Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
এই অধ্যায়ত প্ৰায়শ্চিত্ত-উপদেশচক্ৰৰ সমাপ্তি কৰি, তাক অগ্নি পুৰাণৰ ধৰ্ম-ৰক্ষণৰ বিস্তৃত উদ্দেশ্যৰ ভিতৰত স্থাপন কৰা হৈছে। আগ্নেয় পদ্ধতিত প্ৰায়শ্চিত্ত কেৱল দণ্ড নহয়; অপৰাধৰ পিছত সাধকক শাস্ত্ৰীয় শৃঙ্খলাত পুনঃস্থাপন কৰা পুনৰুদ্ধাৰমূলক আচাৰ-বিজ্ঞান। ব্ৰতৰ আনুষ্ঠানিক সংজ্ঞাৰ ঠিক আগতে প্ৰায়শ্চিত্ত শেষ হোৱাই এক ধাৰাবাহিকতা দেখুৱায়—শাসন ভাঙিলে প্ৰায়শ্চিত্তে সংশোধন কৰে, আৰু শাসন গ্ৰহণ কৰিলে ব্ৰতে নিবাৰণ আৰু ৰূপান্তৰ ঘটায়। অগ্নি বসিষ্ঠক শিক্ষকসুৰে উপদেশ দি নৈতিক অভিপ্ৰায়, আচাৰক্ৰিয়া আৰু সামাজিক দায়িত্বক নিৰ্দিষ্ট, পুনৰাবৃত্তিযোগ্য বিধিৰ সৈতে সংযোগ কৰি আধ্যাত্মিক প্ৰগতি দেখুৱায়। এই সংযোগে পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ কাল-নিৰ্ণয় আৰু নিয়ম-গাঁথনিৰ বাবে প্ৰস্তুতি কৰে; সময়, আহাৰ, শুচিতা, মন্ত্ৰ আৰু দানৰ বিধি—শুদ্ধি আৰু পালন উভয়ৰে একে প্ৰযুক্তিগত আধাৰ—লৌকিক স্থিৰতা আৰু মুক্তি দুয়োটালৈ লক্ষ্যিত।
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
ভগৱান অগ্নিয়ে প্ৰতিপদা-আধাৰিত ব্ৰতসমূহৰ শৃংখলাবদ্ধ বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰি চন্দ্ৰমাহৰ প্ৰথম তিথিক বছৰজোৰা অনুশাসনৰ পবিত্ৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ বুলি দেখুৱাইছে। কাৰ্ত্তিক, আশ্বযুজ আৰু চৈত্ৰৰ প্ৰতিপদাক ব্ৰহ্মাৰ তিথি বুলি ক’লে কালে নিৰ্দিষ্ট দেৱতা-কেন্দ্ৰিক উপাসনাৰ সৈতে সংযোগ পায়। তাৰ পিছত ব্ৰত-পদ্ধতি কোৱা হৈছে—উপবাসৰ নিয়ম (দীৰ্ঘ অন্নত্যাগ আৰু নিয়ন্ত্ৰিত আহাৰ-ক্রম), ‘ওঁ তৎ সৎ ব্ৰহ্মণে নমঃ’ মন্ত্রজপ গায়ত্ৰীৰ সৈতে, আৰু ব্ৰহ্মাৰ ধ্যান: স্বৰ্ণবৰ্ণ, জটাধাৰী, অক্ষমালা আৰু স্ৰুৱ ধাৰণকাৰী, কমণ্ডলুসহিত। দানক নৈতিক ফল হিচাপে জোৰ দিয়া হৈছে—সামৰ্থ্য অনুসাৰে দুধ দান; ফল: শুদ্ধি, স্বৰ্গভোগ আৰু ব্ৰাহ্মণৰ লোকিক সমৃদ্ধি। পাছত মাৰ্গশীৰ্ষত ধন্য-ব্ৰত নক্ত নিয়ম আৰু হোমসহ, তাৰ পিছত এক বছৰ অগ্নিপূজা আৰু শেষত কপিলা গাই দান। অধ্যায়ৰ অন্তত শিখী-ব্ৰতৰ নাম লৈ বৈশ্বানৰ পদ/ধাম লাভৰ ফল কোৱা হৈছে; এইদৰে ভুক্তি আৰু উচ্চ গতি দুয়োটাই ব্ৰতাচৰণৰ সৈতে যুক্ত।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ভগৱান অগ্নিয়ে দ্বিতীয়া-তিথি-কেন্দ্ৰিক ব্ৰতসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে; ইয়াত মাস–পক্ষ–তিথিৰ নিখুঁত গণনা ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰ বাবে আচার-ফ্ৰেমৱৰ্ক হয়। প্ৰথমে দ্বিতীয়া-ব্ৰত: পুষ্পাহাৰ (ফুল-আহাৰ) ৰাখি অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ৰ পূজা কৰিলে সমৃদ্ধি, সৌন্দৰ্য আৰু স্বৰ্গীয় পুণ্য লাভ; কাৰ্ত্তিক শুক্ল দ্বিতীয়াৰ এক ভেদত যম-পূজাৰ বিধিও আছে। তাৰ পিছত শ্রাৱণ কৃষ্ণ দ্বিতীয়াৰ অশূন্য-শয়ন ব্ৰত—গৃহধাৰা ৰক্ষাৰ বাবে অগ্নি, দেবতা, পিতৃগণ আৰু দাম্পত্য-ঐক্য সংৰক্ষণ; শ্ৰী (লক্ষ্মী) সহ বিষ্ণুৰ আহ্বান, পূজা, প্ৰতিমাহে সোমলৈ মন্ত্রসহ অৰ্ঘ্য, ঘৃত-হোম, ৰাত্ৰি-নিয়ম আৰু দানবিধি (বিশেষকৈ শয্যা, দীপ, পাত্ৰ, ছাতি, পাদুকা, আসন, কলস, প্ৰতিমা, ভাণ্ড)। কাৰ্ত্তিক শুক্লপক্ষৰ কান্তি-ব্ৰত—ৰাতি মাত্ৰ আহাৰ আৰু বল–কেশৱ পূজাৰে তেজ, আয়ু আৰু আৰোগ্য। শেষত পৌষ শুক্ল দ্বিতীয়াৰ পৰা চাৰিদিনীয়া শিষ্ণু-ব্ৰত—ক্ৰমে স্নান (সৰিষা, ক’লা তিল, বচা, সৰ্বৌষধি), কৃষ্ণ/অচ্যুত/অনন্ত/হৃষীকেশ নামৰে পুষ্প-ন্যাসসহ পূজা, চন্দ্ৰ-অৰ্ঘ্য বিশেষণসহ, ফলশ্ৰুতিত দীঘলীয়া শুদ্ধি; পাণ্ডুলিপি-ভেদ আৰু ৰজা, নাৰী, দেবতাসকলৰ আচৰণৰ উল্লেখো আছে।
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ভগৱান অগ্নি দ্বিতীয়া-ব্ৰতৰ পৰা তৃতীয়া-ব্ৰতলৈ গতি কৰি কয় যে এই ব্ৰতসমূহে ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে। চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াত মূলা-গৌৰী ব্ৰত—গৌৰীৰ হৰ (শিৱ) সৈতে বিবাহস্মৰণ—তিলস্নান-শুদ্ধিৰে আৰম্ভ হয়; তাৰ পিছত গৌৰীসহ শম্ভুৰ যৌথ পূজা ‘সুৱৰ্ণফল’ আদি মঙ্গলদ্ৰব্যে বিধেয়। তাৰপিছত দীঘল মন্ত্র-ন্যাস/অঙ্গ-ন্যাস—পাদৰ পৰা শিৰলৈকে বিভিন্ন অঙ্গত দিৱ্য নাম-শক্তিৰ বিন্যাস—দেহপূজাত শিৱ-শক্তি তত্ত্বক একীভূত কৰে। ফুল, সুগন্ধি দ্ৰব্য, মাহ অনুসৰি অৰ্পণ-ক্রম আৰু অন্তত দানবিধি—ব্ৰাহ্মণ দম্পতীৰ সন্মান, বস্তুসমূহৰ গোট দান, আৰু গৰুসহ স্বৰ্ণ উমা–মহেশ্বৰ প্ৰতিমা দান—উল্লেখ আছে। বৈশাখ, ভাদ্ৰপদ/নাভস্য আৰু মাৰ্গশীৰ্ষত বিকল্প সময়, আৰু দ্বিতীয় পদ্ধতিত পুনঃপুন পূজা সহ মৃত্যুঞ্জয় জপৰ নিৰ্দেশো আছে। শেষত সৌভাগ্য-ব্ৰত (বিশেষকৈ ফাল্গুন তৃতীয়াত লৱণত্যাগ) আৰু তৃতীয়াসমূহত দেৱীৰ ৰূপক্রম ক’লে সৌভাগ্য আৰু স্বৰ্গফল প্ৰতিশ্ৰুত।
