Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
ভগৱান অগ্নিয়ে বুজাইছে যে ‘আত্যন্তিক লয়’ কেৱল বিশ্বপ্ৰলয় নহয়; জ্ঞানৰ দ্বাৰা বন্ধনৰ সম্পূৰ্ণ নিৰ্বাপণ—অন্তঃক্লেশ চিনাক্ত হ’লে বৈৰাগ্য জন্মে আৰু মুক্তিৰ পথ মুকলি হয়। তাৰ পিছত তেওঁ জীৱৰ মৃত্যুৰ পাছৰ গতি বৰ্ণনা কৰে: স্থূল ভোগদেহ ত্যাগ, আতিৱাহিক (যাত্ৰা) দেহ ধাৰণ, যমমাৰ্গে নীত হওঁৱা, চিত্ৰগুপ্তৰ দ্বাৰা ধৰ্ম-অধৰ্ম বিচাৰ, আৰু সপিণ্ডীকৰণলৈকে শ্ৰাদ্ধ/পিণ্ড অৰ্ঘ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা, যাৰ ফলত পিতৃক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্তি হয়। শুভ-অশুভ ভোগদেহে কৰ্মফল ভোগ, স্বৰ্গৰ পৰা পতন আৰু নৰকৰ পৰা মুক্ত হৈ নিম্ন যোনিত জন্ম, মাহে-মাহে গৰ্ভবিকাশ, গৰ্ভদুঃখ আৰু জন্মৰ আঘাত বৰ্ণিত। শেষত দেহস্থিত বিশ্বতত্ত্ব: আকাশ-অগ্নি-জল-পৃথিৱীৰ পৰা ইন্দ্ৰিয় আৰু ধাতুৰ উৎপত্তি, তমস-ৰজস-সত্ত্ব গুণে মনোভাৱ আৰু আচৰণ, আৰু আয়ুৰ্বেদৰ দোষ-ৰস-ওজস, ত্বক-কলাৰ বিভাগে প্ৰাণবল ব্যাখ্যা—যোগ আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ সহায়ক জ্ঞান ৰূপে দেহশাস্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ভগৱান অগ্নিয়ে মানৱদেহক চিকিৎসা-জ্ঞান আৰু আধ্যাত্মিক বিবেচনাৰ বাবে সুসংগঠিত ক্ষেত্ৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়—কাণ, ছাল, চকু, জিভা, নাক—আৰু সিহঁতৰ বিষয়—শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস, গন্ধ—তথা পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়—গুদ, উপস্থ, হাত, ভৰি, বাক্—আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য উল্লেখ কৰে। মনক ইন্দ্ৰিয়, বিষয় আৰু পঞ্চমহাভূতৰ অধিপতি বুলি কোৱা হৈছে; তাৰ পিছত সাংখ্যধাৰাত আত্মা, অব্যক্ত প্ৰকৃতি, চৌব্বিশ তত্ত্ব আৰু পৰম পুৰুষ—মাছ আৰু পানীৰ দৰে সংযুক্ত হলেও পৃথক—বৰ্ণিত। আশয়, স্ৰোত/শিৰা, অঙ্গ-উৎপত্তি, দোষ-গুণ সম্পৰ্ক, গৰ্ভধাৰণক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰজনন অৱস্থা, পদ্মসদৃশ হৃদয়ত জীৱৰ আসন, আৰু অস্থি-সন্ধি-স্নায়ু-পেশী-জাল-কূৰ্চ আদিৰ সংখ্যা দিয়া হৈছে। দেহদ্ৰৱৰ অঞ্জলি-প্ৰমাণ শেষত, দেহ মল-দোষৰ সমষ্টি বুলি জানি আত্মাত দেহাভিমান ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়।
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
