Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
এই অংশটো ‘সিদ্ধৌষধানি’ নামৰ আগৰ আয়ুৰ্বেদ-খণ্ডৰ আনুষ্ঠানিক সমাপ্তি-চিহ্ন (কলফন)। পুৰাণ-ৰচনাত এই সমাপ্তি কেৱল সম্পাদনাগত সংকেত নহয়; ই অগ্নেয় বিদ্যাৰ বিশ্বকোষীয় পাঠ্যধাৰাত এটা স্বতন্ত্ৰ আয়ুৰ্বেদ-বিদ্যাৰ সম্পূৰ্ণ সংপ্ৰেৰণ সম্পন্ন হোৱাৰ ঘোষণা। অধ্যায়ৰ নাম উল্লেখ কৰি সমাপ্তি-মুদ্ৰা দিয়াৰ দ্বাৰা চিকিৎসাবিদ্যাক শিক্ষণীয়, সংৰক্ষণযোগ্য আৰু প্ৰামাণ্য শাস্ত্ৰ হিচাপে স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পাছতেই ‘সৰ্বৰোগহৰ ঔষধ’ বিষয়ক পৰৱৰ্তী পাঠলৈ পাঠকক সাজু কৰা হয়—বিশেষ সিদ্ধ উপচাৰৰ পৰা অধিক সাৰ্বজনীন, প্ৰতিৰোধমূলক আৰু সমন্বয়কাৰী উপায়লৈ সৰণিৰ ইঙ্গিত দি। অগ্নিপুৰাণৰ সমন্বয়-পদ্ধতিত এই চিকিৎসাজ্ঞান ব্যৱহাৰিকো আৰু পবিত্ৰো; দেহস্থিৰতাই ধৰ্ম-ভক্তিৰ বাবে মন স্থিৰ কৰে।
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
এই অধ্যায়ত আয়ুৰ্বেদক ৰাজৰক্ষা-সক্ষম সুৰক্ষামূলক ৰাজবিজ্ঞান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধন্বন্তৰীয়ে কয়—ৰস, বীৰ্য, বিপাক আৰু প্ৰভাৱৰ জ্ঞান থকা বৈদ্যই ৰজা আৰু সমাজক ৰক্ষা কৰিব পাৰে। ছয় ৰসৰ সোম‑অগ্নিজ উৎস, বিপাকৰ ত্ৰিবিধতা আৰু বীৰ্যৰ উষ্ণ‑শীত ভেদ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে; মধুৰ দৰে দ্ৰব্যত মধুৰ ৰস থাকিলেও কটু বিপাক দেখা যায়—এই বৈৰোধ ‘প্ৰভাৱ’ৰ দ্বাৰা সমাধান কৰা হয়। তাৰ পিছত ঔষধ-প্ৰস্তুতিত কষায়/ক্বাথৰ মান-অনুপাত, স্নেহপাক আৰু লেহ্যৰ বিধি, লগতে বয়স, ঋতু, বল, জঠৰাগ্নি, দেশ, দ্ৰব্য আৰু ৰোগ অনুসৰি মাত্রা নিৰ্ণয়ৰ নিয়ম দিয়া হৈছে। উপস্তম্ভ ত্ৰয় (আহাৰ, নিদ্ৰা, মৈথুন-নিয়ম), বৃংহণ‑লঙ্ঘন চিকিৎসা, ঋতুভিত্তিক অভ্যঙ্গ‑ব্যায়াম, আৰু আহাৰশুদ্ধিক অগ্নি-বলৰ মূল আধাৰ বুলি কৈ চিকিৎসাক ধৰ্মসম্মত জীৱনশৃঙ্খলাৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
এই অধ্যায়ত ৰস-আলোচনাৰ পাছত বৃক্ষায়ুৰ্বেদক ধৰ্মসম্মত বিদ্যা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধন্বন্তৰিয়ে শুভ গছৰ দিশা-স্থাপন কয়—প্লক্ষ উত্তৰত, বট পূৰ্বত, আম দক্ষিণত, অশ্বত্থ পশ্চিমত/জলাভিমুখ; দক্ষিণ ফালে কাঁটাযুক্ত বৃদ্ধি অশুভ, তাৰ শমনলৈ তিল বা ফুলগছ ৰোপণৰ বিধান আছে। ৰোপণৰ সময়ত সংস্কাৰসহ পূজা—ব্ৰাহ্মণ সৎকাৰ, চন্দ্ৰ, ধ্ৰুৱ/স্থিৰ নক্ষত্ৰ, দিশসমূহ আৰু দেববিশেষৰ অৰ্চনা, শুভ নক্ষত্ৰ নিৰ্বাচন আৰু শিপাৰ সুৰক্ষা—আৱশ্যক। ক্ষেত্ৰসমৃদ্ধিৰ বাবে জলব্যৱস্থা বিধিপূৰ্বক—স্ৰোত পথ দিয়া, পদ্মসৰ/পুখুৰী নিৰ্মাণ, আৰু জলাশয় আৰম্ভণিৰ শুভ নক্ষত্ৰৰ তালিকা—উল্লেখিত। পাছত ঋতুঅনুসাৰে সিঞ্চন, উত্তম-মধ্যম দূৰত্ব, প্ৰতিৰোপণৰ সীমা, আৰু ফলহীনতা ৰোধৰ বাবে ছাঁটাই কোৱা হৈছে। শেষত ৰোগনাশ আৰু ফুল-ফল বৃদ্ধি কৰিবলৈ—বিদঙ্গ-ঘৃত লেপ, শস্য/ডাল মিশ্ৰণ, গাখীৰ-ঘী সিঞ্চন, গোবৰ আৰু আটা/সত্তু, গাঁজন কৰা মাংসজল আৰু মাছজল আদি—উপায় দিয়া হৈছে।