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ভগৱান অগ্নিয়ে চতুৰ্থী-আধাৰিত ব্ৰতসমূহ ক্ৰমবদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰি স্পষ্ট কৰে যে এই ব্ৰতসমূহ ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়ো ফল দান কৰা সাধনা। আৰম্ভণিতে পাঠ/হস্তলিখিত-ভেদৰ সংক্ষিপ্ত উল্লেখ, তাৰ পিছত মাহ আৰু তিথি অনুসাৰে বিধান। মাঘ শুক্ল চতুৰ্থীত উপবাস আৰু পূজা; পূজাৰ কেন্দ্ৰত দেৱতাৰ ‘গুণ’ক স্থাপন কৰা হৈছে। পঞ্চমীলৈ তিল-ভাত নৈবেদ্য দি বছৰজুৰি নিৰ্বিঘ্ন কল্যাণ লাভ; মূলমন্ত্ৰ “গং স্বাহা” আৰু “গাম্” আদি দ্বাৰা হৃদয়াদি অঙ্গন্যাস। “আগচ্ছ উল্কা”ৰে আহ্বান আৰু “গচ্ছ উল্কা”ৰে বিসৰ্জন; গুগ্গুলু সুগন্ধ, মোদক নৈবেদ্য, লগতে গণেশ-গায়ত্ৰী ধাঁচৰ অতিৰিক্ত মন্ত্ৰ। শেষত ভাদ্ৰপদ চতুৰ্থীৰ কৃচ্ছ্ৰ, ফাল্গুন চতুৰ্থীৰ ৰাতিৰ উপবাস ‘অবিঘ্না’, আৰু চৈত্ৰ চতুৰ্থীত দমন/দূৰ্বাৰে গণপূজা—এই বিশেষ আচৰণসমূহ মঙ্গল আৰু শুদ্ধিৰ উপায় হিচাপে প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
ব্ৰতখণ্ডত ভগৱান অগ্নিয়ে পঞ্চমী-ব্ৰতৰ নিয়ত বিধান বৰ্ণনা কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা তৎক্ষণাৎ আৰু পৰম ফল—আৰোগ্য, স্বৰ্গফল আৰু মোক্ষ—লাভ হয়। অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে মন্ত্ৰ/পাঠত পাঠান্তৰৰ উল্লেখ কৰি শুদ্ধ উচ্চাৰণ আৰু বিধিশুদ্ধিৰ গুৰুত্ব দেখুওৱা হৈছে। শুক্লপক্ষত নভস, নভস্য, আশ্বিন আৰু কাৰ্ত্তিক মাহত এই ব্ৰত পালনযোগ্য বুলি কালধৰ্ম নিৰ্দিষ্ট। বাসুকি, তক্ষক, পূজ্য, কালিয়, মণিভদ্ৰ, ঐৰাৱত, ধৃতৰাষ্ট্ৰ, কৰ্কোটক আৰু ধনঞ্জয়—এই নাগসকলৰ স্মৰণ-জপ ৰক্ষাকৰ আৰু মঙ্গলদায়ক। ফলস্বৰূপে নিৰ্ভয়তা, দীঘলীয়া আয়ু, জ্ঞান, যশ আৰু সমৃদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
অগ্নিদেৱে ব্ৰতখণ্ডৰ তিথি-ভিত্তিক শিক্ষাত পঞ্চমী-ব্ৰতৰ পৰা ষষ্ঠী-ব্ৰতলৈ অগ্ৰসৰ হৈ, ষষ্ঠী তিথিক ভুক্তি আৰু মুক্তি দান কৰিব পৰা সাধনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে তেওঁ ষষ্ঠী আচাৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে; এটা পাঠত কাৰ্ত্তিকৰ পৰা আৰম্ভণি উল্লেখ আছে, আৰু পাণ্ডুলিপিভেদে অন্য আৰম্ভণি/পাঠভেদো দেখা যায়। মুখ্য আচাৰত নিয়মিত আহাৰ (ক’তাও ফলাহাৰ, ক’তাও একবাৰ শুদ্ধ সৰল ভোজন) আৰু অৰ্ঘ্য আদি অৰ্পণ অন্তৰ্ভুক্ত। তাৰ পিছত ভাদ্ৰপদৰ ষষ্ঠীত কৰা ‘স্কন্দ-ষষ্ঠী’ ব্ৰতক অক্ষয়ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়, আৰু পৰৱৰ্তী ‘কৃষ্ণ-ষষ্ঠী’ ব্ৰত মাৰ্গশীৰ্ষত পালন কৰিবলৈ ঘোষণা কৰা হয়। শেষত বছৰজুৰি অন্নত্যাগে ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো পুৰুষাৰ্থ দান কৰে বুলি কৈ, শৃঙ্খলাবদ্ধ সাধনাক পৰমাৰ্থৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
ষষ্ঠী-ব্ৰত সমাপ্ত হোৱাৰ পিছতেই অগ্নিদেৱে সপ্তমী-ব্ৰতৰ বিধান আৰম্ভ কৰি, ব্ৰতখণ্ডত তিথি-ভিত্তিক ধৰ্ম-ক্রমক আগবঢ়ায়। সপ্তমীৰ মূল উপাসনা সূৰ্য/অৰ্ক; ইয়াৰ দ্বাৰা ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো লাভ হয়, বিশেষকৈ মাঘ শুক্লপক্ষত বিধিপূৰ্বক পূজাই শোকনাশ কৰে বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি আছে। ভাদ্ৰত অৰ্কপূজাই ইষ্টফল শীঘ্ৰ দিয়ে; পৌষ শুক্লপক্ষত উপবাসসহ অৰ্কাৰাধনা পাপনাশক তপস্যা বুলি কোৱা হৈছে। মাঘ কৃষ্ণ সপ্তমী সৰ্বসিদ্ধিদায়িনী, ফাল্গুন শুক্ল সপ্তমী ‘নন্দা’ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সূৰ্যব্ৰত, আৰু মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্লপক্ষত অপৰাজিতা সপ্তমী লগতে নাৰীৰ বাবে বাৰ্ষিক পুত্ৰীয়া সপ্তমীৰ বিধান—এইদৰে কালবিধি, সূৰ্যকেন্দ্ৰিক উপাসনা আৰু ব্ৰতৰ গঠন মিলি ব্যৱহাৰিক মোক্ষসাধনা প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
