Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ ক্ৰমত ঈশ্বৰে বুজাইছে যে বিধি অনুসাৰে বিদ্যা (মন্ত্ৰ-শাসন) কেনেকৈ শান্তি-কর্মৰ সৈতে সংযোজিত কৰিব লাগে, আৰু শান্তি-অৱস্থাত ভাবেশ্বৰ আৰু সদাশিৱ—এই দ্বৈত তত্ত্বৰ তাত্ত্বিক লয় কেনেকৈ ঘটে। তাৰ পিছত হ আৰু ক্ষ অক্ষৰসহ ধ্বনি-তত্ত্ব আৰু বিশ্ব-অনুৰূপতাৰ মানচিত্ৰ, আৰু শান্তি-কাৰ্যৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠিত ৰুদ্ৰ-ৰূপসমূহৰ গণনা দিয়া হৈছে। দ্বাদশ-পাদ পুৰুষবিধানে শিৱৰ সৰ্বব্যাপিতা লিতনী ৰূপে পাঠ কৰা হয়; লগতে কবচ-মন্ত্ৰ যুগল, বীজ-ভাবনা, নাড়ী–বায়ু সংকেত, ইন্দ্ৰিয়–বিষয় সম্পৰ্ক বৰ্ণিত। সাধকক তাড়ন, ভেদ, প্ৰৱেশ, বিয়োজন আদি ক্ৰিয়া, অন্তৰীভাৱন আৰু কলাৰ কুণ্ডত নিক্ষেপ শিকোৱা হয়; বিজ্ঞাপনা, চৈতন্য-প্ৰতিষ্ঠা, দেৱীত ‘গৰ্ভ’ আৰোপণ, দেহ-উৎপত্তি আৰু শুদ্ধিৰ বাবে ন্যাস-প্ৰয়োগো আছে। জপ-হোম আৰু অস্ত্ৰমন্ত্ৰে পাশ (বন্ধন) শিথিল-ছেদন, বুদ্ধি–অহংকাৰৰূপ শুল্ক-অৰ্পণ, অমৃতবিন্দু দান আৰু পূৰ্ণাহুতিত সমাপ্তি—ক্লেশবিহীন শুদ্ধিৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां विद्याविशोधनं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीतितमो ऽध्यायः शान्तिशोधनकथनं ईश्वर उवाच सन्दध्यादधुना विद्यां शान्त्या सार्धं यथाविधि शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं भावेश्वरसदाशिवौ
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়-পুৰাণত নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ প্ৰসঙ্গত ‘বিদ্যাবিশোধন’ নামৰ ছিয়াশি অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সাতাশি অধ্যায়—‘শান্তিশোধনকথন’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে: “এতিয়া বিধিমতে শান্তিৰ সৈতে বিদ্যাক যথাযথ সংধান কৰিব। শান্তিত দুটা তত্ত্ব লীন হয়—ভাবেশ্বৰ আৰু সদাশিৱ।”
Verse 2
छेदनं भेदनं तेषां बहुलीकरणन्तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हकारश् च क्षकारश् च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा
“তেওঁলোকৰ ক্রিয়া ছেদন, ভেদন আৰু বহুলীকৰণ”—এইদৰে ‘গ’ চিহ্নিত পুথি-পাঠত আছে। ‘হ’ আৰু ‘ক্ষ’—এই দুটা বৰ্ণ ঘোষণা কৰা হৈছে। সমনামধাৰী ৰুদ্ৰসকল ভুৱনসমেত এইদৰে আছে।
Verse 3
प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्य् अपि घनौ निरञ्जनाकारौ स्वशिवौ दीप्तिकारणौ
তেওঁ প্ৰভৱ (উৎস), সময় (নিয়ম-ব্যৱস্থা), ক্ষুদ্ৰ (সূক্ষ্ম), বিমল (নিষ্কলুষ) আৰু শিৱ (মঙ্গলময়) বুলিও কোৱা হয়। তেওঁ ঘন আৰু সৰ্বব্যাপী, নিৰঞ্জন-আকাৰ; স্বশিৱৰূপে স্থিত হৈ দীপ্তিৰ কাৰণ।
Verse 4
त्रिदशेश्वरनामा च त्रिदशः कालसज्ज्ञकः सूक्ष्माम्बुजेश्वरश्चेति रुद्राः शान्तौ प्रतिष्ठिताः
শান্তি-কর্মত প্ৰতিষ্ঠিত ৰুদ্ৰসকল—এজন ত্ৰিদশেশ্বৰ নামধাৰী, এজন ত্ৰিদশ, এজন কাল নামে পৰিচিত, আৰু এজন সূক্ষ্মাম্বুজেশ্বৰ।
