৰা’ নামৰ, বস্ত্ৰ আৰু ৰত্নে বিভূষিত এটা ঘট স্থাপন কৰিব লাগে। খণ্ড-মিষ্টান্নৰ টুকুৰাৰে পূৰ্ণ কৰি, এই স্নপন (আচাৰস্নান) বিধি স্মৃত।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a tightly ordered pratiṣṭhā-snapana pipeline: Īśāna-kūṇḍa and Vaiṣṇava fire setup, Gāyatrī-based homa (eight hundred oblations), sampāta-based kalaśa consecration, workshop prokṣaṇa, kautuka binding/release, netronmīlana, and a mantra-mapped bathing regimen using specified waters and substances (herbs, pañcagavya, perfumes), followed by pavitraka and royal upacāras.
It frames craftsmanship and ritual precision as sādhanā: purification of space, body, and icon, disciplined mantra-recitation, and regulated offerings culminate in invoking Viṣṇu’s grace for loka-anugraha (benefit of the worlds). The sequence turns technical Vāstu–pratiṣṭhā actions into dharmic worship that integrates bhukti (order, prosperity, communal stability) with mukti-oriented devotion and purity.
Kautuka functions as a protective consecration-thread marking ritual eligibility and safeguarding the rite; it is bound with specific materials and mantras, applied even to the deśika, and later ritually released (mocana) to conclude the protected phase.
Aṣṭamaṅgala are eight auspicious emblems (lion, bull, serpent, fly-whisk, kalaśa, vaijayantī, bherī, lamp) displayed to signal completeness, auspiciousness, and royal-temple legitimacy during installation and public-facing ritual phases.