Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
অধ্যায় ৫৯ত ‘অধিবাসন’ক হৰি-প্ৰতিষ্ঠা ক্ৰিয়াৰ বাবে ভগৱানৰ সন্নিধি আহ্বান কৰি স্থিৰ কৰাৰ বিধি বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অগ্নিদেৱে প্ৰথমে অন্তৰঙ্গ সাধনা কয়—আচাৰ্যই ওঁকাৰত চেতনাক যোজনা কৰি চিত্তক কেন্দ্ৰীভূত কৰে আৰু লয়ক্ৰমে তত্ত্বসমূহৰ প্ৰত্যাহাৰ কৰে: পৃথিৱী বায়ুত, বায়ু আকাশত, আকাশ মনত, মন অহংকাৰত, অহংকাৰ মহতত, আৰু মহৎ অব্যক্তত লীন হয়; অব্যক্তক বাসুদেৱ-স্বৰূপ শুদ্ধ জ্ঞান বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত সৃষ্টিৰ মানচিত্ৰ (ব্যূহ/কসমোজেনেসিস) অনুসাৰে তন্মাত্ৰা, জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু স্থূল দেহ গণনা কৰি সাধকে বিশ্বক ‘সংস্কৃত দেহ’ ৰূপে বিধিপূৰ্বক পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰে। তাৰপিছত বীজাক্ষৰে তত্ত্ব আৰু দেহস্থানত মন্ত্রন্যাস, বৈষ্ণৱ নামন্যাস (কেশৱৰ পৰা দামোদৰলৈ) আৰু ষড়ঙ্গন্যাস সম্পন্ন হয়। দ্বাদশ-অৰ চক্ৰ-মণ্ডল, সৌৰ-সোম্য কলা, পৰিবাৰ আৰাধনাৰ পাছত প্ৰতিমাত হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠা, বৈষ্ণৱ অগ্নি প্ৰজ্বলন, হোম-শান্তিকৰ্ম, পবিত্ৰ নদী প্ৰতিষ্ঠা, ব্ৰাহ্মণভোজন, দিক্পতিসকললৈ বলি আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণসহ পবিত্ৰ পাঠৰ দ্বাৰা অধিবাসনে সকলো ক্ৰিয়াংশ পবিত্ৰ কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नपनादिविधानं नाम अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः अथोनषष्टितमो ऽध्यायः अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়পুৰাণত ‘স্নপনাদি-বিধান’ নামৰ অষ্টপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ‘অধিবাসন-কথন’ নামৰ একোণষষ্টিতম অধ্যায় আৰম্ভ। ভগৱানে ক’লে—হৰিৰ সান্নিধ্য স্থাপন কৰা কৰ্মক ‘অধিবাসন’ বোলা হয়। সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বব্যাপী পুৰুষোত্তমক ধ্যান কৰি, নিজৰ আত্মাক শুদ্ধ আৰু সংযত কৰি, সেই পৰম বিভুত প্ৰবৃত্ত হওক।
Verse 2
ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ
ওঁকাৰৰ সৈতে চিত্তক একত্ৰ কৰি, ব্যক্তি-অভিমানিনী চিত্শক্তিক অন্তর্মুখী কৰি, আত্মাৰ একত্ব স্থাপন কৰি, নিজৰেই সৰ্বব্যাপী বিভু-স্বরূপত স্থিত হওক।
Verse 3
योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्
পৃথিৱী-তত্ত্বক বায়ু-তত্ত্বত লীন কৰ; বহ্নি-বীজে অন্তৰাগ্নি দীপ্ত কৰ। তাৰপিছত বায়ুৰ দ্বাৰা অগ্নিক সংহাৰ কৰি, বায়ুক আকাশলৈ নে।
Verse 4
मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः
অধিভূত আৰু অধিদেৱ—আৰু ‘সাধ্য’ নামে জনা বিভৱসমূহসহ—ইহঁতক তন্মাত্ৰাৰ পাত্ৰৰূপে কল্পনা কৰি, জ্ঞানী সাধকে ক্ৰমে ক্ৰমে সিহঁতৰ লয় (পুনঃঅৱশোষণ) ঘটাব লাগে।
Verse 5
आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्
আকাশক মনত লীন কৰি মনক অহংকাৰত স্থাপন কৰা। তাৰ পিছত অহংকাৰক মহৎ তত্ত্বত বিলীন কৰি, সেই মহৎকো অব্যক্তত নিয়া।