অগ্নিয়ে যমমাৰ্গৰ আগৰ আলোচনা শেষ কৰি মৃত্যু-প্ৰক্ৰিয়া আৰু মৃত্যুৰ পাছৰ সূক্ষ্ম গতি ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। দেহৰ উষ্ণতা আৰু বায়ুৰ বিকাৰে দোষ ৰুদ্ধ হয়, প্ৰাণস্থান আৰু মর্ম শিথিল হয়; বায়ু বাহিৰ ওলাবলৈ ৰন্ধ্ৰ বিচাৰে। চকু-কাণ-নাক-মুখ আদি দিয়ে ‘ঊৰ্ধ্ব’ নিৰ্গমন শুভকৰ্মফল, গুহ্য আৰু গুদ দিয়ে ‘অধো’ নিৰ্গমন অশুভকৰ্মফল; যোগীৰ স্বাধীন প্ৰস্থান মস্তকৰ ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰেৰে হয়। প্ৰাণ-অপানৰ সংগমত চেতনা আৱৃত হ’লে, নাভিদেশস্থিত জীৱে অতীবাহিক সূক্ষ্ম দেহ ধাৰণ কৰে; দেৱ-সিদ্ধে দিৱ্যদৃষ্টিৰে সেই গতি দেখে। তাৰ পাছত যমদূতে ভয়ংকৰ যমমাৰ্গেৰে লৈ যায়; আত্মীয়ৰ পিণ্ড-জলাদি অৰ্পণে তাক সহায় কৰে আৰু শেষত যম আৰু চিত্ৰগুপ্তৰ সন্মুখত কৰ্মবিচাৰ হয়। বহু নৰক, সিহঁতৰ অধিপতি আৰু কঠোৰ দণ্ডৰ বৰ্ণনা আছে; মহাপাতকৰ ফলস্বৰূপ পুনর্জন্মগতি কোৱা হৈছে। উপসংহাৰত ত্ৰিবিধ দুঃখ (আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক) দেখুৱাই জ্ঞানযোগ, ব্ৰত, দান আৰু বিষ্ণুপূজাক উপায় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
অগ্নিয়ে যোগক একচিত্ততা বুলি নিৰূপণ কৰি চিত্তবৃত্তি-নিৰোধক জীৱ–ব্ৰহ্ম সম্পৰ্ক সাক্ষাৎকাৰৰ পৰম উপায় বুলি স্থাপন কৰে। এই অধ্যায়ত পাঁচ যম—অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ—আৰু পাঁচ নিয়ম—শৌচ, সন্তোষ, তপ, স্বাধ্যায়, ঈশ্বৰ-পূজন—ক ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ অনিবাৰ্য ভিত্তি হিচাপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। অহিংসা পৰম ধৰ্ম; সত্যক ‘শেষত হিতকাৰী বাক্য’ ৰূপে, ‘সত্য আৰু প্ৰিয়’ নীতিয়ে শুদ্ধ কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মচৰ্য চিন্তা পৰা কৰ্মলৈ অষ্টবিধ সংযম, আৰু অপৰিগ্ৰহ দেহধাৰণৰ ন্যূনতম প্ৰয়োজনলৈ সীমাবদ্ধ। তাৰ পিছত শুদ্ধি-তপৰ পাছত প্ৰণৱকেন্দ্ৰিত স্বাধ্যায়: ওঁকাৰক অ-উ-ম্ আৰু সূক্ষ্ম অৰ্ধমাত্ৰাসহ বিশ্লেষণ কৰি বেদ, লোক, গুণ, চেতনা-অৱস্থা আৰু দেৱ-ত্রয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। হৃদয়-পদ্মত তুৰীয় ধ্যান—প্ৰণৱ ধনু, আত্মা শৰ, ব্ৰহ্ম লক্ষ্য—উপমাৰে। গায়ত্ৰী ছন্দ, ভুক্তি-মুক্তিৰ বাবে বিনিয়োগ, কবচ/ন্যাস, বিষ্ণুপূজা, হোম আৰু নিয়মিত জপে ব্ৰহ্মপ্ৰকাশ; শেষত ঈশ্বৰত পৰাভক্তি আৰু গুৰুত সমশ্ৰদ্ধা থাকিলে অৰ্থ সম্পূৰ্ণ উদ্ভাসিত হয়।