অগ্নিদেৱে অষ্টমী-ব্ৰতচক্ৰৰ আৰম্ভণিতে ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণপক্ষৰ ৰোহিণী নক্ষত্ৰযুক্ত অষ্টমীৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত বিধান কৰে; এই সংযোগতেই শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্ম হোৱা বাবে ইয়াক ‘জয়ন্তী’ বুলি কোৱা হয়। ব্ৰতটো মধ্যৰাত্ৰি-কেন্দ্ৰিত পূজা: উপবাসে অন্তঃশুদ্ধি কৰি দেৱপ্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু কৃষ্ণৰ সৈতে বলভদ্ৰ, দেৱকী, বসুদেৱ, যশোদা, নন্দ আদি সকলক আৱাহন কৰা হয়। মন্ত্ৰসহ স্নান, অৰ্ঘ্য, পুষ্প, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য আদি উপচাৰ অৰ্পণ কৰি গোবিন্দক যোগ, যজ্ঞ, ধৰ্ম আৰু জগতৰ কাৰণৰূপে স্তৱ কৰা হয়। বিশেষকৈ ৰোহিণীৰ সৈতে চন্দ্ৰপূজা আৰু শশাঙ্কলৈ অৰ্ঘ্যদান উল্লেখ আছে। মধ্যৰাত্ৰিত ঘৃতমিশ্ৰিত গুড় ধাৰাৰূপে পবিত্ৰ নামোচ্চাৰণসহ অৰ্পণ কৰাই পৰিণতি। শেষত বস্ত্ৰ-সোণ দান আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন। ফল—সাত জন্মৰ পাপক্ষয়, সন্তানলাভ, বছৰি পালন কৰিলে নিৰ্ভয়তা আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি; ভুক্তি-মুক্তিৰ সমন্বয় স্পষ্ট।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক অষ্টমী-কেন্দ্ৰিত ব্ৰতসমূহ উপদেশ দিয়ে কয়; ইয়াত তিথি-নিয়ম, দেহ-সংযম, শৈৱভক্তি আৰু সামাজিক যজ্ঞ-দান কৰ্তব্য একেলগে আছে। অধ্যায়ৰ আৰম্ভণি চৈত্র কৃষ্ণাষ্টমীৰ মাতৃগণ-অষ্টমীৰে—ব্ৰাহ্মাণী আদি মাতৃকাসকলৰ পূজাই সমৃদ্ধি আৰু কৃষ্ণলোক-প্ৰাপ্তি দিয়ে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা এক বছৰজোৰা কৃষ্ণাষ্টমী ব্ৰত: নক্ত উপবাস, শুচিতা, ভূমিশয়ন, আৰু মাহে মাহে শিৱপূজাৰ ক্ৰম (শংকৰ, শম্ভু, মহেশ্বৰ, মহাদেৱ, স্থাণু, পশুপতি, ত্ৰ্যম্বক, ঈশ) লগতে কঠোৰ আহাৰ-নিয়ম (গোমূত্ৰ, ঘী, দুধ, তিল, যৱ, বিল্বপত্ৰ, চাউল আদি)। শেষত হোম, মণ্ডলপূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু গৰু/বস্ত্ৰ/সোণ দান—ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো ফল দিয়ে। বুধবাৰে পৰা অষ্টমী ‘স্বৰ্গতি-ব্ৰত’ বুলি, ইন্দ্ৰপদ দানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে; আমপাতৰ পাত্ৰত কুশাসহ নিৰ্দিষ্ট মাপৰ চাউল নৈবেদ্য, সাত্ত্বিক পূজা, কথাশ্ৰৱণ আৰু দক্ষিণাৰ বিধান আছে। ধীৰৰ পৰিয়াল, বৃষ নামৰ ষাঁড়, ক্ষতি-প্ৰাপ্তি, যমলোকৰ বৃত্তান্ত, আৰু বুধাষ্টমী দুবাৰ পালন কৰিলে পিতৃসকল নৰকৰ পৰা স্বৰ্গলৈ উঠা—এই দৃষ্টান্তে ব্ৰতৰ উদ্ধাৰশক্তি দেখুৱায়। শেষত পুনৰ্বসু নক্ষত্ৰত অশোক কুঁড়ি-পান, অষ্টমীৰ শোকনাশ প্ৰাৰ্থনা, আৰু চৈত্রৰ পৰা মাতৃপূজাই শত্রুজয় দিয়ে বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক গৌৰী/দুৰ্গাসংযুক্ত নবমী-ব্ৰত উপদেশ দিয়ে ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটা সিদ্ধিৰ স্পষ্ট প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। নবমীক ‘পিষ্টকা’ বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে; আশ্বিন শুক্ল নবমীৰ নিখুঁত কালনির্ণয়, নক্ষত্ৰ-শৰ্ত আৰু দেৱীপূজাৰ পাছত ময়দা/পিষ্টজাত ভোজন-সেৱনৰ বিধান উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত মহিষমৰ্দিনী দুৰ্গাক কেন্দ্ৰ কৰি ৰাজৰক্ষাৰ লিতুৰ্জি—দেৱীক নৱ স্থানত বা একেটা মন্দিৰত অধিষ্ঠিতা বুলি ধৰি, বহু-ভুজ মূৰ্তিৰ নিৰ্দিষ্ট অস্ত্ৰ-উপকৰণসহ ধ্যান। দশাক্ষৰী দুৰ্গা-ৰক্ষা মন্ত্র, অন্য মন্ত্র, অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা কনিষ্ঠা পৰ্যন্ত ন্যাস, গোপনীয়তা আৰু অবিঘ্ন সাধনাৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। অস্ত্ৰপূজা, উগ্ৰ দেৱীনাম, দিশাবলি (কিছুমান পাঠত ৰক্ত/মাংস), পিষ্টৰ শত্রু-প্ৰতিমা নিষ্প্ৰভ কৰা, ৰাতি মাতৃকা আৰু উগ্ৰৰূপ পূজা, পঞ্চামৃত স্নান, বলি আৰু ধ্বজা-স্থাপন/ৰথযাত্ৰা—ভক্তি, প্ৰতিমাধ্যান আৰু ৰাজধৰ্ম-ৰক্ষাক একেলগে গাঁথে।
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
নৱমী-ব্ৰতসমূহৰ পিছত ব্ৰতখণ্ডৰ তিথি-আধাৰিত ক্ৰমবৰ্ণনাত ভগৱান অগ্নিয়ে দশমী-ব্ৰত উপদেশ কৰে। ইয়াৰ ফল পুৰুষাৰ্থৰ ভাষাত—ধৰ্ম, কাম আৰু সংশ্লিষ্ট লক্ষ্য—বুলি কোৱা হৈছে, আৰু আচার-নিয়ম নৈতিক-আধ্যাত্মিক পুণ্যৰ লগতে সুশৃঙ্খল লৌকিক সমৃদ্ধিৰো উপায় বুলি দেখুওৱা হৈছে। দশমীত একভক্ত (এবাৰ আহাৰ) পালন কৰিব লাগে; সংযত আহাৰক শুদ্ধিৰ পদ্ধতি বুলি ধৰা হৈছে। ব্ৰতৰ সমাপ্তি দানত—দশ গাভীৰ দান—যাৰ দ্বাৰা ব্যক্তিগত তপস্যা সামাজিক কল্যাণেৰে পূৰ্ণ হয়। লগতে প্ৰতিষ্ঠা-বঢ়োৱা দান আছে: সোণৰে নিৰ্মিত অষ্টদিশ (দিক্) অৰ্পণ; ইয়াৰ ফলত দাতা ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত প্ৰভুত্বসম মান লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে নিয়ম, তিথিৰ পবিত্ৰ সময় আৰু দান একেটা ধৰ্মীয় কাৰ্যসূচীত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