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
এই অধ্যায়ত ধন্বন্তৰিৰ চিকিৎসা-প্ৰামাণ্যৰ আধাৰত আগ্নেয় আয়ুৰ্বেদত নানাৰোগহৰ ঔষধ-যোগৰ সংক্ষিপ্ত সংকলন দিয়া হৈছে। আৰম্ভণিতে শিশুচিকিৎসা—শিশুৰ অতিসাৰ, দুধ-সম্পৰ্কীয় দোষ, কাশি, বমি আৰু জ্বৰত ক্বাথ আৰু লেহ্য; তাৰ পাছত মেধ্য (বুদ্ধিবর্ধক) টনিক আৰু কৃমিঘ্ন যোগ বৰ্ণিত। নস্যে নাকৰ ৰক্তস্ৰাৱ আৰু গ্ৰীৱা-স্ফীতি, কৰ্ণপূৰণে কৰ্ণশূল, কৱল/গণ্ডূষে জিহ্বা-মুখৰোগ, আৰু উদ্বর্তন, লেপ, বত্তি, ঔষধি তেলে চর্মৰোগ আৰু ঘাঁৰ বাহ্য চিকিৎসা কোৱা হৈছে। পাছত প্ৰমেহ, বাতশোণিত, গ্ৰহণী, পাণ্ডু-কামলা, ৰক্তপিত্ত, ক্ষয়, বিদ্ৰধি, ভগন্দর, মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ-অশ্মৰী, শোথ, গুল্ম, বিসৰ্প আদি ৰোগৰ চিকিৎসা আহে। শেষত ত্ৰিফলাকেন্দ্ৰিক ৰসায়নে দীঘলীয়া আয়ুৰ কথা আৰু ধূপন, আশ্চৰ্য-প্ৰদৰ্শন, ষট্কৰ্ম আদি সিদ্ধি-সূচনাৰে চিকিৎসা-আচাৰ-পুরুষাৰ্থৰ সমন্বয় দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
এই অধ্যায়ত ধন্বন্তৰিয়ে মন্ত্ৰ-চিকিৎসাক ঔষধৰূপে ব্যাখ্যা কৰিছে। আয়ু, আৰোগ্য আৰু বিশেষ পৰিস্থিতিত ৰক্ষাৰ বাবে পবিত্ৰ ধ্বনিক প্ৰত্যক্ষ চিকিৎসা-সাধন বুলি কোৱা হৈছে। ‘ওঁ’ক পৰম মন্ত্ৰ আৰু গায়ত্ৰীক ভুক্তি-মুক্তিদায়িনী বুলি স্তুতি কৰি স্বাস্থ্য আৰু মোক্ষক সহচৰ ফল হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত বিষ্ণু/নাৰায়ণ মন্ত্ৰ আৰু নামজপক প্ৰসঙ্গানুসাৰে উপায় হিচাপে দেখুওৱা হয়—বিজয়, বিদ্যা, ভয়-নিবাৰণ, চকুৰ ৰোগ শমন, যুদ্ধত সুৰক্ষা, জল অতিক্ৰম, দুঃস্বপ্ন নিবারণ, দাহ আদি বিপদত সহায়। এক গুৰুত্বপূর্ণ উপদেশত সৰ্বভূত-হিত আৰু ধৰ্মকেই ‘মহৌষধ’ বুলি কোৱা হৈছে, অৰ্থাৎ নৈতিক আচৰণ চিকিৎসাৰ মূল অংগ। শেষত কোৱা হয়, যথাযথভাৱে প্ৰয়োগ কৰা একেটা দিৱ্য নামেও অভীষ্ট চিকিৎসা বা ৰক্ষা সিদ্ধ কৰিব পাৰে।
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
এই অধ্যায়ত মন্ত্ৰ-সংস্কৃত ঔষধৰ বিষয়ৰ পাছত আয়ুৰ্বেদৰ নতুন সংকলন আৰম্ভ হয়—আত্রেয়প্ৰণীত আৰু ধন্বন্তৰিয়ে পুনৰ উপদেশ দিয়া ‘সিদ্ধ-যোগ’সমূহ। জ্বৰ, কাস-শ্বাস-হিক্কা, অরোচক, ছৰ্দি-তৃষ্ণা, কুষ্ঠ-ভিস্ফোট, ব্ৰণ আৰু নাড়ী/ভগন্দর, আমবাত আৰু বাত-শোণিত, শোথ, অৰ্শ, অতিসাৰ, ক্ষয়, স্ত্ৰী-ৰোগ আৰু নেত্ৰ-ৰোগ আদি মুখ্য ৰোগগুচ্ছৰ চিকিৎসা-ক্ৰম ইয়াত সংক্ষিপ্তভাৱে সন্নিবিষ্ট। ক্বাথ, চূৰ্ণ, ঘৃত, তৈল, লেপ, গুটিকা, অঞ্জন, নস্য, সেক, বমন আৰু বিরেচন আদি ঔষধ-ৰূপ/প্ৰক্ৰিয়া অনুসাৰে যোগসমূহ সজোৱা হৈছে। শেষত বিশেষকৈ বিরেচন চিকিৎসা—বিশেষ ‘নাৰাচ’ যোগ—শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, সুশ্ৰুতৰ প্ৰমাণে এই সিদ্ধ-যোগসমূহক সৰ্বৰোগনাশক আৰু ধৰ্মৰক্ষাৰ্থে জীৱন-সংৰক্ষণ তথা সাধনা-সামৰ্থ্য বঢ়োৱা বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