Verse 5
व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहारायेति द्वादशपादानि पुरुषः कवचौ मन्त्रौ वीजे विन्दूपकारकौ अलम्बुषायसानाड्यौ वायू कृकरकर्मकौ
আকাশব্যাপী, আকাশসদৃশ সৰ্বব্যাপী ৰূপধাৰী, সকলোতে ব্যাপ্ত শিৱক; অনন্তক, অনাথৰ ৰক্ষকক, নিৰাশ্ৰিতক, ধ্ৰুৱক, শাশ্বতক; যোগপীঠত স্থিত নিত্যযোগীক, যাৰ আহাৰ ধ্যান—তাঁক নমস্কাৰ। এইবোৰ পুৰুষৰ দ্বাদশ ‘পাদ’। দুটা কবচ-মন্ত্ৰ; দুটা বীজ ‘বিন্দু’ আৰু ‘উপকাৰক’। নাড়ী আলম্বুষা আৰু যশা; আৰু বায়ু প্ৰাণ আৰু কৃকৰ—নিজ নিজ কৰ্মসহ।
Verse 6
इन्द्रिये त्वक्करावस्या स्पर्शस्तु विषयो मतः गुणौ स्पर्शनिनादौ द्वावेकः कारणमीश्वरः
ত্বক্-ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয় স্পৰ্শ বুলি ধৰা হয়। ইয়াৰ গুণ দুটা—স্পৰ্শ আৰু নিনাদ (ধ্বনি); আৰু একমাত্ৰ পৰম কাৰণ ঈশ্বৰ।
Verse 7
तुर्म्यावस्थेति शान्तिस्थं सम्भाव्य भुवनादिकं विदध्यात्ताडनं भेदं प्रवेशञ्च वियोजनं
‘তুৰ্ম্যা-অৱস্থা’ নামৰ মন্ত্ৰস্থিতিক শান্তিত স্থিত বুলি ধ্যান কৰি, ভুৱনাদি মানসিকভাৱে সংকল্প কৰি; তাৰ পিছত তাড়ন (প্ৰেৰণা/আঘাত), ভেদ (বিভেদন), প্ৰৱেশ (প্ৰৱেশন/আৱেশ) আৰু বিয়োজন (বিচ্ছেদ) ক্ৰিয়াসমূহ সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 8
आकृष्य ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रतः आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्
তাক নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰি, শান্তি-কর্মৰ বদান-মন্ত্ৰসূত্ৰ অনুসাৰে গ্ৰহণ কৰিব। তাৰ পাছত তাক নিজৰ ওপৰত আৰোপ কৰি, সংগ্ৰহ কৰি, সেই কলা কুণ্ডত স্থাপন কৰিব।
Verse 9
ईशं तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भव्यं त्वयानुकूलेन कुर्यात् विज्ञापनामिति
হে ঈশ! এই বিষয়ত আপোনাৰ অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত মই এই মুমুক্ষুক দীক্ষা দিছোঁ। আপোনাৰ অনুকূলতাৰে মঙ্গলময় কৰ্ম সম্পন্ন হওক—এইয়াই আনুষ্ঠানিক বিজ্ঞাপন।
Verse 10
आवाहनादिकं पित्रोः शिष्यस्य ताडनादिकं अपाठः व्योमव्यापकरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योमरूपायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायपरायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्यानाहारायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाव्यं त्वया च शुद्धेन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायादाय चैतन्यं विधिनाअत्मनि योजयेत्
আৱাহন আদি পিতৃ-সম্পৰ্কীয় বিধি আৰু শিষ্যৰ তাড়ন আদি শাসন-কৰ্ম বিধিপূৰ্বক কৰি, পাছত বিধি অনুসাৰে চৈতন্য-তত্ত্ব গ্ৰহণ কৰি আত্মাত যোজনা কৰিব।
Verse 11
पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटात्मवीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्
