Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ক’লে—উৎসৱ নাথাকিলে দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠা (প্ৰতিষ্ঠা) সম্পূৰ্ণ নহয়; সেয়ে প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছতে শীঘ্ৰে যাত্ৰোৎসৱ পালন কৰিব লাগে—এটা, তিনিটা বা আঠটা ৰাতি, আৰু অয়নান্ত, বিষুৱ আদি কালসন্ধিতো। বিধিৰ আৰম্ভণি মঙ্গলপূৰ্ব কৰ্মেৰে—ধান্য আৰু ডালজাতীয় শস্যেৰে উপযুক্ত পাত্ৰত অঙ্কুৰাৰোপণ, দিশাবলি অৰ্পণ, আৰু দীপসহ ৰাতিৰ নগৰ-পরিক্ৰমা; ইয়াৰ দ্বাৰা মন্দিৰৰ পৱিত্ৰতা নগৰীয় পৰিসৰত বিস্তাৰ পায়। তাৰ পাছত গুৰুৱে তীৰ্থযাত্ৰা আৰম্ভ কৰিবলৈ দেৱতাৰ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰে; চাৰিস্তম্ভ মণ্ডপত স্বস্তিকৰ ওপৰত বিগ্ৰহ স্থাপন কৰি অধিবাসন কৰে, আৰু ৰাতিভৰ ঘৃতাভিষেকধাৰা, নীৰাজন, সংগীত, পূজা, পৱিত্ৰ চূৰ্ণৰ মুকুটাৰ্পণ আদি মঙ্গলসেৱা সম্পন্ন হয়। উৎসৱমূৰ্তি ৰথত আৰোহণ কৰি ৰাজচিহ্নসহ শোভাযাত্ৰা কৰে; প্ৰস্তুত বেদীত স্থাপন কৰি হোম হয় আৰু বৈদিক জলমন্ত্ৰে তীৰ্থসমূহ আহ্বান কৰা হয়। অঘামৰ্ষণ-শুদ্ধি আৰু স্নানবিধিৰ পাছত দেৱসন্নিধি পুনৰ মন্দিৰলৈ উভতি আনে; সঠিকভাৱে উৎসৱ সম্পাদন কৰা গুৰু ভুক্তি-মুক্তিদাতা বুলি প্ৰশংসিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ अष्टषष्टितमो ऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनं भगवानुवाच वक्ष्ये विधिं चोत्सवस्य स्थापिते तु सुरे चरेत् तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रञ्चाष्टरात्रकं
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ ‘আগ্নেয়’ত ‘জীর্ণোদ্ধাৰ-কথন’ নামৰ সাতষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত। (পাঠভেদ: ‘গুৰুৱে অলংকৃত দেৱতাৰ পূজা কৰিব’)। এতিয়া আটষট্টিতম অধ্যায় ‘যাত্ৰোৎসৱ-বিধি-কথন’ আৰম্ভ। ভগৱান ক’লে—মই উৎসৱৰ বিধি ক’ম; দেৱতা স্থাপিত হ’লে তাক আচৰণ কৰিব, আৰু সেই বছৰত এক ৰাতি, তিন ৰাতি বা আঠ ৰাতি (উৎসৱ) কৰিব।
Verse 2
उत्सवेन विना यस्मात् स्थापनं निष्फलं भवेत् अयने विषुवे चापि शयनोपवने गृहे
উৎসৱ নোহোৱাকৈ দেৱস্থাপন নিষ্ফল হয়; সেয়ে অয়ন আৰু বিষুৱ সময়তো—শয়নকক্ষ, উপবন বা গৃহত—বিধিমতে আচার সম্পাদন কৰা উচিত।
Verse 3
कारकस्यानुकूले वा यात्रान्देवस्य कारयेत् मङ्गलाङ्कुररोपैस्तु गीतनृत्यादिवाद्यकैः
কাৰক (অনুষ্ঠানকাৰী) অনুকূল থাকিলে—অথবা পৰিস্থিতি অনুকূল হ’লে—দেৱতাৰ যাত্ৰা কৰাব লাগে; লগতে মঙ্গলাঙ্কুৰ ৰোপণ আৰু গীত-নৃত্য-বাদ্যৰ আয়োজন থাকিব।
Verse 4
शरावघटिकापालीस्त्वङ्कुरारोहणे हिताः यवाञ्छालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपान्
অঙ্কুৰ তোলাৰ বাবে শৰাৱ, সৰু ঘটিকা আৰু পাত্ৰ উপযোগী; যৱ, শালীধান, তিল, মুগ, গোধূম (গম) আৰু বগা সৰিষা অঙ্কুৰিত কৰিব লাগে।
Verse 5
कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत् पूर्वादौ च बलिं दद्यात् भ्रमन् दीपैः पुरं निशि