এই অধ্যায়ত পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ‘মৃতসঞ্জীৱনী’ কল্পৰ সমাপ্তি উল্লেখ কৰি বৰ্তমান অংশক ‘কল্পসাগৰ’—ঔষধ-প্ৰস্তুতিৰ মহাসংগ্ৰহ—বুলি পৰিচয় দিয়া হৈছে। ধন্বন্তৰিৰ বাণীৰূপে মৃ্ত্যুঞ্জয়-ধৰণৰ আয়ুৰ্দান আৰু ৰোগঘ্ন প্ৰস্তুতি তথা ৰসায়ন-চৰ্যা বৰ্ণিত: ত্ৰিফলাৰ ক্ৰমবর্ধিত মাত্রা, নস্য চিকিৎসা (বিল্ব তেল, তিল তেল, কটুতুম্বী তেল) নিৰ্দিষ্ট সময় ধৰি, আৰু মধু, ঘৃত, দুধ আদি অনুপানসহ দীঘলীয়া সময় সেবন। নিৰ্গুণ্ডী, ভৃঙ্গৰাজ, অশ্বগন্ধা, শতাবৰী, খদিৰ, নিম্ব-পঞ্চক আদি উদ্ভিদ-ঔষধ; কুমাৰিকাসহ তাম্ৰভস্ম আৰু গন্ধক দৰে ধাতু/খনিজ প্ৰস্তুতি; লগতে দুধ বা দুধ-ভাতৰ দৰে কঠোৰ আহাৰ-নিয়মো আছে। শেষত যোগৰাজকৰ সেবনৰ বিকল্প, ‘ওঁ হ্ৰূঁ স’ মন্ত্রাভিমন্ত্রণা, দেব-ঋষিসকলৰো পূজ্য বুলি এই কল্পসমূহৰ মহিমা, আৰু তাৰ পিছত পালকাপ্যৰ গজ-আয়ুৰ্বেদসহ বিস্তৃত আয়ুৰ্বেদ পৰম্পৰালৈ সংযোগ সূচিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
এই অধ্যায়ত পূৰ্ব অধ্যায়ৰ পৰা বিধিবৎ সংক্রমণ কৰি গজচিকিৎসাক আয়ুৰ্বেদৰ এক বিশেষ শাখা বুলি কোৱা হৈছে, যি ৰাজশালা আৰু ৰণবিজয়ৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। পালকাপ্য ঋষিয়ে লোমপাদক সেৱাযোগ্য শুভ গজলক্ষণ বৰ্ণনা কৰে—নখৰ সংখ্যা, মদকাল/মস্তৰ ঋতুসংযোগ, দাঁতৰ অসমতা, স্বৰৰ গুণ, কাণৰ প্ৰস্থ, ছালত দাগ-চিটিকা; বামন বা বিকৃত গজ ত্যাজ্য। তাৰ পিছত গজপালনক ৰাজধৰ্ম আৰু সামৰিক বিজয়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি কোৱা হৈছে—শৃঙ্খলাবদ্ধ যুদ্ধহস্তী আৰু সুশৃঙ্খল শিবিৰনিয়মেই জয় নিৰ্ভৰ। চিকিৎসাক্ৰমত আছে: বতাহ নঢুকা স্নেহনযোগ্য স্থান প্ৰস্তুতি; বাহ্যকর্ম—স্কন্ধ/কাঁধৰ চিকিৎসা, মালিশ; অন্তঃঔষধ—ঘৃত-তৈলযোগ, ক্বাথ, গাখীৰ, মাংসরস; আৰু নিৰ্দিষ্ট ৰোগত উপায়—পাণ্ডুসদৃশ ফিকাশ, আনাহ, মূৰ্ছা, শিৰোবেদনা (নস্যসহ), পাদৰোগ, কম্প, অতিসাৰ, কৰ্ণশোথ, কণ্ঠাবৰোধ, মূত্ৰৰোধ, চর্মৰোগ, কৃমি, ক্ষয়সদৃশ অৱস্থা, শূল, বিদ্ৰধি/ফোঁহা (ছেদন পৰা স্নেহন-বস্তি পৰ্যন্ত)। শেষত আহাৰ-বিহাৰ—ধান্যৰ ক্ৰম, বলবর্ধক খাদ্য, ঋতুঅনুসাৰে জলছিটা—আৰু যুদ্ধ-আচাৰ—বিজয়াৰ্থ ধূপন, নেত্ৰপ্ৰক্ষালন/অঞ্জন, মন্ত্রযুক্ত নেত্ৰবল—দ্বাৰা অগ্নিপুৰাণৰ চিকিৎসা-যুদ্ধবিদ্যা-ধাৰ্মিক প্ৰভাৱৰ সংমিশ্ৰণ প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