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে যোগৰ প্ৰযুক্তিগত আৰু মোক্ষদায়ী উপদেশ দিয়ে। সাধকে শুচি স্থানত, ন অতিউচ্চ ন অতিনিম্ন আসনত বস্ত্ৰ‑অজিন‑কুশ বিছাই স্থিৰে বহিব; ধড়‑মূৰ‑গ্ৰীৱা সোজা ৰাখি নাসাগ্ৰ‑দৃষ্টি স্থাপন কৰিব। গোড়ালি আৰু হাতৰ ৰক্ষাকাৰী/স্থিতিকাৰী বিন্যাসে নিশ্চলতা আৰু একাগ্ৰতাক পৰম তত্ত্ব ধ্যানৰ পূৰ্বশৰ্ত বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰাণায়ামক প্ৰাণৰ নিয়ত বিস্তাৰ‑নিগ্ৰহ বুলি ব্যাখ্যা কৰি ৰেচক‑পূৰক‑কুম্ভক ত্ৰয়ী আৰু সময়‑মাপ অনুসাৰে কন্যক‑মধ্যম‑উত্তম ভেদ উল্লেখ আছে। ফল—আৰোগ্য, বল, স্বৰ, কান্তি, দোষশমন; কিন্তু অপক্ক প্ৰাণায়ামে ৰোগ বাঢ়িব পাৰে বুলি সতৰ্কতা। জপ‑ধ্যান ‘গৰ্ভ’ (অন্তৰ্বীজ‑একাগ্ৰ অৱস্থা) লাভৰ বাবে আৱশ্যক; ইন্দ্ৰিয়জয় তত্ত্ব—ইন্দ্ৰিয়েই স্বৰ্গ‑নৰকৰ কাৰণ; দেহ ৰথ, ইন্দ্ৰিয় অশ্ব, মন সাৰথি, প্ৰাণায়াম চাবুক। শেষত প্ৰত্যাহাৰ মানে বিষয়‑সাগৰৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়ক উভতাই অনা, আৰু জ্ঞানবৃক্ষৰ আশ্ৰয়ে আত্মোদ্ধাৰৰ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
ভগৱান অগ্নিয়ে ধ্যানক অবিচ্ছিন্ন, অবিক্ষিপ্ত আৰু নিৰ্বিঘ্ন চিন্তন বুলি ব্যাখ্যা কৰে—পুনঃপুনঃ মনক বিষ্ণু/হৰিত স্থিৰ কৰি, পৰম অৱস্থাত ব্ৰহ্মতেই একাত্ম হোৱা। ধ্যান হৈছে মাজত অন্য ভাব নসোমোৱা একধাৰা ‘প্ৰত্যয়’; খোজ কঢ়া, থিয় হোৱা, শোৱা, জাগি থকা—যিকোনো দেশ-কালত সম্ভৱ। সাধনাৰ চাৰিটা অংগ কোৱা হৈছে: ধ্যাতা, ধ্যান, ধ্যেয় আৰু প্ৰয়োজন; যোগাভ্যাসে মুক্তি আৰু অণিমা আদি অষ্টৈশ্বৰ্যও দিয়ে। ‘ধ্যান-যজ্ঞ’ক শুদ্ধ, অহিংস অন্তৰ্যাগ হিচাপে বাহ্য কৰ্মকাণ্ডতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোৱা হৈছে; ই মন শুদ্ধ কৰি অপৱৰ্গ প্ৰদান কৰে। ক্ৰমে গুণত্রয় বিন্যাস, তিন ৰঙৰ মণ্ডল, হৃদয়-পদ্মৰ প্ৰতীক (পাপৰি সিদ্ধি; নাল/কৰ্ণিকা জ্ঞান-বৈৰাগ্য) আৰু অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ ওঙ্কাৰ বা প্ৰধান-পুরুষাতীত তেজোময় পদ্মাসীন প্ৰভুৰ ধ্যান শিকোৱা হৈছে। শেষত বৈষ্ণৱ মূৰ্তিধ্যান, ‘মই ব্ৰহ্ম… মই বাসুদেৱ’ এই সংকল্প জপসহ; জপ-যজ্ঞক ৰক্ষা, সমৃদ্ধি, মুক্তি আৰু মৃত্যুজয়ৰ বাবে অনুত্তম বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