দশমী-ব্ৰতৰ পাছতেই অগ্নিদেৱে একাদশী-ব্ৰতৰ উপদেশ আৰম্ভ কৰি উপবাসক ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰা নিয়মিত আধ্যাত্মিক সাধনা বুলি বৰ্ণনা কৰে। দশমীত নিয়ত আহাৰ, মাংস-বর্জন আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰি দেহ-মন একাদশীৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হয়। শুক্ল আৰু কৃষ্ণ—দুয়ো পক্ষৰ একাদশীত ভোজন নিষিদ্ধ; বিশেষকৈ একাদশী দ্বাদশীৰ সৈতে যুক্ত হ’লে হৰিৰ সান্নিধ্য বৃদ্ধি পায় আৰু পাৰণ (উপবাস ভাঙা)ৰ সময় নিৰ্ণায়ক হয়। কিছুমান তিথি-ভাগৰ শর্তত ত্ৰয়োদশীতেও পাৰণ কৰিব পাৰি; তাৰ পুণ্য শত বৈদিক যজ্ঞৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। কিন্তু দশমী-মিশ্ৰ একাদশী পালন নকৰিব, ই বিপৰীত ফল দিয়ে বুলি সতর্ক কৰে। পদ্মনয়ন অচ্যুতৰ শৰণ লৈ ভক্তিসহ সংকল্প কৰা হয়। শুক্ল একাদশীত পুষ্য নক্ষত্র আৰু শ্ৰৱণ-যুক্ত একাদশী/দ্বাদশী (বিজয়া তিথি) বিশেষ শুভ; ফাল্গুন-পুষ্য-বিজয়াত মধু আৰু মাংস বর্জন কৰিলে কোটি-গুণ পুণ্য কোৱা হৈছে। শেষত বিষ্ণুপূজা সৰ্বোপকাৰৰূপে সমৃদ্ধি, সন্তান আৰু বিষ্ণুলোকত মান প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
ভগৱান অগ্নিয়ে দ্বাদশী-ব্ৰতসমূহৰ সুসংগঠিত তালিকা আৰম্ভ কৰি স্পষ্ট কৰে যে এইবোৰ ভুক্তি আৰু মুক্তি—উভয়ৰ সাধন। একভুক্ত (এবাৰ আহাৰ), ভক্তি আৰু অযাচিতভাৱে (নমাগি) পোৱা অন্ন গ্ৰহণ কৰি ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। চৈত্ৰ শুক্ল দ্বাদশীত কামদমনকাৰী হৰিৰ ‘মদন-দ্বাদশী’ পূজা, মাঘ শুক্ল দ্বাদশীত ‘ভীম-দ্বাদশিকা’, ফাল্গুন শুক্ল দ্বাদশীত ‘গোবিন্দ-দ্বাদশী’ আদি বিধি উল্লেখিত। আশ্বযুজত ‘বিশোক-দ্বাদশী’ আৰু ভাদ্ৰপদত ‘গোবৎস-দ্বাদশী’ত গাই-বাছুৰ পূজাৰ দ্বাৰা প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু পুণ্যবৃদ্ধি জোৰ দিয়া হৈছে। ‘তিল-দ্বাদশী’ৰ নিখুঁত কাললক্ষণ—কৃষ্ণপক্ষ দ্বাদশী, মধ্যাহ্নৰ পাছত, শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰ-সংযোগ—বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰি তিলস্নান, তিলহোম, তিলনৈবেদ্য, তিলতেল দীপ, তিলোদক আৰু তিলদান আদিৰ বিধান আছে; শেষত “ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়” মন্ত্রে বাসুদেৱ পূজা। লগতে ষট্-তিল দ্বাদশী (স্বৰ্গফল), নামদ্বাদশী (কেশৱাদি নামক্ৰমে বছৰজুৰি পূজা), সুমতি-অনন্ত দ্বাদশী, আৰু কৃষ্ণজয় নমস্কাৰসহ সুগতি দ্বাদশীৰ উল্লেখ আছে। শেষত পৌষ শুক্ল দ্বাদশীত সম্প্ৰাপ্তি-সম্পৰ্কীয় ব্ৰতৰ সময় ক’লে, মোক্ষাভিমুখ ধৰ্মক আচার-বিজ্ঞানৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক ভাদ্ৰপদ শুক্লপক্ষত শ্রৱণ নক্ষত্ৰ-সংযোগ থকা দ্বাদশীত পালনীয় ‘শ্ৰৱণ দ্বাদশী ব্ৰত’ৰ বিধান জনায়। উপবাস, পবিত্ৰ শ্ৰৱণ আৰু বিদ্বৎ-সৎসঙ্গৰ বাবে এই ব্ৰত অতি মহাফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। দ্বাদশীত নিৰাহাৰ থাকি ত্ৰয়োদশীত সাধাৰণ নিষেধ থাকিলেও পাৰণ কৰিবলৈ আদেশ আছে। স্বৰ্ণযন্ত্ৰৰ ওপৰত স্থাপিত জলকলশত বিষ্ণু-বামনক আৱাহন কৰি পূজা, শুদ্ধ জল আৰু পঞ্চামৃতৰে অভিষেক, শ্বেত বস্ত্ৰ, ছত্ৰ, পাদুকা আদি উপচাৰে নিয়মিত পূজাবিধি আৰু বিষ্ণুৰ অঙ্গ-অঙ্গে মন্ত্র-ন্যাসৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। ঘৃতপাক অন্ন নৈবেদ্য, দধি-ভাতৰ কলশ দান, ৰাত্ৰি জাগৰণ, প্ৰাতে সংগমস্নান আৰু গোবিন্দ (বুধশ্ৰৱণ)লৈ পুষ্পাঞ্জলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। শেষত দক্ষিণা আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন; বামনেই অৰ্ঘ্যত ব্যাপ্ত হৈ তাক গ্ৰহণ কৰি ভুক্তি, কীৰ্তি, সন্তান, ঐশ্বৰ্য আৰু মুক্তি প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক অখণ্ড-দ্বাদশী-ব্ৰত উপদেশ দিয়ে কয়—ই ব্ৰত ব্ৰতসমূহক ‘সম্পূৰ্ণ’ কৰি ভংগহীন কৰে। মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল দ্বাদশীত বিষ্ণুপূজা কৰি পঞ্চগব্য-জলে স্নান, শুদ্ধিকাৰক দ্ৰব্য বিধিমতে গ্ৰহণ কৰি উপবাস পালন কৰিব লাগে। দ্বাদশীত দান মুখ্য—যৱ আৰু চাউল ভৰ্তি পাত্ৰ এজন ব্ৰাহ্মণক দান কৰা হয়। ব্ৰতীয়ে বিষ্ণুৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰে: সাত জন্মত সঞ্চিত ব্ৰতৰ অপূৰ্ণতা আৰু দোষ তুমি পূৰ্ণ কৰা; পুৰুষোত্তমত বিশ্ব অখণ্ডভাৱে স্থিত—এই তত্ত্বৰ ওপৰত প্ৰাৰ্থনা স্থাপিত। পাছত মাহেকীয়া আচাৰ আৰু চাতুৰ্মাস্য বিধান, আৰু মাহভেদে শক্তু (ভাজা যৱৰ গুঁড়া) আদি দানৰ কথা কোৱা হৈছে। শ্ৰাৱণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কাৰ্ত্তিকান্তে পাৰণা পৰ্যন্ত সঠিক সময় মানিবলৈ কোৱা হয়; ত্ৰুটি সাত জন্মলৈকে ফল দিব পাৰে, আৰু সঠিক অনুষ্ঠানে দীঘলীয়া আয়ু, স্বাস্থ্য, শ্ৰী, ৰাজ্য আৰু ভোগ লাভ হয়।