Verse 6
अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया
শুদ্ধ জ্ঞানস্বৰূপ অব্যক্তকেই বাসুদেৱ বুলি কোৱা হৈছে। সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে তেওঁ সেই অব্যক্ত মায়াক প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে।
Verse 7
सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्
প্ৰভু শব্দাত্মা সংকর্ষণৰূপে ‘স্পৰ্শ’ নামৰ তত্ত্ব সৃষ্টি কৰিলে। তাৰ পিছত মায়াক ক্ষোভিত কৰি তেজোৰূপ প্ৰদ্যুম্নকো উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 8
अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह
অনিরুদ্ধ ৰসমাত্ৰ তত্ত্ব, আৰু ব্ৰহ্মা গন্ধৰূপ তত্ত্ব। সেই অনিরুদ্ধেই ব্ৰহ্মাৰ সৈতে আদিতে জল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 9
तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता
তাত তেওঁ পঞ্চমহাভূতময় সোণালী অণ্ড (হিৰণ্যাণ্ড) সৃষ্টি কৰিলে। জীৱ তাত প্ৰৱেশ কৰাত সৃষ্টিশক্তি আত্মাত পুনৰ সংহৃত হ’ল।
Verse 10
प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः
জীৱৰ সৈতে সংযুক্ত প্ৰাণক ‘বৃত্তিমান’ অৰ্থাৎ ক্ৰিয়াশীল বুলি কোৱা হয়। ‘ব্যাহৃতি’ সংজ্ঞাৰে অভিহিত জীৱক প্ৰাণসমূহৰ ভিতৰত অন্তৰ্নিহিত আধ্যাত্মিক তত্ত্বৰূপে স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 11
प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत
তাৰপিছত প্ৰাণসমূহৰ সৈতে যুক্ত হৈ অষ্টমূর্তিক বুদ্ধি উৎপন্ন হ’ল। তাৰ পৰা অহংকাৰ জন্মিল, আৰু তাৰ পৰাই মন উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 12
अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता
তাৰপিছত সঙ্কল্প আদি সহ পাঁচটা বিষয় উৎপন্ন হ’ল—শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ—এনেদৰে স্মৃত।
Verse 13
ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु र् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु
জ্ঞানশক্তিযুক্ত এই ইন্দ্ৰিয়সমূহ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হয়। জীৱে মনৰ দ্বাৰা সিহঁতক প্ৰত্যাহাৰ কৰি মনত, আৰু তাৰপিছত ক্ষৰ অহংকাৰ-তত্ত্বত প্ৰৱেশ কৰে। বাসুদেৱত সমাহিত হ’লে এই শক্তিসমূহ সংযত হয়। ইন্দ্ৰিয়সমূহ—ত্বক, শ্ৰোত্ৰ, ঘ্ৰাণ, চক্ষু, জিহ্বা আৰু অন্তঃকৰণৰূপ বুদ্ধি।
Verse 14
पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु
পাদ, পায়ু, হাত, বাক্ আৰু পঞ্চম উপস্থ—এইবোৰেই পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়। এতিয়া পাঁচ মহাভূতৰ বিষয়ে শুনা।
Verse 15
आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते
এইসমূহৰ পৰা—আকাশ, বায়ু, তেজ, জল আৰু পৃথিৱী—স্থূল দেহ উৎপন্ন হয়; ই সকলো (দেহগত) ক্ৰিয়াৰ আধাৰ।
Verse 16
एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्
এই তত্ত্বসমূহৰ বাচক মন্ত্ৰসমূহ ন্যাসৰ বাবে উত্তম বুলি কোৱা হৈছে। ‘ম’কাৰ—যি জীৱ-স্বরূপ—তাক দেৱতাৰ সৰ্বব্যাপী সত্তা ৰূপে স্থাপন কৰিব।