এই অংশটো ধ্যান-বিষয়ক পূৰ্ব উপদেশৰ উপসংহাৰ আৰু স্পষ্টভাৱে পৰৱৰ্তী, অধিক প্ৰযুক্তিগত যোগাঙ্গ—ধাৰণা (একাগ্ৰ স্থিতি)—লৈ সংযোগ স্থাপন কৰে। অধ্যায়ান্ত কলফনে সাধনাৰ মোক্ষলক্ষ্য—হৰি (বিষ্ণু) লাভ আৰু নিয়মিত ধ্যানচিন্তনৰ ‘ফল’—উল্লেখ কৰে; লগতে জীৱন্ত পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্যস্বৰূপ বিভিন্ন পাণ্ডুলিপি-পাঠভেদ সংৰক্ষণৰ ইঙ্গিতো থাকে। প্ৰথমে ধ্যানৰ দ্বাৰা মনক দীঘলীয়া সময় ধ্যানাভিমুখ কৰি প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়, তাৰ পাছত ধাৰণাৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত স্থান আৰু তত্ত্বত সূক্ষ্ম স্থিৰ নিবদ্ধতা আনা হয়—এই ক্ৰমবদ্ধ যোগ-শিক্ষা ইয়াত প্ৰকাশ পায়। অগ্নিয়ে বশিষ্ঠৰ হিতাৰ্থে দিয়া দিব্য উপদেশত, পুৰাণে অন্তৰ্যোগ পদ্ধতিক শাস্ত্ৰীয় বিজ্ঞানৰ দৰে সংজ্ঞা, সীমা আৰু অগ্ৰগতি-ক্রমসহ বিন্যস্ত কৰি, সাধকক চিত্তপ্ৰসাদ আৰু মুক্তিৰ পথ দেখুৱায়।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ভগৱান অগ্নিয়ে সমাধিক এনে ধ্যান বুলি সংজ্ঞা দিয়ে য’ত কেৱল আত্মাই জ্যোতিৰূপে প্ৰকাশ পায়—অচল সাগৰৰ দৰে, বতাহ নথকা ঠাইৰ দীপৰ দৰে স্থিৰ—ইন্দ্ৰিয়ৰ কাৰ্য আৰু মনৰ বিকল্প থমকি যায়। যোগী বাহ্য বিষয়ত জড় যেন দেখা যায়, ঈশ্বৰত লীন হয়, আৰু শকুনসদৃশ লক্ষণ-প্ৰলোভন উঠে—দিব্য ভোগ, ৰাজদান, স্বয়ংসিদ্ধ বিদ্যা, কাব্যপ্ৰতিভা, ঔষধ, ৰসায়ন, কলা—এইবোৰক বিষ্ণুকৃপাৰ বাবে খেৰকুটাৰ দৰে ত্যাগ কৰিবলগীয়া বিঘ্ন বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মবিদ্যাত শুদ্ধিক আত্মজ্ঞানৰ পূৰ্বশৰ্ত ধৰা হয়; এক আত্মা ঘটাকাশ বা পানীত সূৰ্যপ্ৰতিবিম্বৰ দৰে বহু ৰূপে দেখা দিয়ে; বুদ্ধি-অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা, ভূত আৰু গুণৰ দ্বাৰা সৃষ্টিক্ৰম; কৰ্ম আৰু কামনাই বন্ধন, জ্ঞানেই মুক্তি। অর্চিৰাদি ‘উজ্জ্বল পথ’ৰে পৰম গতি আৰু ধূমাদি পথৰে পুনৰাগমনো বৰ্ণিত। শেষত সত্য, ন্যায়াৰ্জিত ধন, অতিথিসেৱা, শ্ৰাদ্ধ আৰু তত্ত্বজ্ঞানৰ জৰিয়তে ধৰ্মনিষ্ঠ গৃহস্থৰো মুক্তি সম্ভৱ বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ভগৱান অগ্নিয়ে ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ উপদেশ আৰম্ভ কৰে—সংসাৰজাত অজ্ঞানৰ সোজা প্ৰতিকাৰ ‘অয়ম্ আত্মা পৰং ব্ৰহ্ম—অহম্ অস্মি’ এই মুক্তিদায়ক পৰিচয়। বিবেকৰ দ্বাৰা দেহ দৃশ্য বস্তু হোৱাৰ বাবে অনাত্মা বুলি বর্জন কৰা হয়; ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু প্ৰাণো উপকৰণ, সাক্ষী নহয়। আত্মা সকলো হৃদয়ত অন্তৰ্জ্যোতি—অন্ধকাৰত দীপৰ দৰে