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
ভগৱান অগ্নিয়ে ত্ৰয়োদশী তিথিৰ ব্ৰতসমূহ ক্ৰমবদ্ধভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰথমে অনঙ্গ-ত্ৰয়োদশী—য’ত অনঙ্গ (কাম) আৰু হৰ (শিৱ)ৰ যুগল পূজা বিধেয়—তাৰ বিধান দিয়া হৈছে। মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা মাহে মাহে দেবতা-আহ্বান, নিৰ্দিষ্ট সংযমী আহাৰ/উপবাস, আৰু ৰাতি ঘী, তিল আৰু চাউলৰে হোম কৰাৰ নিৰ্দেশ আছে। শেষত দানবিধি স্পষ্ট—বস্ত্ৰ, গাই, শয্যা, ছত্ৰ, ঘট, পাদুকা, আসন আৰু পাত্ৰ আদি—দানৰ দ্বাৰাই ব্ৰত সম্পূৰ্ণ হয়। পাছত চৈত্ৰত ৰতি-সহ কামস্মৰণ, শুভ ৰঙেৰে অশোক গছ আঁকা, আৰু পনৰ দিন পূজা কৰি কামনা-সিদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে। সময়শৃঙ্খলা, ইন্দ্ৰিয়সংযম, প্ৰতীকী আচাৰ আৰু দান—একে সাধনাত একত্ৰ হৈ সমৃদ্ধি, মঙ্গল আৰু উচ্চ পুণ্য প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
অগ্নিয়ে চতুৰ্দশী-ব্ৰতৰ উপদেশ আৰম্ভ কৰি কয় যে চতুৰ্দশী পালন ভুক্তি-মুক্তিদায়ক; বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিক মাহত উপবাসসহ শিৱপূজা অতি ফলদায়ক। তাৰ পিছত বিভিন্ন বিধান উল্লেখ কৰে—(১) শিৱ-চতুৰ্দশী: নিৰ্দিষ্ট তিথি-যোগত কৰিলে আয়ু, ধন আৰু ভোগ লাভ হয়; (২) ফল-চতুৰ্দশী (দ্বাদশী/চতুৰ্দশী): ফলাহাৰ, মদ্যত্যাগ আৰু দানত ফল দিয়া; (৩) উভয়-চতুৰ্দশী: শুক্ল আৰু কৃষ্ণ দুয়ো পক্ষত চতুৰ্দশী (আৰু অষ্টমী) দিন শম্ভুৰ উপবাস-পূজা, স্বৰ্গপ্ৰদ। লগতে কৃষ্ণ অষ্টমী আৰু কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত নক্তব্ৰত (ৰাতিৰ আহাৰ) পালন কৰিলে লৌকিক সুখ আৰু শুভ পৰলোকগতি লাভ হয়। তাৰ পাছত বিধি: কাৰ্ত্তিক কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত স্নান, ধ্বজা-আকৃতি দণ্ডসহ ইন্দ্ৰপূজা, আৰু শুক্ল চতুৰ্দশীত অনন্তব্ৰত—দৰ্ভবিন্যাস আৰু জলকলশসহ হৰিক ‘অনন্ত’ ৰূপে পূজা, চাউলগুঁড়িৰ পূপ নিবেদন কৰি আধা ব্ৰাহ্মণক দান; নদী-সঙ্গমত হৰিকথা পাঠ কৰি, অভিমন্ত্রিত সূতা হাত/গলাত বাঁধা—সমৃদ্ধি আৰু সুখৰ বাবে।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
এই অধ্যায়ত অগ্নিয়ে বশিষ্ঠক শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰতৰ বিধান উপদেশ দিয়ে; ই ভুক্তি আৰু মোক্ষ—দুয়ো প্ৰদানকাৰী। মাঘ আৰু ফাল্গুনৰ মাজত পৰা কৃষ্ণ-চতুৰ্দশীত এই ব্ৰত নিৰ্দিষ্ট। ব্ৰতী চতুৰ্দশীত উপবাস কৰে আৰু ৰাতি জাগৰণক মুখ্য উপাসনা হিচাপে পালন কৰে। ভক্তে শম্ভুক ভোগ-মুক্তিদাতা ৰূপে আহ্বান কৰি, শিৱক ‘নৰক-সাগৰ’ পাৰ কৰোৱা নাও বুলি স্তৱ কৰে; সন্তান, ৰাজ্য, সৌভাগ্য, স্বাস্থ্য, বিদ্যা, ধৰ্ম, ধন আৰু শেষত স্বৰ্গ-মোক্ষ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শেষত কোৱা হয়—শিকাৰী বা পাপী সুন্দৰসেনৰ দৰে লোকেও এই ব্ৰতে পুণ্য লাভ কৰি ধৰ্মীয় উন্নতি লাভ কৰিব পাৰে, ই ব্ৰতৰ সুলভতা আৰু পৰিবর্তনশক্তি দেখুৱায়।
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
ব্ৰতখণ্ডৰ কালানুশাসন ধাৰা আগবঢ়াই অগ্নি ঋষিয়ে বসিষ্ঠক বহু ব্ৰতৰ বিধান উপদেশ দিয়ে। আগতে শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰতক ভুক্তি–মুক্তিদায়ক বুলি উল্লেখ কৰি, ফাল্গুন শুক্লপক্ষৰ অশোকপূৰ্ণিমাত ভূধৰ আৰু ভুৱৰ পূজা আৰু এক বছৰ ব্ৰতপালনে ভোগ আৰু মোক্ষ লাভ হয় বুলি কয়। তাৰ পাছত কাৰ্ত্তিকত বৃষোৎসৰ্গ (বৃষ/ষাঁড় মুক্তিদান) আৰু নক্তভোজন (ৰাতি একবাৰ আহাৰ) সহ পৰম বৃষ-ব্ৰত বৰ্ণিত, যাৰ ফল শিৱলোকপ্ৰাপ্তি। পিতৃ অমাৱস্যাত পিতৃসকললৈ অক্ষয় দান, বছৰজুৰি সংযম-উপবাস আৰু পিতৃপূজাই পাপ নাশ কৰি স্বৰ্গ প্ৰদান কৰে। শেষত জ্যৈষ্ঠ অমাৱস্যাৰ সাবিত্ৰী-ব্ৰত—স্ত্ৰীয়ে তিনিৰাতি উপবাস কৰি বটমূলত মহাপতিব্ৰতা দেৱীক সাত ধান্য আৰু অলংকাৰৰে পূজা, ৰাতিজাগৰণ গীত-নৃত্য, ব্ৰাহ্মণক নৈবেদ্য, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু বিসৰ্জন কৰি সৌভাগ্য আৰু মঙ্গলসমৃদ্ধি প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