এই অধ্যায়ত ধন্বন্তৰিয়ে অশ্বক সমৃদ্ধি আৰু ৰক্ষাৰ ধৰ্মিক উপায় বুলি বৰ্ণনা কৰিছে; অশ্ব গ্ৰহণ‑পালনে ধৰ্ম‑কাম‑অৰ্থ সিদ্ধ হয়। আৰম্ভণিতে অশ্বিনী, শ্রৱণ, হস্ত আৰু তিন উত্তৰা নক্ষত্ৰ, লগতে হেমন্ত‑শিশিৰ‑বসন্ত ঋতুক অশ্বকাৰ্য আৰম্ভ আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে শুভ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত নিষ্ঠুৰতা বর্জন, বিপদজনক পথ এৰোৱা, ধীৰে ধীৰে প্ৰশিক্ষণ দিয়া আৰু হঠাৎ মাৰ নকৰি নিয়ন্ত্ৰিত লাগাম‑কাৰ্য কৰাৰ উপদেশ আছে। মধ্যভাগত যুদ্ধ‑অশ্বাৰোহণ কৌশলৰ সৈতে ৰক্ষাবিধান—দেহত দেবতা‑স্থাপন (ন্যাসসদৃশ) আৰু অশুভ হ্ৰেষা বা ‘সাদী’ নামৰ দোষ শমনৰ বাবে মন্ত্রপ্ৰয়োগ—বৰ্ণিত। শেষভাগত আসন, লাগাম‑সমন্বয়, ঘূৰণ, নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি আৰু নামযুক্ত কৌশল; লগতে ক্লান্তি আৰু পোকা‑কামোৰত লেপ, কিছুমান জাতক যবাগূ খুৱাবলৈ কোৱা প্ৰাথমিক চিকিৎসা আছে। অন্তত ভদ্ৰ, মন্দ, মৃগজঙ্ঘ, সংকীৰ্ণ প্ৰকাৰ, শুভ‑অশুভ লক্ষণ আৰু শালিহোত্র পৰম্পৰাত অশ্বলক্ষণ আগলৈ শিকোৱাৰ প্ৰতিজ্ঞা উল্লেখিত।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
এই অধ্যায়ত শালিহোত্ৰে সুশ্ৰুতক আয়ুৰ্বেদৰ পৰিসৰত অশ্বশাস্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে অশ্ব-লক্ষণ—দেহচিহ্ন, বৰ্ণভেদ আৰু কেশ-আৱৰ্ত (চুলিৰ ঘূৰ্ণি)ৰ স্থানৰ দ্বাৰা শুভ-অশুভ ঘোঁৰা চিনাক্তকৰণ, লগতে গ্ৰহ/ৰাক্ষসী প্ৰভাৱৰ সতৰ্কবাণী। তাৰ পিছত চিকিৎসা—শূল, অতিসাৰ, ক্লান্তি, কোষ্ঠৰোগত শিৰাব্যধ, কাশি, জ্বৰ, শোথ, গলগ্ৰহ, জিহ্বাস্তম্ভ, খুজলি, আঘাতজনিত ঘা, আৰু মূত্ৰ-জনন ৰোগ (ৰক্তমেহ আদি)ৰ বাবে ক্বাথ, লেপ/কল্ক, ঔষধি তেল, নস্য, বস্তি, জোঁকচিকিৎসা, সেক/সিঞ্চন আৰু আহাৰ-নিয়ম বৰ্ণিত। শেষত ঋতুচৰ্যা—প্ৰতিপান, ঋতু অনুসাৰে ঘৃত-তেল-যামক ব্যৱহাৰ, স্নেহনৰ পাছৰ বর্জন, পানী খুৱোৱা/স্নান সময়, اصطবল পৰিচালনা আৰু খাদ্যবিধি—ধৰ্মানুগ মঙ্গলফলৰ সৈতে পশুকল্যাণ সংযোগ কৰে।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
এই অধ্যায়টো অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় পাঠ্যধাৰাত পশুচিকিৎসাৰ বিশেষ শাখা ‘অশ্বায়ুৰ্বেদ’লৈ প্ৰৱেশ কৰোৱা শিৰোনাম-সেতু হিচাপে ধৰা পৰে। আগ্নেয় বিদ্যাৰ কাঠামোত ঘোঁৰাৰ যত্ন কেৱল ব্যৱহাৰিক নহয়; জীৱিকা, গতি-সামৰ্থ্য আৰু ৰাজকীয়/সামুদায়িক স্থিতি ৰক্ষা কৰি ধৰ্মধাৰণত সহায় কৰা বৈধ বিজ্ঞান হিচাপে ইয়াক স্থান দিয়া হৈছে। অধ্যায়ৰ অৱস্থানেই সূচায় যে পুৰাণৰ চিকিৎসাজ্ঞান মানুহৰ চিকিৎসাত সীমাবদ্ধ নহয়, প্ৰজাতি-নির্দিষ্ট স্বাস্থ্য-ব্যৱস্থাপনালৈও বিস্তৃত; আগলৈ আহিবলগীয়া বিধান আৰু শান্তিকর্মমূলক পদ্ধতিসমূহৰ বাবে ই ভূমিকা সাজে। ইয়াত কাৰিকৰী নিৰ্দেশো পবিত্ৰ জ্ঞানৰূপে উপস্থাপিত—য’ত সঠিক আচাৰ, সঠিক সময় আৰু সঠিক সংকল্পে দেহকল্যাণক বিশ্ব-শৃঙ্খলাৰ সৈতে সুৰ মিলায়।
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