Verse 17
प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः
‘ভ’কাৰত প্ৰাণতত্ত্ব—যি জীৱ-উপাধিসংযুক্ত—ন্যাস কৰিব লাগে। আৰু জ্ঞানী সাধকে হৃদয়ত ‘ব’কাৰক বুদ্ধিতত্ত্বৰূপে স্থাপন কৰিব।
Verse 18
फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं
সেই ঠাইতেই ‘ফ’কাৰক অহংকাৰময় তত্ত্বৰূপে ন্যাস কৰিব; আৰু ‘প’কাৰক সংকল্পজাত মনস্তত্ত্বৰূপে স্থাপন কৰিব।
Verse 19
शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्
শব্দ-তন্মাত্ৰ তত্ত্বৰ বাবে ‘ন’কাৰক মস্তকত ন্যাস কৰিব; আৰু স্পৰ্শ-স্বভাৱ তত্ত্বৰ বাবে ‘ধ’কাৰক মুখ-প্ৰদেশত বিন্যাস কৰিব।
Verse 20
दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्
হৃদয়-প্ৰদেশত ৰূপ-তত্ত্বৰূপ ‘দ’ অক্ষৰ স্থাপন (ন্যাস) কৰিব। আৰু বস্তি-প্ৰদেশত ৰস-তন্মাত্ৰৰূপ ‘থ’ অক্ষৰ স্থাপন কৰিব।
Verse 21
तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि
দুয়োটা জঙ্ঘাত (পিণ্ডলিত) গন্ধ-তন্মাত্ৰৰূপ ‘ত’ অক্ষৰ ন্যাস কৰিব। দুয়োটা কাণত ‘ণ’ অক্ষৰ থৈ ত্বচাত ‘ঢ’ অক্ষৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 22
डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्
চকুযুগ্মত ‘ড’ অক্ষৰ স্থাপন কৰিব; জিহ্বাত ‘ঠ’ অক্ষৰ; নাসিকাত ‘ট’ অক্ষৰ; আৰু বাক্-ইন্দ্ৰিয়ত (মুখ/বাণী) ‘ঞ’ অক্ষৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 23
झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके
বিচক্ষণ সাধকে দুয়োটা হাতত ‘ঝ’ অক্ষৰ ন্যাস কৰি পাণি-তত্ত্ব স্থাপন কৰিব। দুয়োটা পায়ত ‘জ’ অক্ষৰ ন্যাস কৰিব; গুদত ‘ছ’ আৰু উপস্থত ‘চ’ অক্ষৰ স্থাপন কৰিব।
Verse 24
विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्
পাদযুগ্মত পৃথিৱী-তত্ত্ব—বীজ ‘ঙ’—ন্যাস কৰিব। শ্ৰোণি/বস্তু প্ৰদেশত ‘ঘ’ অক্ষৰ স্থাপন কৰিব, আৰু হৃদয়ত ‘গ’ বীজসহ তৈজস (অগ্নি) তত্ত্ব ন্যাস কৰিব।
Verse 25
मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः
“মকাৰান্তদ্দেহস্যেতি”—ই চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ; আৰু “বিনিয়োজয়েত্”—ইয়ো চিহ্নিত পাঠ। জ্ঞানী সাধকে খকাৰক বায়ু-তত্ত্বৰ সৈতে নাসিকাত স্থাপন কৰিব; আৰু ককাৰক সদায় খ-তত্ত্ব (আকাশ-তত্ত্ব)সহ মস্তকত ন্যাস কৰিব।
Verse 26
हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः
হৃদয়-পুণ্ডৰীকত সূৰ্যদেৱতা-অধিষ্ঠিত ‘য’ অক্ষৰ ন্যাস কৰিলে, হৃদয়ৰ পৰা বাহাত্তৰ হাজাৰ নাড়ী (সূক্ষ্ম প্ৰবাহ) নিৰ্গত হয়।
Verse 27
कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं
তাত ষোল কলাৰে সংযুক্ত ‘ম’ অক্ষৰ ন্যাস কৰিব লাগে। তাৰ মধ্যত মন্ত্ৰসাধকে অগ্নি-মণ্ডলৰূপ বিন্দুক ধ্যান কৰিব।
Verse 28
हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने
তাত দেৱোত্তমে প্ৰণৱ (ॐ) সহ ‘হ’ অক্ষৰ ন্যাস কৰি জপ কৰিব—“ॐ আং, পৰমেষ্ঠী-স্বৰূপ আত্মালৈ নমঃ; আং, পুৰুষ-স্বৰূপ আত্মালৈ নমঃ।”