এই অংশটো মূলত এক সংক্রমণ-সূচক; ব্ৰতখণ্ডত তিথি-ভিত্তিক ব্ৰত (তিথিব্ৰতানি) সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ উপদেশ-ধাৰাৰ সমাপ্তি ঘোষণা কৰে। কলোফনে দেখুৱায় যে চন্দ্ৰতিথিক ধৰ্মানুষ্ঠানৰ কাল-নিৰ্দেশাংক হিচাপে ধৰি গঢ়া কেলেণ্ডাৰ-শৃঙ্খলা সম্পূৰ্ণ হ’ল। তিথিচক্ৰ ইয়াতেই শেষ কৰি সাধকক চন্দ্ৰ-গণনাৰ পৰা সৌৰ/বাৰ-গণনালৈ আগবঢ়াবলৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়, যাতে অগ্নিপুৰাণৰ ভুক্তি (সুশৃঙ্খল লৌকিক জীৱন) আৰু মুক্তি (আধ্যাত্মিক লক্ষ্য) দুয়োটাক সহায় কৰা আচাৰ-প্ৰযুক্তিৰ ধাৰা অটুট থাকে।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
অগ্নিদেৱে বশিষ্ঠ ঋষিক নক্ষত্ৰ-ব্ৰতৰ বিধান শিকাইছে—চৈত্ৰ মাহৰ পৰা নক্ষত্ৰ-পুরুষৰ আহ্বান কৰি আৰম্ভ। হৰি (বিষ্ণু) পূজা নক্ষত্ৰসমূহক বিশ্বদেহৰ অংগসমূহত ক্ৰমে ন্যাস কৰি কৰা হয়—পদ, জঙ্ঘা, হাঁটু, উৰু, গুহ্য, কটি, পাৰ্শ্ব, উদৰ, স্তন, পৃষ্ঠ, বাহু, আঙুলি, নখ, কণ্ঠ, কাণ, মুখ, দাঁত, নাসিকা, চকু আৰু ললাট—ইদৰে আকাশীয় সময় দেহময় আচাৰ-ক্রমত ৰূপান্তৰিত হয়। চিত্ৰা/আৰ্দ্ৰা আৰু বৰ্ষান্তত বিশেষ পূজা; গুড় ভৰা কলশত স্বৰ্ণ হৰি প্ৰতিষ্ঠা, দক্ষিণাৰ বস্তু পাণ্ডুলিপিভেদে ভিন্ন। তাৰ পাছত কাৰ্ত্তিক-কৃত্তিকা কেন্দ্ৰিত শাম্ভবায়নীয ব্ৰত—কেশৱ নাম বা অচ্যুত মন্ত্রে, মাহভেদে নৈবেদ্য, পঞ্চগব্য শুদ্ধি, আৰু বিসর্জনৰ পাছত নৈবেদ্য-নিৰ্মাল্যৰ তাত্ত্বিক ভেদ। শেষত পাপনাশ, পুণ্যবৃদ্ধি, অক্ষয় শ্ৰী আৰু বংশধাৰা ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা; সাত বছৰ পালন কৰিলে ভুক্তি-মুক্তি। তাৰ পিছত অনন্ত ব্ৰত (মাৰ্গশীৰ্ষ/মৃগশীৰ্ষ)—ৰাতিৰ ভোজন, তেলবর্জন, চাৰি মাহৰ হোম-ক্রম, অনন্ত পুণ্য আৰু মন্ধাতাৰ জন্মৰ দৃষ্টান্ত।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
অগ্নি দেৱে দিবসভিত্তিক ব্ৰতসমূহৰ নতুন প্ৰকৰণ আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমে ধেনু-ব্ৰত—গো-সম্পৰ্কীয় দানবিধি আৰু দান-যজ্ঞৰ কাঠামোসহ—বৰ্ণিত। তাৰ পাছত পয়ো-ব্ৰতক নিয়ত তপস্যা হিচাপে কোৱা হৈছে: এদিন পালন কৰিলে ‘পৰম সমৃদ্ধি’, আৰু দীঘলীয়া অনুশীলনত মূল্যবান প্ৰতীকী দান (সুৱৰ্ণ কল্পবৃক্ষ, পলা-মানত মাপা ‘সুৱৰ্ণ পৃথিৱী’ আদি) সংযুক্ত। তাৰ পিছত ত্ৰিৰাত্ৰ-ব্ৰত—পক্ষান্তে বা মাসান্তে পুনৰাবৃত্তি, একভক্ত আহাৰ-নিয়ম, আৰু জনাৰ্দন/বিষ্ণুভক্তিত একাগ্ৰতা—ধনলাভৰ পৰা হৰিধাম-প্ৰাপ্তিলৈ, আনকি বংশোদ্ধাৰলৈ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্লপক্ষ, অষ্টমী/দ্বাদশী আদি কালচিহ্ন, “ওঁ নমো বাসুদেৱায়” জপ, ব্ৰাহ্মণভোজন, বস্ত্ৰ-শয্যা-আসন-ছত্ৰ-যজ্ঞোপবীত-পাত্ৰাদি দান, আৰু বিধিদোষৰ বাবে ক্ষমাপ্ৰাৰ্থনাও উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত কাৰ্ত্তিক-ব্ৰতক স্পষ্টভাৱে ভুক্তি-মুক্তি-প্ৰদ বুলি কোৱা হয়। শেষত মাহেন্দ্ৰ, ভাস্কৰ, শান্তপন আদি কৃচ্ছ্ৰ তপ—দুধ/দই/উপবাসৰ ক্ৰম আৰু তিথি-বারৰ নিয়মসহ—ফলনিষ্ঠ ধৰ্মতপস্যাৰ শাস্ত্ৰীয় বিজ্ঞানৰূপে উপস্থাপিত।
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে মাস-ব্ৰতক ভুক্তি আৰু মুক্তি দানকাৰী শৃঙ্খলাবদ্ধ সাধনা বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। আৰম্ভণিতে চাতুৰ্মাস্যৰ নিয়ম—বিশেষকৈ পবিত্ৰ চাৰি মাহত তেল-অভ্যংগ ত্যাগ—তাৰ পাছত মাহভেদে ত্যাগ আৰু দান (যেনে বৈশাখত গোদান; মাঘ বা চৈত্ৰত গুড়-গাই দান) উল্লেখ আছে। নক্তভোজন, একভক্ত, ফলব্ৰত, একদিন এৰি উপবাস, মৌন, চন্দ্ৰায়ণ আৰু প্ৰাজাপত্য আদি তপস্যাই স্বৰ্গ, বিষ্ণুলোক আৰু শেষত মোক্ষাভিমুখ পুণ্য ক্ৰমে প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। সংকল্প আৰু কাল-নিশ্চয়ৰ দ্বাৰা ব্ৰত সম্পূৰ্ণ—চাতুৰ্মাস্যৰ প্ৰস্তুতি, সূৰ্য কৰ্কটত প্ৰৱেশ কৰিলে হৰি-পূজা, আৰু মাজতে মৃত্যু হ’লেও ব্ৰত পূৰ্ণ গণ্য হওক বুলি প্ৰাৰ্থনা। শেষত আশ্বিনৰ কৌমুদী-ব্ৰত: দ্বাদশীত বিষ্ণু-পূজা ফুল, দীপ, ঘি আৰু তিলতেল অৰ্ঘ্যসহ, ‘ওঁ নমো বাসুদেৱায়’ মন্ত্ৰ; চাৰি পুৰুষাৰ্থ লাভৰ ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