এই অধ্যায়ত অশ্ব-শান্তিৰ অন্তত শালিহোত্ৰে বৰ্ণিত গজ-শান্তি বিধি দিয়া হৈছে—আয়ুৰ্বেদভিত্তিক পশুচিকিৎসা আৰু ৰাজ-ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে, হাতীৰ ৰোগ দমন আৰু অমঙ্গল নিবারণৰ বাবে। পঞ্চমীৰ শুভ সময় নিৰ্ণয় কৰি বিষ্ণু-শ্ৰী, মুখ্য দেৱতা, দিকপাল, নিয়ামক শক্তি আৰু নাগবংশৰ আহ্বান কৰা হয়। পদ্ম-মণ্ডলত দেৱতা, অস্ত্ৰ, দিশাদেৱতা আৰু তত্ত্বৰ নিখুঁত স্থাপন; বাহ্য বৃত্তত ঋষি, সূত্ৰকাৰ, নদী আৰু পৰ্বত—চিকিৎসাৰ্থে বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ সংযোগ। চতুৰ্ধাৰা কুম্ভ, ধ্বজ-তোৰণ, ঔষধি আৰু ঘৃতাহুতি (প্ৰতি দেৱতালৈ শতাধিক) নিৰ্দেশিত; বিসৰ্জন আৰু দক্ষিণাত বিশেষ পশুবৈদ্যক পাৰিশ্ৰমিকো আছে। মন্ত্ৰজপে হাতিনী আৰোহণ, ৰাজাভিষেক-ক্রম আৰু ‘শ্ৰীগজ’ক ৰক্ষাবচনে হাতীক যুদ্ধ, যাত্ৰা আৰু গৃহত ৰজাৰ ধৰ্মৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰে। শেষত গজ-অধিকাৰী আৰু পৰিচাৰকসকলৰ সন্মান আৰু শুভ জন-সংকেত হিচাপে ডিণ্ডিম নাদৰ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
এই অধ্যায়ত গজ-শান্তিৰ অন্তত গোকেন্দ্ৰিত শান্ত্যায়ুৰ্বেদ বৰ্ণিত হৈছে; গোৰ কল্যাণক ৰাজধৰ্ম আৰু লোকসমৰ্থনকাৰী কৰ্তব্য বুলি ধৰা হৈছে। ধন্বন্তৰিয়ে গোৰ পৱিত্ৰতা আৰু পঞ্চগব্য (গোমূত্ৰ, গোবৰ, দুধ, দই, ঘী, কুশোদক) ৰ শুদ্ধিকাৰক শক্তি বৰ্ণনা কৰি দুর্ভাগ্য, দুঃস্বপ্ন আৰু অপবিত্ৰতা নাশৰ বিধান দিছে। তাৰ পাছত একৰাত্ৰি উপবাস, মহাসান্তপন, তপ্তকৃচ্ছ্ৰ/শীতকৃচ্ছ্ৰ আদি কৃচ্ছ্ৰ-প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু গোব্ৰত (গোচৰ্যাৰ অনুগামী দৈনন্দিন আচৰণ) ক্ৰমে বৰ্ণিত হৈ গ’লোকাভিমুখ পুণ্যতত্ত্ব স্থাপন কৰে। গোক হৱিস, অগ্নিহোত্ৰৰ আধাৰ আৰু জীৱৰ আশ্ৰয় বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। চিকিৎসা অংশত শিঙৰ ৰোগ, কাণবেদনা, দন্তশূল, কণ্ঠাৱৰোধ, বাতব্যাধি, অতিসাৰ, কাস-শ্বাস, অস্থিভংগ, কফৰোগ, ৰক্তদোষ, বাছুৰ পোষণ, আৰু গ্ৰহ/বিষনিবাৰক ধূপনৰ উপায় দিয়া আছে। শেষত হৰি-ৰুদ্ৰ-সূৰ্য-শ্ৰী-অগ্নিৰ কালানুসাৰ শান্তিপূজা, গোদান আৰু গোমোচন, লগতে অশ্ব-গজৰ বিশেষ পশুচিকিৎসা আয়ুৰ্বেদ পৰম্পৰাৰ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
অগ্নিয়ে মন্ত্ৰশাস্ত্ৰক দ্বিফলদায়ী—ভুক্তি আৰু মুক্তি দানকাৰী—বুলি সংজ্ঞা দি প্ৰথমে গঠনভেদ দেখুৱাইছে: বীজ-মন্ত্ৰ আৰু দীঘল মালা-মন্ত্ৰ, লগতে অক্ষৰসংখ্যা অনুসৰি সিদ্ধিৰ সীমা। তাৰ পাছত ব্যাকৰণগত লিঙ্গভেদ আৰু শক্তিভেদ (আগ্নেয়/তীব্ৰ, সৌম্য/শান্ত) অনুসাৰে মন্ত্ৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰি ‘নমঃ’ ‘ফট্’ আদি অন্ত্যপ্ৰয়োগে শান্তিকৰ্ম বা উচ্ছাটন/বন্ধন আদি (নিয়ম-নিষেধসহ) ক্ৰিয়াত মন্ত্ৰবল কেনেকৈ ৰূপান্তৰিত হয় সেয়া বৰ্ণনা কৰিছে। পিছত সাধনাৰ অংশত জাগ্ৰত অৱস্থা, শুভ ধ্বনি-আৰম্ভ, লিপি-ব্যৱস্থা আৰু নক্ষত্ৰক্ৰম-সম্পৰ্কীয় শকুন/বিন্যাস উল্লেখ আছে। জপ, পূজা, হোম, অভিষেক আৰু যথাযথ দীক্ষা-গুৰুপৰম্পৰাৰ দ্বাৰা, লগতে গুৰু-শিষ্যৰ নৈতিক যোগ্যতাৰে মন্ত্ৰসিদ্ধি হয়—এই কথা জোৰ দি কোৱা হৈছে। শেষত জপসংখ্যাৰ অনুপাত, হোমৰ অংশ, পাঠৰ ধৰণ (উচ্চৰ পৰা মানসিকলৈ), দিশ-স্থান নিৰ্বাচন, তিথি/বাৰ-দেৱতা আৰু লিপি-ন্যাস, অঙ্গ-ন্যাস, মাতৃকা-ন্যাসৰ বিধান দি বাগীশী/লিপিদেৱীক সকলো মন্ত্ৰৰ সিদ্ধিদায়িনী শক্তি বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