প্ৰকাশমান, দ্ৰষ্টা-ভোক্তা ৰূপে প্ৰতিপাদিত। তাৰ পিছত সমাধি-প্ৰৱেশ ধ্যান—ব্ৰহ্মৰ পৰা তত্ত্বসমূহৰ উৎপত্তি-ক্রম অনুসৰণ কৰি, লয়ৰ দ্বাৰা স্থূলক ব্ৰহ্মত বিলীন কৰা; বিরাট (স্থূল সমষ্টি), লিঙ্গ/হিৰণ্যগৰ্ভ (সপ্তদশ উপাদানযুক্ত সূক্ষ্ম দেহ), আৰু জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি অৱস্থা তথা বিশ্ব-তৈজস-প্ৰাজ্ঞ সম্বন্ধ ব্যাখ্যা কৰা হয়। তত্ত্ব অনিৰ্বচনীয়, ‘নেতি-নেতি’ৰে উপলব্ধ; কৰ্মে নহয়, সাক്ഷাৎকাৰ-জ্ঞানেই প্ৰাপ্য। শেষত মহাবাক্যধর্মী ঘোষণা—অজ্ঞানমুক্ত সাক্ষীচৈতন্য; ফল—ব্ৰহ্মজ্ঞানী মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মই হয়।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
এই যোগ–ব্ৰহ্মবিদ্যা অংশত অগ্নিদেৱে সংক্ষিপ্ত অদ্বৈত ঘোষণা কৰে—“মই ব্রহ্ম, পৰম জ্যোতি।” অপবাদ-পদ্ধতিত তেওঁ সকলো উপাধিৰ নিষেধ কৰে: স্থূল তত্ত্ব (পৃথিৱী, অগ্নি, বায়ু, আকাশ)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিরাট, জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি, তাইজস-প্ৰাজ্ঞ আদি পৰিচয়লৈকে; কৰ্মেন্দ্ৰিয়-জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ (মন, বুদ্ধি, চিত্ত, অহংকাৰ), প্ৰাণ আৰু তাৰ বিভাগসমূহো নিৰাকৰণ কৰে। প্ৰমাণ-প্ৰমেয়, কাৰণ-কাৰ্য, সৎ-অসৎ, ভেদ-অভেদ, ‘সাক্ষিত্ব’ আদি ধাৰণাও অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মক তুৰীয়—তিন অৱস্থাৰ অতীত—ৰূপে স্থাপন কৰা হয়। শেষত ব্ৰহ্মৰ স্বভাৱ নিত্য শুদ্ধতা, চৈতন্য, স্বাধীনতা, সত্য, আনন্দ আৰু অদ্বৈত বুলি নিশ্চিত কৰি, এই সাক্ষাৎকাৰ পৰম সমাধিৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ভগৱান অগ্নিয়ে সাধনাৰ ক্ৰমবদ্ধ ফল বৰ্ণনা কৰে—যজ্ঞে দিৱ্য/লৌকিক পদ, তপস্যাই ব্ৰহ্মাৰ স্থান, বৈৰাগ্যসহ সন্ন্যাসে প্ৰকৃতি-লয়, আৰু জ্ঞানে কৈবল্য। জ্ঞান মানে চেতন-অচেতন বিবেক; পৰমাত্মা সৰ্বাধাৰ, বিষ্ণু আৰু যজ্ঞেশ্বৰ ৰূপে স্তূত—প্ৰবৃত্তিমাৰ্গী কৰ্মকাণ্ডীসকলে পূজা কৰে, নিবৃত্তিমাৰ্গী জ্ঞানযোগীয়ে সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰে। শাব্দ-ব্ৰহ্ম বেদ/আগমভিত্তিক, পৰ-ব্ৰহ্ম বিবেকসিদ্ধ; ‘ভগৱান’ শব্দৰ ব্যুৎপত্তি আৰু ছয় ভগ—ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য, যশ, শ্ৰী, জ্ঞান, বৈৰাগ্য—ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। বন্ধনৰ মূল অবিদ্যা—আত্মাত অনাত্মাৰ অধ্যাস; জল-অগ্নি-ঘট দৃষ্টান্তে আত্মাক প্ৰকৃতিৰ অধৰ্মৰ পৰা পৃথক দেখুৱায়। সাধনাত বিষয়ৰ পৰা মন আঁতৰাই হৰিক ব্ৰহ্মৰূপে স্মৰণ, আৰু যম-নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, সমাধিৰে ব্ৰহ্মত মনৰ যোগ স্থিৰ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। আৰম্ভণিতে নিৰাকাৰ ধ্যান কঠিন হোৱাত সাকাৰ ধ্যান, শেষত অভেদবোধ; ভেদদৰ্শন অজ্ঞানজনিত।
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
অগ্নিয়ে অদ্বৈত-ব্ৰহ্মবিজ্ঞানৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু কেন্দ্ৰিত উপদেশ দিয়ে কয়—শালগ্ৰামত তপস্যা আৰু বাসুদেৱ-উপাসনাৰে সাধকৰ আৰম্ভণি, তাৰ পাছত আসক্তিয়ে পুনর্জন্ম গঢ়ে বুলি মৃগ-আসক্তিৰ দৃষ্টান্ত, আৰু যোগে স্বস্বৰূপ পুনৰুদ্ধাৰ। তাৰ পিছত এক সামাজিক ঘটনাত অৱধূতসদৃশ জ্ঞানীক পালকি বহিবলৈ বাধ্য কৰা হলে তেওঁ ৰজাক কৰ্তৃত্ব-অহংকাৰ বিশ্লেষণ কৰি বুজায়: ‘বাহক’, ‘বাহ্য’ আৰু ‘পালকি’ দেহাঙ্গ, ভূততত্ত্ব আৰু লোকব্যৱহাৰৰ নামমাত্ৰ; ‘মই-তুমি’ ভাষাৰ আৰোপ, যি অবিদ্যাজনিত কৰ্মসঞ্চয়ে চলা গুণপ্ৰবাহত বসোৱা, কিন্তু আত্মা শুদ্ধ, নিৰ্গুণ, প্ৰকৃতিতীত। তাৰ পাছত নিদাঘ–ঋতু সংলাপত ক্ষুধা-তৃপ্তিৰে দেহসীমা দেখুৱাই আত্মাক আকাশৰ দৰে সৰ্বব্যাপী, ন যোৱা ন অহা বুলি কোৱা হয়। শেষত অখণ্ড বিশ্বক বাসুদেৱস্বৰূপ বুলি স্থাপন কৰি জ্ঞানজ মোক্ষক সংসাৰ-অবিদ্যা-বৃক্ষ ছেদনকাৰী ‘শত্ৰু’ বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৱৰ্তী অদ্বৈত-ব্ৰহ্মবিজ্ঞানৰ পাছত অগ্নিয়ে ‘গীতাসাৰ’ ৰূপে কৃষ্ণৰ অৰ্জুন-উপদেশৰ সংক্ষিপ্ত সাৰ দাঙি ধৰে, যি ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে। অজাত আত্মতত্ত্বে শোকনাশ, আৰু বন্ধনৰ মানসিক শৃংখলা—ইন্দ্ৰিয়-স্পৰ্শৰ পৰা আসক্তি, তাৰপিছত কাম, ক্ৰোধ, মোহ আৰু বিনাশ—বৰ্ণনা কৰি সৎসঙ্গ আৰু কামত্যাগক স্থিতপ্ৰজ্ঞাৰ মুখ্য পথ বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মত কৰ্ম অৰ্পণ কৰি আসক্তি ত্যাগে কৰ্মযোগ, আৰু সকলো ভূতত আত্মদৰ্শন স্থাপন কৰা হয়। ভক্তি আৰু প্ৰভু-শৰণাগতিয়ে মায়া অতিক্ৰম, অধ্যাত্ম/অধিভূত/অধিদৈৱত/অধিযজ্ঞৰ সংজ্ঞা, আৰু মৃত্যুকালে ‘ওঁ’ স্মৰণে পৰমগতিৰ তত্ত্বো উল্লেখিত। ক্ষেত্ৰ-ক্ষেত্ৰজ্ঞ, জ্ঞানসাধন (অমানিত্ব, অহিংসা, শৌচ, বৈৰাগ্য আদি), ব্ৰহ্মৰ সৰ্বব্যাপিতা, আৰু গুণভেদে জ্ঞান-কর্ম-কর্তা-তপ-দান-আহাৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হৈছে। শেষত স্বধৰ্মক বিষ্ণুপূজা ৰূপে পবিত্ৰ কৰি কৰ্তব্যক আধ্যাত্মিক সিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