পূৰ্বৱৎ পিতৃ-তত্ত্বৰ সংযোগ ভাবনা কৰি, ‘উদ্ভৱা’ নামক (মন্ত্ৰ/শক্তি) দ্বাৰা আৰু হৃদয়-সম্পুটত স্থিত আত্ম-বীজেৰে, সেই শক্তিক দেবী-গৰ্ভত নিয়োজিত কৰিব।
Verse 12
देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना
দেহ-উৎপত্তিৰ বাবে হৃদয়ে পাঁচবাৰ (মন্ত্ৰ-বিনিয়োগ কৰিব); জন্ম-হেতুৰ বাবে শিৰত; অধিকাৰৰ বাবে শিখাত; ভোগৰ বাবে কবচ-মন্ত্ৰত; আৰু ৰক্ষাৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰত বিনিয়োগ কৰিব।
Verse 13
लयाय शस्त्रमन्त्रेण श्रोतःशुद्धौ शिवेन च तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानादि पूर्ववत्
লয় (বিলয়)ৰ বাবে শস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ, স্ৰোতঃ-শুদ্ধিৰ বাবে শিৱ-মন্ত্ৰ আৰু তত্ত্ব-শুদ্ধিৰ বাবে হৃৎ-মন্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। এইদৰে গৰ্ভাধানাদি সংস্কাৰ-কর্মসমূহ পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 14
वर्मणा पाशशैथिल्यं निष्कृत्यैवं शतं जपेत् मलशक्तितिरोधने शस्त्रेणाहुतिपञ्चकं
ৱৰ্ম (কবচ) মন্ত্ৰেৰে বন্ধন শিথিল কৰিব লাগে; আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে তাক এশবাৰ জপ কৰিব লাগে। মল-শক্তিৰ তিৰোধান/নিবাৰণৰ বাবে শস্ত্ৰেৰে পাঁচ আহুতি দিব লাগে।
Verse 15
एवं पाशवियोगे ऽपि ततः सप्तास्त्रजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या पाशान्वीजवता यथा
এইদৰে পাশ-বিয়োগৰ ক্ৰিয়াতো, তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ সাতবাৰ জপ কৰি, ‘কৰ্তৰী’ ৰূপ অস্ত্ৰেৰে পাশসমূহ ছেদন কৰিব লাগে—যেনে বেগৱান আৰু তীক্ষ্ণ উপকৰণে কাটি দিয়া হয়।
Verse 16
ॐ हौं शान्तिकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्
“ওঁ হৌঁ শান্তি-কলাপাশায় হঃ হূঁ ফট্” বুলি উচ্চাৰণ কৰি, মন্ত্ৰশক্তি বিসৰ্জন কৰি বৃত্তাকাৰ কৰিব লাগে; তাৰ পিছত পূৰ্ববৎ পাশ-মন্ত্ৰেৰে, ঘৃতপূৰ্ণ শ্ৰুৱাত (ঘিঁ) দি, কলাস্ত্ৰেৰেেই হোম কৰিব লাগে।
Verse 17
अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधाय दद्यादष्टाहुतीरथ
পাশ আৰু অঙ্কুশৰ নিবৃত্তিৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰেৰে পাঁচ আহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত অধিক প্ৰায়শ্চিত্তৰ প্ৰয়োজন নাথাকিবলৈ আঠ আহুতি আৰু দিব লাগে।
Verse 18
ॐ हः अस्त्राय हूं फट् हृदेश्वरं समावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे विदधीत विधानेन तस्मै शुल्कसमर्पणं
“ওঁ হঃ অস্ত্ৰায় হূঁ ফট্” মন্ত্ৰ জপি হৃদেশ্বৰক আৱাহন কৰিব; তাৰ পিছত পূজা আৰু তৰ্পণ সম্পন্ন কৰি, বিধি অনুসাৰে তেওঁলৈ যথোচিত শুল্ক (দক্ষিণা) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 19
ॐ हां ईश्वर बुद्ध्यहङ्कारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्येश्वर त्वया न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति
“ওঁ হাং। হে ঈশ্বৰ, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ-ৰূপ শুল্ক গ্ৰহণ কৰক, স্বাহা। হে প্ৰভু, যাৰ পাশ সম্পূৰ্ণ দগ্ধ, সেই পশুৰ বাবে আপুনি বন্ধনকাৰী হৈ নাথাকিব; বৰং শিৱাজ্ঞা ঘোষণা কৰিব।”
Verse 20
एकं पाशवियोगार्थमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्य् ऐमिति क, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ओमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यैमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विसृजेदीश्वरन्देवं रौद्रात्मानं नियोजयेत् ईषच्चन्द्रमिवात्मानं विधिनाअत्मनि योजयेत्
‘পাশ-বিয়োগাৰ্থে এক (অক্ষৰ/সূত্ৰ)’—এনে পাঠ কিছুমান গ-ঘ চিহ্নিত পুথিত পোৱা যায়; আন ক-ঙ চিহ্নিতত ‘ওঁ হ্য্ ঐং’, কিছুমান গ চিহ্নিতত ‘ওঁ’, আৰু কিছুমান ঘ চিহ্নিতত ‘ওঁ যৈং’ বুলি পঢ়া হয়। এইদৰে জপি ঈশ্বৰদেৱক বিসৰ্জন কৰি, ৰৌদ্ৰাত্ম স্বভাৱলৈ নিয়োগ কৰিব; আৰু বিধি অনুসাৰে ক্ষীণ চন্দ্ৰৰ দৰে আত্মাক আত্মাত যোজিব।
Verse 21
सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया दद्यात् मूलेन शिष्यस्य शिरस्यमृतविन्दुकं
শুদ্ধয়োদ্ভৱ মুদ্ৰাৰে তাক সূত্ৰত (যজ্ঞোপৱীতত) সংযোজিত কৰিব; তাৰ পিছত মূল-মন্ত্ৰেৰে শিষ্যৰ শিৰত অমৃত-বিন্দু দিব।
Verse 22
विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः दद्यात् पूर्णां विधानज्ञो निःशेषविधिपूरणीं
অগ্নিত অৱস্থিত দুজন পিতৃসত্তাক কুসুম আদিৰে পূজা কৰি বিসৰ্জন কৰিব; তাৰ পিছত বিধিজ্ঞানীজনে ‘পূর্ণা’ (সমাপন আহুতি) দিব, যিয়ে সকলো বিধান নিঃশেষে সম্পূৰ্ণ কৰে।
Verse 23
अस्यामपि विधातव्यं पूर्ववत्ताडनादिअकं स्ववीजन्तु विशेषः स्याच्छुद्धिः शान्तेरपीडिता
এই বিধিতো পূৰ্বৱৎ তাড়নাদি কৰ্ম কৰিব লাগে; কিন্তু বিশেষত্ব হ’ল স্বীয় বীজ-মন্ত্ৰৰ প্ৰয়োগ। এই শান্তিকৰ্মে পীড়া নকৰাকৈ শুদ্ধি সম্পন্ন হয়।
Frequently Asked Questions
Śānti—the pacificatory rite itself—is purified through a structured sequence of mantra, visualization, operative actions (tāḍana/bheda/praveśa/viyojana), homa, and concluding completion offerings, framed within Nirvāṇa-dīkṣā.
By ritually loosening and cutting pāśa (bondage), installing caitanya, and integrating Śiva-command (śivājñā) into the disciple’s transformation; the rite symbolically burns residual binding factors and culminates in completion (pūrṇā), supporting liberation-oriented initiation.
The chapter specifies tāḍana (impelling/striking), bheda (splitting), praveśa (insertion/entry), and viyojana (separation), followed by kalā collection and deposition into the kuṇḍa, plus japa/homa counts (e.g., 100 japa; five and eight oblations) for pāśa-viyoga.