এই অংশটো ‘মন্ত্ৰপৰিভাষা’ শীৰ্ষক পূৰ্বৱৰ্তী শিক্ষামূলক প্ৰকৰণৰ আনুষ্ঠানিক সমাপ্তি, য’ত অগ্নেয় পদ্ধতিত মন্ত্ৰ-সম্পৰ্কীয় পৰিভাষা আৰু সংজ্ঞাৰ প্ৰযুক্তিগত নিৰূপণ সম্পূৰ্ণ হয়। অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় প্ৰবাহত এনে কলফন কেৱল লিপিকীয় নহয়; ই মন্ত্ৰশাস্ত্ৰ (পবিত্ৰ বাক্যৰ তত্ত্ব আৰু শুদ্ধ প্ৰয়োগ)ৰ পৰা সেই প্ৰয়োগক্ষেত্ৰলৈ ৰূপান্তৰ সূচায় য’ত মন্ত্ৰ, কাল-নিৰ্ণয় আৰু নিদান দেহগত সংকট-ব্যৱস্থাপনা—আয়ুৰ্বেদ আৰু বিষচিকিৎসা—ৰ সৈতে মিলিত হয়। ফলত শুদ্ধ ভাষা/অনুষ্ঠান-পদ্ধতি আৰু ৰক্ষা-চিকিৎসাত তাৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা পায়; অগ্নেয় বৈশিষ্ট্যত শব্দ (মন্ত্ৰ) লৌকিক আপদত ধৰ্মৰ উপকৰণ হয়।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
ভগৱান অগ্নিয়ে দষ্ট-চিকিৎসা (কামোৰ/দংশন চিকিৎসা) বিষয়ক বিশেষ আয়ুৰ্বেদ-প্ৰকৰণ আৰম্ভ কৰি চিকিৎসাক ত্ৰিবিধ পদ্ধতি—মন্ত্ৰ, ধ্যান আৰু ঔষধ—ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে “ওঁ নমো ভগৱতে নীলকণ্ঠায়” জপে বিষ শমাই প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত বিষক দুটা ভাগত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়—জঙ্গম (সাপ, কীট আদি প্ৰাণিজ) আৰু স্থাৱৰ (উদ্ভিদ/খনিজজাত)। পৰৱৰ্তী অংশত বিয়তি/তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) মন্ত্ৰকেন্দ্ৰিত তান্ত্ৰিক-চিকিৎসা ব্যৱস্থা—স্বর/ধ্বনি-ভেদ, কবচ আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ, যন্ত্ৰ-মণ্ডল ধ্যান (মাতৃকা-পদ্ম), আৰু আঙুলি-সন্ধিত বিস্তৃত ন্যাস—বৰ্ণিত। পঞ্চমহাভূতৰ ৰং, আকাৰ, অধিষ্ঠাতৃ দেৱতা সহ ‘বিনিময়/প্ৰতিলোম’ তৰ্কে বিষ স্থম্ভিত, স্থানান্তৰিত আৰু বিনাশ কৰাৰ পদ্ধতি দেখুওৱা হৈছে। শেষত গৰুড় আৰু ৰুদ্ৰ/নীলকণ্ঠ মন্ত্ৰ, কৰ্ণজপ, ৰক্ষাবন্ধন (উপানহাৱ) আৰু ৰুদ্ৰবিধান পূজাৰ জৰিয়তে প্ৰতিবিষ-চৰ্যাক চিকিৎসা আৰু ধৰ্মীয় ক্ৰিয়া—উভয় ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