অগ্নি ব্ৰতখণ্ডত ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়ো ফলদায়ক নানা ব্ৰতৰ বিৱৰণ দিয়ে। প্ৰথমে চাৰিটা ঋতুত পালনীয় ঋতুব্ৰত—সমিধা-আহুতি সহ হোম, সন্ধ্যাকালীন মৌন, আৰু শেষত ঘৃতধেনু আৰু ঘৃতকুম্ভ দান—উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত সাৰস্বত আচৰণত পঞ্চামৃতস্নান আৰু বছৰশেষত গোদান; চৈত্ৰত বিষ্ণু-একাদশীৰ নক্তাশী ব্ৰত, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি ফল; আৰু শ্ৰী/দেৱী ব্ৰতত পায়স আহাৰ, জোৰা গৰু দান আৰু পিতৃ-দেৱলৈ অৰ্ঘ্য/নিবেদন কৰি তাৰ পাছতহে ভোজনৰ নিয়ম কোৱা হৈছে। পাছত সংক্রান্তি ব্ৰতত ৰাত্ৰিজাগৰণক স্বৰ্গদায়ক বোলা হয়, আৰু অমাৱস্যা-সংক্রান্তি, উত্তৰায়ণ, বিষুৱ আদি সময়ত বিশেষ তীব্ৰতা; প্ৰস্থ-পরিমিত ঘৃতৰে স্নান আৰু ৩২ পল পৰিমাণ দ্ৰব্যে পাপনাশ বিধান আছে। শেষত স্ত্ৰীসকলৰ বাবে তৃতীয়া আৰু অষ্টমী তিথিত উমা–মহেশ্বৰ ব্ৰত, সৌভাগ্য আৰু অবিয়োগৰ বাবে; লগতে সূৰ্যভক্তিত লিঙ্গানুসাৰে পুনর্জন্মৰ ফলশ্ৰুতি উল্লেখিত।
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
ভগৱান অগ্নিয়ে দীপদান-ব্ৰতক ভুক্তি আৰু মুক্তিদায়ক বুলি উপদেশ দিয়ে। দেৱালয়ত বা ব্ৰাহ্মণৰ গৃহত এক বছৰ দীপ জ্বলাই অৰ্ঘ্য দিলে সৰ্বসমৃদ্ধি লাভ হয়; বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্য আৰু কাৰ্ত্তিকত ইয়াৰ পুণ্য অদ্বিতীয়, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি আৰু স্বৰ্গীয় ভোগ দিয়ে। তাৰ পিছত ললিতাৰ কাহিনীত বিষ্ণুমন্দিৰৰ দীপৰ সৈতে জড়িত অনিচ্ছাকৃত এক কৰ্মো মহাফলদায়ক হৈ, তাই ৰাজকুলত পুনর্জন্ম লৈ দাম্পত্যসমৃদ্ধি লাভ কৰে। দীপচুৰি কঠোৰভাৱে নিন্দিত—মূক/জড় জন্ম আৰু অন্ধকাৰ-নৰকত পতনৰ ফল। ইন্দ্ৰিয়াসক্তি, দুষ্কাম আৰু পৰস্ত্ৰীগমন ত্যাগ কৰি হৰিনামজপ আৰু সহজ নিবেদন হিচাপে দীপদান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। শেষত কোৱা হৈছে, দীপদান সকলো ব্ৰতৰ ফল বৃদ্ধি কৰে আৰু এই শিক্ষা শুনি পালন কৰিলে ঊর্ধ্বগতি হয়।
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৱৰ্তী দীপদান-ব্ৰতৰ সমাপ্তি উল্লেখ কৰি তৎক্ষণাৎ হৰিপ্ৰদত্ত নৱব্যূহ-অৰ্চনাৰ প্ৰযুক্ত লিতুৰ্জিত প্ৰৱেশ কৰা হৈছে। অগ্নি পদ্ম-মণ্ডল বিন্যাস শিকায়—মধ্যত বাসুদেৱ, দিশসমূহত সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ আৰু নাৰায়ণ; প্ৰতিটো ৰূপৰ সৈতে নিৰ্দিষ্ট বীজাক্ষৰ, তত্ত্ব/কৰ্মস্থান আৰু জল-স্থাপন আদি বিধান সংযুক্ত। তাৰ পিছত সদ্ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, নৃসিংহ, ভূৰ-ৱৰাহ আদি ৰূপৰ মন্ত্র-বীজ বিন্যাস, দ্বাৰদেশ আৰু পশ্চিম দিশত সহায়ক ন্যাস, গৰুড় আৰু গদা-মন্ত্রৰ বিশেষ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণিত। তাৰপৰা বাহ্য মণ্ডলৰ পৰা অন্তৰ্মুখ সাধনা—দশাঙ্গ-ক্রম পূজা, দিকপালৰ বাবে ঘট-স্থাপন, তোৰণ-ভিতান কল্পনা আৰু চন্দ্ৰামৃত ধ্যান। শেষত দ্বাদশ বীজ ন্যাসে ‘দিব্য দেহ’ নিৰ্মাণ, পুষ্পক্ষেপে শিষ্য চিনাক্তকৰণ, শুদ্ধিৰ বাবে হোমসংখ্যা আৰু দীক্ষা-দক্ষিণা নিৰ্দিষ্ট—দীক্ষাক এই কৰ্মবিজ্ঞানৰ সামাজিক-আধ্যাত্মিক মোহৰ ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
ব্ৰতখণ্ডৰ ব্যৱহাৰিক পূজা-নিৰ্দেশ অব্যাহত ৰাখি এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নি বশিষ্ঠ ঋষিক কয়—পুষ্প, সুগন্ধি দ্ৰব্য, চন্দন আদি অৰ্ঘ্য-উপহাৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ ভক্তিৰ মাধ্যম; ই হৰি (বিষ্ণু)ক সন্তুষ্ট কৰি পাপহানি, ভুক্তি, মুক্তি আৰু বিষ্ণুলোক-প্ৰাপ্তি আদি ক্ৰমফল দিয়ে। প্ৰথমে ‘দেৱযোগ্য’ পুষ্প-পত্ৰৰ তালিকা আৰু বহু উপহাৰৰ বিশেষ ফল উল্লেখ কৰা হৈছে; তাৰ পিছত বিধি দিয়া হৈছে যে শুকান/মুৰ্জাই যোৱা, ভঙা, দোষযুক্ত বা অমঙ্গল দ্ৰব্যেৰে পূজা নকৰিব। সম্প্ৰদায়ভেদে কিছুমান ফুল বিষ্ণুৰ বাবে উপযুক্ত, শিৱৰ বাবে ভিন্ন, আৰু কিছুমান অৰ্ঘ্য শিৱপূজাত নিষিদ্ধ বুলিও কোৱা হৈছে। শেষত সৰ্বোচ্চ ‘পুষ্প’ হিচাপে অন্তৰ্দৃষ্টি-গুণ—অহিংসা, ইন্দ্ৰিয়জয়, ক্ষান্তি, দয়া, শম, তপ, ধ্যান, সত্য (কিছুমান পাঠত শ্রদ্ধাও)—প্ৰতিষ্ঠা কৰি দেখুৱাইছে যে বাহ্য আচাৰ অন্তঃশুদ্ধিত পূৰ্ণ হয়। উপসংহাৰত আসন, মূর্তি-পঞ্চাঙ্গ, অষ্টপুষ্পিকা আৰু দেৱনাম-ক্রম (বিষ্ণুৰ বাবে বাসুদেৱ-আদি; শিৱৰ বাবে ঈশান-আদি)ৰ ভিতৰত অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ বিন্যাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠক মৃত্যু-মুহূৰ্ত আৰু মৃত্যুৰ পাছত কৰ্ম-কাৰণতা কেনেকৈ ফল দিয়ে সেয়া বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয় যে ফুল আদি অৰ্পণ কৰি বিষ্ণুৰ ভক্তিপূৰ্বক পূজা কৰিলে নৰকপতন ৰোধ হয়; আৰু জল, অগ্নি, বিষ, অস্ত্ৰ, ক্ষুধা, ৰোগ বা পতন আদি নিকট কাৰণ মিলিলে দেহধাৰীৰ মৃত্যু ঘটে। তাৰ পাছত জীৱে কৰ্মানুসাৰে