অগ্নিয়ে যমগীতাৰ পৰিচয় দিয়ে—ই নচিকেতাক পূৰ্বে কোৱা মোক্ষোপদেশ; ইয়াৰ পাঠ আৰু শ্ৰৱণে ভুক্তি-মুক্তি দুয়ো ফল লাভ হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা। যমে মানুহৰ মোহ প্ৰকাশ কৰে: অনিত্য জীৱে স্থায়ী সম্পদ আৰু ভোগ কামনা কৰে। তাৰ পাছত শ্ৰেয়সৰ অধিকাৰপ্ৰমাণ “গীত”সমূহ গাঁথে—কপিলৰ ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু আত্মচিন্তা, পঞ্চশিখৰ সমদৃষ্টি আৰু অপৰিগ্ৰহ, গঙ্গা–বিষ্ণুৰ আশ্ৰম-বিবেক, আৰু জনকৰ দুঃখনিবাৰণ উপায়। উপদেশ স্পষ্টভাৱে বেদান্তময় হয়: অভেদ পৰমত ভেদকল্পনা শান্ত কৰিব লাগে; কামত্যাগে সাক্ষাৎ জ্ঞান হয় (সনক)। বিষ্ণুকেই ব্ৰহ্ম কোৱা হৈছে—পৰাত্পৰ আৰু অন্তৰ্যামী, বহু দিৱ্য নামৰে জ্ঞেয়। ধ্যান, ব্ৰত, পূজা, ধৰ্মশ্ৰৱণ, দান আৰু তীৰ্থসেৱা সাধন। নচিকেতাৰ ৰথ-দৃষ্টান্তে মন-বুদ্ধিৰে ইন্দ্ৰিয়জয় আৰু পুৰুষলৈ তত্ত্বক্ৰম দেখুৱায়। শেষত যোগাঙ্গ—যম, নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি—বৰ্ণনা কৰি, অজ্ঞাননিবৃত্তিত জীৱ ব্ৰহ্মৰূপ অদ্বৈত হয় বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
এই অধ্যায়ে পূৰ্বৰ “যম-গীতা” সমাপ্ত কৰি তৎক্ষণাৎ অগ্নি-পুৰাণক ব্ৰহ্মৰূপ আৰু মহান বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়; ইয়াত সপ্ৰপঞ্চ (লৌকিক) আৰু নিষ্প্ৰপঞ্চ (পৰমাৰ্থ) — দুয়ো বিধ বিদ্যাৰ উপদেশ আছে। অগ্নিয়ে পুৰাণখনৰ বিশ্বকোষসদৃশ বিষয়বস্তু গণনা কৰে—বেদ আৰু বেদাঙ্গ, ধৰ্মশাস্ত্ৰ, ন্যায়–মীমাংসা, আয়ুৰ্বেদ, ৰাজধৰ্ম-নীতি, ধনুৰ্বেদ, নাট্য-গীতাদি কলা—আদি; আৰু অপৰাবিদ্যা (শাস্ত্ৰজ্ঞান) আৰু পৰাবিদ্যা (পৰম অক্ষৰৰ সাক্ষাৎকাৰ)ৰ ভেদ স্পষ্ট কৰে। তাৰ পিছত বিষ্ণুভক্তিকেই আচৰণগত সাৰ বুলি কোৱা হয়—গোবিন্দ/কেশৱৰ ধ্যান, ভক্তি, কথা আৰু কৰ্ম পাপহৰ, কলিদোষ-শমন আৰু সত্য ধ্যানৰ লক্ষণ। মাহাত্ম্য অংশত শ্ৰৱণ, পাঠ, লিখন, পূজা, দান, ঘৰত গ্ৰন্থ ৰাখিলেও ৰক্ষা-পাৱন ফল, ঋতু/মাহ অনুসাৰে পুণ্য, আৰু পুৰাণপাঠকৰ বিধিবৎ সন্মান বৰ্ণিত। অগ্নি→বশিষ্ঠ→ব্যাস→সূত পৰম্পৰাই বেদসম্মততা, প্ৰবৃত্তি-নিবৃত্তি ধৰ্মৰ সমন্বয়, আৰু ভুক্তি-মুক্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি পুনৰ দৃঢ় কৰে; উপনিষদীয় সিদ্ধান্ত—“সৰ্বং ব্ৰহ্ম”—বুলি জানিবলৈ কোৱা হয়।