Verse 29
ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः
“ॐ বাং—মনোনিবৃত্তি-স্বৰূপ আত্মালৈ নমঃ; আৰু বিশ্বাত্মালৈ নমঃ। ॐ বং—সৰ্বাত্মালৈ নমঃ।” এইদৰে পাঁচ শক্তি (শক্তি-মন্ত্ৰ) ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 30
स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि
বিধিৰ উপযুক্ত স্থানত প্ৰথমটোৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; আসনত বহিলে দ্বিতীয়টো বিধেয়; শয়নত তৃতীয়টো, আৰু পান-কর্মত তদ্ৰূপ চতুৰ্থীৰ বিধান।
Verse 31
प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं
প্ৰত্যৰ্চা (উপপূজা)ত পঞ্চমীৰ বিধান আছে; ইয়াক ‘পঞ্চ উপনিষদ’ (পাঁচ গূঢ় অংগ) বুলি স্মৰণ কৰা হয়। মন্ত্রময় হৰিৰ ধ্যান কৰি মধ্যত ‘হূঁ’ বীজ বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 32
यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं
সেয়ে যি মূৰ্তি স্থাপন কৰা হয়, তাৰ পিছত মূলমন্ত্ৰৰ ন্যাস কৰিব লাগে। মূল বাক্য—“ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়।”
Verse 33
शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्
ক্ৰম অনুসাৰে শিৰ, নাসিকা আৰু ললাটত; মুখ, কণ্ঠ আৰু হৃদয়ত; দুয়ো বাহু, দুয়ো জঙ্ঘা আৰু দুয়ো চৰণত—ন্যাস কৰিব লাগে; আৰু কেশৱক শিৰত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 34
नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् अने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्
মুখত নাৰায়ণক ন্যাস কৰিব লাগে, গ্ৰীৱাত মাধৱক ন্যাস কৰিব লাগে। দুয়ো বাহুত গোবিন্দক স্থাপন কৰি, হৃদয়ত বিষ্ণুকো ন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 35
मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्
ন্যাসত পিঠিত ‘মধুসূদন’ স্থাপন কৰিব; উদৰত ‘বামন’। কক্ষ/পাৰ্শ্বত ‘ত্রিবিক্ৰম’ ন্যাস কৰি, জঙ্ঘাত (তল পায়ত) ‘শ্ৰীধৰ’ ন্যাস কৰিব।
Verse 36
हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं
ন্যাসত দক্ষিণ (সোঁ) ভাগত ‘হৃষীকেশ’ স্থাপন কৰিব, গুল্ফকে (গোড়ালিত) ‘পদ্মনাভ’; আৰু পায়ত ‘দামোদৰ’। তাৰ পিছত হৃদয়াদি ষড়ঙ্গ-ন্যাস কৰিব।
Verse 37
एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्
হে সৎপুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! এইটো সাধাৰণ বিধি বুলি কোৱা হৈছে—মূৰ্তি-স্থাপনৰ প্ৰাৰম্ভিক নিয়ম। অথবা যি দেৱতাৰ স্থাপন আৰম্ভ হয়, সেই দেৱতাৰ ক্ষেত্ৰতহে এই বিধি প্ৰযোজ্য।
Verse 38
तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्
সেই মূলমন্ত্ৰৰ দ্বাৰাই সজীৱকৰণ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব লাগে। আৰু যি মূৰ্তিৰ যি নাম, সেই ৰূপৰ নাম আৰু তাৰ প্ৰথম অক্ষৰ (আদ্যাক্ষৰ) গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 39
तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं
তাৰ পিছত তাক স্বেচ্ছানুসাৰে দ্বাদশ ভাগত বিভক্ত কৰি অঙ্গ-মন্ত্ৰসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰিব—হে দেবেশ! হৃদয়াদি (ষড়ঙ্গ) আৰু মূলক দশাক্ষৰী মন্ত্ৰৰূপেো প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 40
यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा
যেনেকৈ দেৱতাত তত্ত্বসমূহৰ বিন্যাস কৰা হয়, তেনেকৈ নিজৰ দেহতো তত্ত্ব-ন্যাস স্থাপন কৰিব লাগে। চক্রাকৃতি পদ্ম-মণ্ডলত বিষ্ণুক গন্ধ আদি উপচাৰেৰে যথাবিধি পূজা কৰিব।
Verse 41
पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्
পূৰ্বোক্ত মতে আসনৰ ধ্যান কৰিব—অংগৰূপ আৰু পৰিকৰসহ। আৰু তাৰ ওপৰত বাৰো আৰবিশিষ্ট শুভ চক্ৰটোও অধিক চিন্তা কৰিব।
Verse 42
त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्
তাৰ পিছত স্বৰবৰ্ণেৰে সমন্বিত, তিন নাভি আৰু দুই নেমিযুক্ত চক্ৰ স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত পৃষ্ঠদেশত প্ৰাজ্ঞ সাধকে প্ৰকৃতি আদি তত্ত্বসমূহ ন্যাস কৰিব।
Verse 43
पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः एदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्
দ্বাদশ অগ্ৰত সূৰ্যক দ্বাদশভাৱে পূজা কৰিব, আৰু তদনুসাৰে আহুতি দিব। তাত ষোড়শ কলাযুক্ত সোমকো ধ্যান কৰিব।
Verse 44
सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्
শ্ৰেষ্ঠ দেশিকে নাভিত বলসহ ত্ৰিতয়ৰ ধ্যান কৰিব; আৰু তাত মধ্যভাগত দ্বাদশদল পদ্মটোও চিন্তা কৰিব।
Verse 45
तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्
সেই (যজ্ঞস্থান/মণ্ডল)ৰ মাজত পৌৰুষী শক্তিৰ ধ্যান কৰি বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰিব; তাৰ পাছত প্ৰতিমাত হৰি (বিষ্ণু)ক ন্যাস কৰি, তাত দেৱগণসহিতে তেওঁৰ পূজা কৰিব।
Verse 46
गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्
গন্ধ, পুষ্প আদি দ্বারা ক্ৰমে দেৱতাক সাঙ্গ (অঙ্গোপাঙ্গসহ) আৰু সাৱৰণ (আৱৰণ-দেৱতাসহ) বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব; তাৰ পাছত দ্বাদশাক্ষৰ বীজমন্ত্ৰে কেশৱ আদি দেৱতাক সমৰ্চনা কৰিব।
Verse 47
द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः
দ্বাদশাৰ মণ্ডলত দ্বিজে ক্ৰমে লোকপাল আদি দেৱতাৰ প্ৰতিমাসমূহ অর্চনা কৰিব; তাৰ পাছত গন্ধ, পুষ্প আদি দ্বারা তেওঁলোকক উপচাৰ-পূজা কৰিব।
Verse 48
पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं
পৌৰুষ সূক্ত আৰু শ্ৰী সূক্তেৰে পিণ্ডিকা (যজ্ঞপিণ্ড) নিৰ্মাণ কৰিব; তাৰ পাছত জনন আদি বিধিক্ৰম অনুসাৰে বৈষ্ণৱ অগ্নি প্ৰজ্বালিত/উৎপন্ন কৰিব।
Verse 49
हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते
‘হুতম্’ বুলি আহুতি দি, বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে কুণ্ডলৈ অগ্নিৰ প্ৰণয়ন (নিয়াই স্থাপন) কৰিব। অগ্নি-প্ৰণয়নৰ মন্ত্ৰ ‘ত্বম্ অগ্নে …’; কিয়নো তাত অগ্নিক ‘অগ্নি’ বুলিয়েই সম্বোধন কৰা হয়।
Verse 50
दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः
দক্ষিণ দিশত ‘হুতম্ ইতি’ উচ্চাৰণ কৰি বিদ্বান আচাৰ্য কুণ্ডাগ্নি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব। পূৰ্ব দিশত ‘অগ্নিম্ অগ্নি’ উচ্চাৰণ কৰি কুণ্ডাগ্নি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 51
उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते
উত্তৰ দিশত ‘অগ্নিম্ অগ্নি হৱামহে’ জপ কৰি অগ্নি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব। অগ্নি-প্ৰণয়নৰ মন্ত্র—‘ত্বম্ অগ্নে হ্যগ্নিরুচ্যতে’, অৰ্থাৎ ‘হে অগ্নি, তুমিয়েই অগ্নি বুলি কোৱা হয়’।
Verse 52
पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा
পলাশৰ সমিধা ইন্ধন কৰি এক হাজাৰ আঠ আহুতি দিব; আৰু প্ৰতিটো কুণ্ডত বেদপাঠ আদি মন্ত্রসহ চাউলৰ দানাও হোম কৰিব।
Verse 53
साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च
ব্যাহৃতি সহ ঘিঁউ মিহলি তিল আহুতি দিব; আৰু মূলমন্ত্রে ঘৃতাহুতি কৰিব। তাৰপিছত মধুৰত্রিতয়সহ শান্তিহোম সম্পন্ন কৰিব।
Verse 54
द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः
দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রে প্ৰথমে পাদ স্পৰ্শ কৰিব, তাৰপিছত নাভি, হৃদয় আৰু মস্তক স্পৰ্শ কৰিব। অগ্নিত ঘৃত, দধি আৰু পয়ঃ আহুতি দি, তাৰপিছত মূৰ্ধা (শিৰোচ্চ) স্পৰ্শ কৰিব।
Verse 55
ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती
তাৰপিছত ধ্যান কৰি (চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠত ‘দেশিক…’ আৰু ‘সুৰাম…’ সংযোজনৰ উল্লেখ আছে) তেওঁলোকক পূজা কৰিব। মূৰ, নাভি আৰু পদ স্পৰ্শ কৰি চাৰিখন পবিত্ৰ নদী স্থাপন কৰিব—গংগা, যমুনা, গোদাৱৰী আৰু ক্ৰমে নাম উচ্চাৰণ কৰি সৰস্বতী।
Verse 56
दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्
বিষ্ণু-গায়ত্ৰীৰে (আহুতি/অগ্নি) প্ৰজ্বলিত কৰিব; আৰু (সাধাৰণ) গায়ত্ৰীৰে চৰু ৰান্ধিব। তাৰপিছত হোম কৰিব, বলি দিব, আৰু শেষত দ্বিজ অতিথিসকলক ভোজন কৰাব।
Verse 57
सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्
সমাধি-વિધিৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকলৰ তুষ্টিৰ বাবে গুৰুক স্বৰ্ণগাই দান দিব। দিকপতিসকলক বলি দি ৰাতি জাগৰণ কৰিব; আৰু ব্ৰহ্মগীতা আদি পবিত্ৰ জপ/শব্দেৰে সকলো ভাগৰ অধিবাসন (সংস্কাৰ) কৰিব।
Frequently Asked Questions
A highly specific nyāsa taxonomy: seed-syllables are installed onto precise body regions to encode tattvas (tanmātras, indriyas, mahābhūtas) and then overlaid with Vaiṣṇava nāma-nyāsa (Keśava–Dāmodara), forming a ritual ‘subtle-body architecture’ prior to icon installation and homa.
It turns metaphysics into sādhana: by dissolving the elements back to the unmanifest Vāsudeva and then reinstalling them as mantra-structured reality, the practitioner aligns inner consciousness (mukti orientation) with precise consecratory action in space and community (bhukti orientation).