পূৰ্বৱৰ্তী দংশন‑ডংকন চিকিৎসাৰ পাছত ভগৱান অগ্নিয়ে সৰ্বফলপ্ৰদ, বিশেষকৈ বিষ আৰু ৰোগৰ পৰা ৰক্ষাকাৰী পঞ্চাঙ্গ‑ৰুদ্ৰবিধান বৰ্ণনা কৰে। ৰুদ্ৰৰ ‘পাঁচ অংগ’—হৃদয়/স্তোত্ৰ, শিৱ‑সংকল্প, শিৱ‑মন্ত্ৰ, সূক্ত আৰু পৌৰুষ—মন্ত্ৰতান্ত্ৰিক অৰ্থত নিৰ্ধাৰণ কৰি ন্যাসসহ ক্ৰমে জপ‑বিধি স্থাপন কৰা হয়। মন্ত্ৰাংশত ঋষি, ছন্দ (ত্ৰিষ্টুভ, অনুষ্টুপ, গায়ত্ৰী, জগতী, পংক্তি, বৃহতী) আৰু দেৱতা‑নিয়োগ, লিংগানুসাৰে দেৱতা‑গ্ৰহণ, অনুবাক অনুসাৰে এক‑ৰুদ্ৰ/ৰুদ্ৰ/ৰুদ্ৰগণৰ ভেদ উল্লেখ আছে। শেষত ত্ৰৈলোক্য‑মোহনাদি প্ৰয়োগ শত্রু‑বিষ‑ৰোগ নিগ্ৰহৰ বাবে, আৰু বিষ্ণু‑নৰসিংহৰ ১২ আৰু ৮ অক্ষৰ মন্ত্ৰ বিষ‑ব্যাধি নাশক বুলি কোৱা হৈছে। কুব্জিকা, ত্ৰিপুৰা, গৌৰী, চন্দ্ৰিকা, বিষহাৰিণী আৰু ‘প্ৰসাদ‑মন্ত্ৰ’ আয়ু‑আৰোগ্যবর্ধক মন্ত্ৰাধাৰিত প্ৰতিৰোধ‑চিকিৎসা হিচাপে দিয়া হৈছে।
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
এই আয়ুৰ্বেদ-প্ৰধান অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক সংক্ষিপ্ত বিষচিকিৎসা-বিধি জনায়—মন্ত্ৰপ্ৰয়োগৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ চিকিৎসা আৰু ঔষধ-যোগ। আৰম্ভণিতে কৃত্ৰিম/প্ৰদত্ত বিষ, বিভিন্ন বিষ আৰু দংশনজনিত বিষৰ বাবে বিষশমন মন্ত্ৰ দিয়া হৈছে; বিয়পি পৰা বিষক ‘মেঘসদৃশ অন্ধকাৰ’ৰ দৰে টানি উলিয়াই আনা আৰু মন্ত্ৰান্তত ধাৰণ/নিগ্ৰহ কৰাৰ ভাব উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত বীজমন্ত্ৰ, বৈষ্ণৱ চিহ্ন আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ-আহ্বানসহ ‘সৰ্বাৰ্থসাধক’ মন্ত্ৰ। তাৰ পিছত প্ৰেতগণাধিপতি ৰুদ্ৰক উদ্দেশি ‘পাতালক্ষোভ’ মন্ত্ৰ—ডংক, সৰ্পদংশ আৰু আকস্মিক স্পৰ্শজনিত বিষতো দ্ৰুত শমনৰ বাবে। শেষত দংশচিহ্ন ছেদন/দাহ আৰু শিৰীষ, অৰ্কক্ষীৰ, তীক্ষ্ণ দ্ৰব্য আদি সম্বলিত প্ৰতিবিষ যোগ—পান, লেপ, অঞ্জন, নস্য আদি বহু পথৰে—বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
এই অধ্যায়টো এটা আনুষ্ঠানিক কলফনেৰে সমাপ্ত হয়, য’ত বিষয়টোক মন্ত্র আৰু ঔষধ একেলগে থকা বিষহৰণ-তন্ত্ৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। অগ্নি–বসিষ্ঠ সংলাপত প্ৰকাশিত এই প্ৰযুক্তিগত জ্ঞানক প্ৰকাশ-ৰূপে প্ৰমাণিত কৰি, পৰৱৰ্তী অধিক বিস্তৃত চিকিৎসা-অধ্যায়লৈ পাঠকক সাজু কৰে। এই সঁক্ৰমণ বিশ্বকোষীয় বিন্যাসত এটা ‘হিঞ্জ’—সাধাৰণ প্ৰতিবিষ নীতিৰ পৰা জীৱ-নিৰ্দিষ্ট বিধানলৈ, বিশেষকৈ সাপৰ বিষদংশ চিকিৎসালৈ, অগ্ৰসৰ হোৱাৰ সংকেত। ফ্ৰেমিঙে দেখুৱায় যে আগ্নেয় বিদ্যা পৃথক নহয়; মন্ত্র-প্ৰামাণ্য, শুদ্ধ পদ্ধতি আৰু প্ৰয়োগিক ঔষধবিদ্যা—ধৰ্মনির্দেশিত স্বাস্থ্যসেৱাৰ একেটা অবিচ্ছিন্ন ধাৰা।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
ভগৱান অগ্নিয়ে বালতন্ত্ৰ আৰম্ভ কৰে, য’ত জন্মৰ পৰাই শিশুক পীড়া দিয়া বুলি বিশ্বাস কৰা ‘বাল-গ্ৰহ’সমূহৰ কথা আছে। অধ্যায়টোত ধাপে ধাপে—(১) লক্ষণ চিনাক্তকৰণ: অঙ্গৰ অস্থিৰতা, অৰুচি, ডিঙি মোচৰোৱা, অস্বাভাৱিক কান্দোন, শ্বাসকষ্ট, বৰ্ণবিকাৰ, দুৰ্গন্ধ, খিঁচুনি/কঁপনি, বমি, ভয়, প্ৰলাপ, ৰক্তমিশ্ৰিত মূত্ৰ; (২) তিথি/দিন-গণনা আৰু মাহেকীয়া-বাৎসৰিক পৰ্যায়ৰ সৈতে মিলাই নিৰ্দিষ্ট গ্ৰহ বা কালচিহ্ন নিৰ্ণয়; (৩) চিকিৎসা-ৰক্ষা: লেপ, ধূপন, স্নান, দীপ-ধূপ, দিশ/স্থানভিত্তিক কৰ্ম (যেনে যমদিশাত কৰঞ্জ গছৰ তলত), আৰু মাছ-মাংস-মদ্য, ডাল, তিলৰ প্ৰস্তুতি, মিঠাই আদিৰে বলি; কিছুমান শ্ৰেণীৰ বাবে ‘নিৰন্ন’ অপবিত্ৰ বলি। শেষত বলিদান সময়ত সৰ্বকামিক ৰক্ষাৰ বাবে চামুণ্ডা মন্ত্র দিয়া হৈছে; আয়ুৰ্বেদ আৰু আচাৰ-প্ৰতিষেধ একেলগে শিশুৰ স্বাস্থ্য আৰু গৃহক্ষেম ধৰ্মমতে স্থাপন কৰে।