কুলত্থ, মাষ আৰু নিষ্পাব ধুই বপন কৰিব লাগে; আৰু পূব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বলি দিব লাগে; তাৰ পিছত ৰাতি দীপ লৈ নগৰৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব লাগে।
Verse 6
इन्द्रादेः कुमुदादेश् च सर्वभूतेभ्य एव च अनुगच्छन्ति ते तत्र प्रतिरूपधराः पुनः
তেওঁলোকে তাত ইন্দ্ৰ আদি আৰু কুমুদ আদি সকলৰ আদেশ অনুসৰণ কৰে; আৰু পুনৰ উপযুক্ত ৰূপ ধৰি সকলো ভূত-জীৱৰ সৈতে অনুগমন কৰে।
Verse 7
पदे पदे ऽश्वमेधस्य फलं तेषां न संशयः आगत्य देवतागारं देवं विज्ञापयेद् गुरुः
এই আচৰণত পদে পদে অশ্বমেধ-যজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। দেৱালয়লৈ আহি গুৰুৱে দেৱতাক বিধিপূৰ্বক নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 8
तीर्थयात्रा तु या देव श्वः कर्तव्या सुरोत्तम तस्यारम्भमनुज्ञातुमर्हसे देव सर्वथा
হে দেৱ, সুৰোত্তম! কাইলৈ কৰিবলগীয়া তীৰ্থযাত্ৰাৰ আৰম্ভণিৰ বাবে আপুনি সৰ্বথা অনুমতি দান কৰক।
Verse 9
देवमेवन्तु विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत् प्ररोहघटिकाभ्यान्तु वेदिकां भूषितां व्रजेत्
দেৱতাক বিধিপূৰ্বক নিবেদন কৰি তাৰ পাছত কৰ্ম আৰম্ভ কৰিব। তাৰ পিছত অঙ্কুৰ আৰু কলশসহ সুশোভিত বেদীৰ ফালে যাব।
Verse 10
शयनोत्थापने गृहे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शयनोत्थापने हरेरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समाचरेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःस्तम्भान्तु तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत् काम्यार्थां लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्
চাৰি স্তম্ভবিশিষ্ট মণ্ডপত, মাজত স্বস্তিক-ৰেখাৰ ওপৰত দেৱপ্ৰতিমা স্থাপন কৰিব। কাম্যসিদ্ধিৰ বাবে লিখিত/অঙ্কিত চিত্ৰসমূহৰ মাজত ৰাখি তাতেই অধিবাসন সম্পন্ন কৰিব।
Verse 11
वैष्णवैः सह कुर्वीत घृताभ्यङ्गन्तु मूलतः घृतधाराभिषेकं वा सकलां शर्वरीं बुधः
বুদ্ধিমান ব্যক্তি বৈষ্ণৱসকলৰ সৈতে মিলি মূলৰ পৰা ঘৃত-অভ্যঙ্গ কৰিব। নতুবা সমগ্ৰ ৰাতি অবিৰত ঘৃতধাৰাৰে অভিষেক সম্পন্ন কৰিব।
Verse 12
दर्पणं दर्श्य नीराजं गीतवाद्यैश् च मङ्गलं व्यजनं पूजनं दीपं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्
দৰ্পণ দেখুৱাই নীৰাজন কৰি, গীত‑বাদ্যসহ মঙ্গলাচাৰ সম্পন্ন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত চামৰ দোলোৱা, বিধিপূৰ্বক পূজা আৰু দীপ অৰ্পণ কৰি গন্ধ‑পুষ্পাদিৰে আৰাধনা কৰিব।
Verse 13
हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादि मूर्ध्नि प्रतिमायाश् च भक्तानां सर्वतीर्थफलं धृते
দেৱপ্ৰতিমাৰ মূৰ্ধ্নিত হালধি, মুগচূৰ্ণ, কেশৰ, শুভ্ৰ চূৰ্ণ আদি স্থাপন কৰিলে ভক্তসকলে সৰ্ব তীৰ্থস্নানসম পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 14
स्नापयित्वा समभ्यर्च्य यात्राविम्बं रथे स्थितं नयेद्गुरुर् नदीर्नादैश्छत्राद्यै राष्ट्रपालिकाः
দেৱতাক স্নান কৰাই সম্যক্ পূজা কৰি, ৰথস্থিত যাত্ৰাবিম্বক গুৰুৱে শোভাযাত্ৰাত নিবলৈ লাগে। ৰাষ্ট্ৰপালকসকলে ছত্ৰাদি ৰাজচিহ্নসহ নদীগর্জনৰ দৰে উচ্ছ ঘোষনাদেৰে আগত চলিব।
Verse 15
निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीन्तु कारयेत् वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यान्निवेशयेत्
দোৰী‑খুঁটিৰে মাপা ৰেখাৰ তলৰ স্থানত বেদী নিৰ্মাণ কৰাব লাগে। তাৰ পিছত বাহনৰ পৰা নামাই তেওঁক সেই বেদীমঞ্চত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 16
चरुं वै श्रपयेत् तत्र पायसं होमयेत्ततः अब्लिङ्गैः वैदिकैर् मन्त्रैस्तीर्थानावाहयेत्ततः
সেই ঠাইত চৰু ৰান্ধিব; তাৰ পিছত পায়স অগ্নিত হোম দিব। তাৰ পাছত অব্লিঙ্গ (নিরপেক্ষ) বৈদিক মন্ত্ৰেৰে তীৰ্থসমূহক আৱাহন কৰিব।
Verse 17
आपो हिष्ठोपनिषदैः पूजयेदर्घ्यमुख्यकैः पुनर्देवं समादाय तोये कृत्वाघमर्षणं
“আপো হিষ্ঠা…”ৰে আৰম্ভ হোৱা জলমন্ত্ৰে অৰ্ঘ্য আদি মুখ্য জলোপচাৰে দেৱতাৰ পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত দেৱতাক পুনৰ ধাৰণ কৰি পানীত অঘমৰ্ষণ-কর্ম কৰি পাপক্ষয় সাধন কৰিব লাগে।
Verse 18
स्नायान्महाजनैर् विप्रैर् वेद्यामुत्तार्य तं न्यसेत् पूजयित्वा तदह्ना च प्रासादं तु नयेत्ततः पूजयेत् पावकस्थन्तु गुरुः स्याद्भुक्तिमुक्तिकृत्
স্নানৰ পাছত পণ্ডিত বিপ্ৰ আৰু মান্য মহাজনে তাক বেদীত তুলি স্থাপন কৰিব লাগে। সেই দিনাই পূজা কৰি পাছত তাক প্ৰাসাদ/মন্দিৰলৈ লৈ যাব লাগে। অগ্নিত প্রতিষ্ঠিত তত্ত্বৰ পূজা কৰিব লাগে; তেনে গুৰু ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰে।
Frequently Asked Questions
Because utsava publicly activates and stabilizes divine presence through communal, time-bound rites—procession, offerings, purification, and worship—so the installed deity’s beneficence extends from the sanctum into society and seasons.
Aṅkura-ropana (sprouts), directional bali and lamp-circumambulation, deity permission/announcement, adhivāsana on svastika in a pavilion, night-long auspicious worship (ghee anointing, nīrājana, music), chariot procession, altar seating, homa with caru/pāyasa, tīrtha-invocation with Vedic water-mantras, aghāmarṣaṇa, and return to the temple.
Barley, śālī-rice, sesame, green gram, wheat, white mustard, and also washed horse-gram, black-gram, and chickpeas, raised in shallow dishes, small pots, or bowls.
It frames technical ritual precision as a means of purification and merit (including aghāmarṣaṇa and tīrtha-invocation), while also ensuring social auspiciousness and protection—thereby aligning bhukti (well-being) with mukti (liberative purification).