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
অগ্নিদেৱে শিশু-ৰক্ষাৰ গ্ৰহ-নিবাৰণ ক্ৰিয়াৰ পৰা আগবাঢ়ি গ্ৰহপীড়াৰ বাবে এক বিস্তৃত চিকিৎসা-আনুষ্ঠানিক বিধান বৰ্ণনা কৰে—কাৰণ, সংবেদনশীল স্থান, নিৰ্ণয়-লক্ষণ আৰু একত্ৰিত প্ৰতিকার। তেওঁ কয় যে ভাবৰ অতিশয়তা আৰু বিৰুদ্ধ আহাৰৰ ফলত মানসিক বিকাৰ আৰু ৰোগ জন্মে; উন্মাদ-সদৃশ অৱস্থা দোষজ (বাত-পিত্ত-কফ), সন্নিপাতজ আৰু দেৱ/গুৰু-অসন্তোষজনিত আগন্তুক ৰূপে বিভক্ত। নদীতীৰ, সঙ্গম, শূন্য গৃহ, ভাঙা দেউৰী, একাকী গছ আদি স্থানক গ্ৰহবাস বুলি দেখুৱাই সামাজিক-যজ্ঞীয় অপচাৰ আৰু অশুভ আচৰণক ঝুঁকি-বর্ধক বুলি কোৱা হৈছে। অস্থিৰতা, দাহ, শিৰোবেদনা, বাধ্য ভিক্ষাবৃত্তি, বিষয়লালসা আদি লক্ষণসমূহ নিৰ্ণয়চিহ্ন। চিকিৎসাত চণ্ডী-সম্পৰ্কিত গ্ৰহহৃৎ মন্ত্র (মহাসুদৰ্শন আদি) লগতে সূৰ্যমণ্ডল ধ্যান, প্ৰাতে অৰ্ঘ্য, বীজন্যাস, অস্ত্ৰশোধন, পীঠ-শক্তি স্থাপন আৰু দিক্-ৰক্ষা বিধি আছে। শেষত ছাগমূত্ৰে নস্য/অঞ্জন, ঔষধঘৃত আৰু ক্বাথাদি যোগ জ্বৰ, শ্বাসকষ্ট, হিক্কা, কাশি আৰু অপস্মাৰত প্ৰয়োগ কৰি মন্ত্রচিকিৎসা-আয়ুৰ্বেদৰ সমন্বয় দেখুৱাইছে।
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ভগৱান অগ্নিয়ে সূৰ্যোপাসনাক সিদ্ধিদায়ক আৰু গ্ৰহদোষ-শামক সাধনা হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। সৰ্বাৰ্থসাধক সংক্ষিপ্ত বীজ-পিণ্ড, বীজ-গঠনৰ নীতি (অংগ-ঘটক, বিন্দু-পূৰণ) ব্যাখ্যা কৰি গণেশৰ পাঁচ বীজ-সমষ্টিক সৰ্বজনীন পূৰ্বকর্ম ৰূপে দিক্পূজা, মূর্তি-স্থাপন, মুদ্ৰা-বন্ধ, ৰঙা ৰূপ-লক্ষণ, আয়ুধ আৰু হস্তবিন্যাস, চতুৰ্থী-ব্ৰত আদিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। তাৰ পাছত স্নান, অৰ্ঘ্য আদি কৰি সূৰ্য-গ্ৰহ মণ্ডল বিস্তাৰ কৰি, ন’টা মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত ন’টা কলশে নৱগ্ৰহ পূজা, চণ্ডাৰ বাবে দীপদান, গোৰোচনা, কেশৰ/কুমকুম, ৰঙা সুগন্ধ, অংকুৰ, ধান্য আৰু জবা-সম্পর্কিত দান নিৰ্দেশ কৰে। ফল—গ্ৰহশান্তি, সংঘাতত জয়, বংশ/বীজদোষ সংশোধন, মন্ত্রন্যাসিত স্পৰ্শ আৰু অভিমন্ত্রিত দ্ৰব্য (যেনে খস) দ্বাৰা প্ৰভাৱ-প্ৰয়োগ। শিৰৰ পৰা পাদলৈ ন্যাস কৰি নিজকে ৰবি ৰূপে ভাবি সাধনা সমাপ্ত; ৰঙভেদে স্তম্ভন/মাৰণ, পুষ্টি, শত্রুঘাত, মোহন আদি উদ্দেশ্যৰ ধ্যানবিধান দি সূৰ্যাৰ্চনাক ভক্তি আৰু প্ৰয়োগফলৰ মাজৰ সেতু বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।