আন দেহ গ্ৰহণ কৰে—পাপে যাতনা, ধৰ্মে সুখ। যমৰ ভয়ংকৰ দূতসকলে পাপীক দক্ষিণ দুৱাৰ আৰু ‘কুপথ’ৰে লৈ যায়, ধাৰ্মিকসকল অন্য পথৰে গমন কৰে। অধ্যায়ত বহু নৰক আৰু দণ্ডৰ তালিকা দি হিংসা, চুৰি, কামদোষ, যজ্ঞ/বিধিদূষণ, কৰ্তব্য অৱহেলা আদি পাপ অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট যাতনা বৰ্ণিত। শেষত উপায় হিচাপে নিৰন্তৰ ব্ৰতাচৰণ—বিশেষকৈ মাসোপবাস, একাদশী ব্ৰত আৰু ভীষ্ম-পঞ্চক—নৰকগতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ধৰ্মৰক্ষক সাধন বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠক মাসোপবাস-ব্ৰতক সকলো ব্ৰতৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি উপদেশ দিয়ে। বৈষ্ণৱ যজ্ঞৰ পিছত গুৰুৰ অনুমতিত ই পালনীয়; কৃচ্ছ্ৰ আদি তপস্যাৰে সামৰ্থ্য পৰীক্ষা কৰি বনপ্ৰস্থ, সন্ন্যাসী আৰু নাৰীসকল (বিশেষকৈ বিধৱা)ও অধিকাৰী। আশ্বিন শুক্লপক্ষত একাদশীৰ উপবাসৰ পিছত আৰম্ভ কৰি বিষ্ণুৰ উত্ত্থানলৈ ত্ৰিশ দিন বিষ্ণু-আৰাধনা ৰূপে চলে। ব্ৰতী দিনে তিনিবাৰ ত্ৰিস্নানসহ বিষ্ণুপূজা, নৈবেদ্য, জপ আৰু ধ্যান কৰে; বাক্-সংযম, আসক্তিহীনতা আৰু স্পৰ্শ/আচৰণ-নিয়ম মানে। দ্বাদশীত পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন, দক্ষিণা দান আৰু বিধিমতে পাৰণাৰে সমাপ্তি; তেৰ সংখ্যাত দানবিধি উল্লেখ আছে। ফল—শুদ্ধি, বংশোন্নতি আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি; মূৰ্ছা আহিলে দুধ-ঘিঁউ ব্ৰাহ্মণসম্মত হবি বুলি অনুমতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
ভগৱান অগ্নিয়ে কাৰ্ত্তিক শুক্ল একাদশীৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ভীষ্ম-পঞ্চকক পৰম বৈষ্ণৱ ব্ৰত বুলি বৰ্ণনা কৰে। পাঁচ দিনৰ অনুশাসন—ত্রিকাল স্নান, দেৱ আৰু পিতৃৰ তৰ্পণ, মৌন/আন্তৰিক সংযম—আৰু শেষত হৰিৰ সম্পূৰ্ণ পূজা। বিধিত দেৱতাৰ পঞ্চগব্য আৰু পঞ্চামৃতৰে অভিষেক, চন্দনলেপন, ঘিঁউসহ গুগ্গুল ধূপ, দিন-ৰাতি দীপদান, উৎকৃষ্ট নৈবেদ্য আৰু “ওঁ নমো বাসুদেৱায়” ১০৮ জপ মুখ্য। হোমত যৱ, ব্ৰীহি, তিলৰ আহুতি, অক্ষৰোচ্চাৰণ আৰু ষড়ক্ষৰ মন্ত্ৰসহ “স্বাহা” বিধান আছে। ফুল-পাতৰে অঙ্গপূজা, ভূমিশয়ন আৰু পঞ্চগব্যসহ নিয়ত আহাৰ আদি তপস্যাও উল্লেখিত। অন্তত ভীষ্মৰ হৰি-প্ৰাপ্তি স্মৰণ কৰাই ব্ৰতীক ভুক্তি আৰু মুক্তিৰ ফল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে অগস্ত্যক বিষ্ণুৰূপ বুলি স্পষ্ট কৰি অগস্ত্য-কেন্দ্ৰিক ব্ৰত-পূজাৰ বিধান দিয়ে, যাৰ সৈতে হৰিপ্ৰাপ্তি সংযুক্ত। তিনিদিন সূৰ্যোদয়ৰ আগতে উপবাস, পূজা আৰু অগস্ত্যলৈ অৰ্ঘ্য দান কৰিব লাগে। প্ৰদোষ সময়ত কাশফুলেৰে গঢ়া প্ৰতিমা জলঘট/কুম্ভত স্থাপন কৰি ৰাতি জাগৰণ (প্ৰজাগৰ) কৰিব লাগে। তাৰ পিছত পুৱাতে জলাশয়ৰ ওচৰত অৰ্ঘ্য দি সমুদ্ৰ শোষণ আৰু আতাপি–বাতাপি বিনাশ আদি কীৰ্তি স্মৰণ কৰি স্তোত্ৰেৰে স্তুতি কৰি বৰ আৰু শুভ পৰলোকগতি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। চন্দন, মালা, ধূপ, বস্ত্ৰ, ধান্য/চাউল, ফল, সোণ আদি দ্ৰব্য, ব্ৰাহ্মণক ঘটদান, ভোজন আৰু দক্ষিণা (গো, বস্ত্ৰ, সোণ)ৰ বিধান আছে। মন্ত্ৰপাঠৰ ভেদ উল্লেখিত; নাৰী আৰু শূদ্ৰৰ বাবে বৈদিক মন্ত্ৰবিহীন বিধি। সাত বছৰ অৰ্ঘ্যব্ৰত পালন কৰিলে সৰ্বসমৃদ্ধি, নিঃসন্তানৰ পুত্ৰলাভ আৰু কন্যাৰ ৰাজপতি লাভৰ ফল কোৱা হৈছে।
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
ব্ৰতখণ্ডৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনাত ভগৱান অগ্নিয়ে কৌমুদ-ব্ৰত উপদেশ দিয়ে—আশ্বিন শুক্লপক্ষত এক মাহ ধৰি পালনীয় বৈষ্ণৱ অনুশাসন। সাধকে ভুক্তি আৰু মুক্তিৰ উদ্দেশ্যে সংকল্প কৰি দিনে এবাৰ আহাৰ, একাদশীত উপবাস, হৰিনাম জপ আৰু দ্বাদশীত বিষ্ণুকেন্দ্ৰিক পূজা-ক্ৰম সম্পাদন কৰে। ইন্দ্ৰিয়শুদ্ধিৰ বাবে চন্দন, আগৰু, কেশৰ/কুংকুম লেপন আৰু পদ্ম-নীলপদ্ম পুষ্পাৰ্পণ নিৰ্দেশিত। বাক্সংযমসহ তেলৰ দীপ নিৰন্তৰ জ্বলাই ৰাখি পায়স, আপূপ, মোদক আদি দিন-ৰাতি নৈবেদ্য দিয়া হয়। "ওঁ নমো বাসুদেৱায়" মন্ত্রে প্ৰণাম কৰি ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা, আৰু দেৱতা ‘জাগ্ৰত’ বুলি মানা পৰ্যন্ত ব্ৰাহ্মণভোজন কৰাই ব্ৰত সমাপ্ত; এক মাহৰ তপস্যাই ফল বৃদ্ধি কৰে।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
ভগৱান অগ্নিয়ে ব্ৰত আৰু দানৰ এক সংক্ষিপ্ত কিন্তু সুসংবদ্ধ কাঠামো প্ৰদান কৰে। তিথি, বাৰ, নক্ষত্ৰ, সংক্রান্তি, যোগ আদি সময়-চিহ্ন অনুসৰি, লগতে গ্ৰহণ আৰু মন্বাদি দিনৰ দৰে বিশেষ উপলক্ষত অনুষ্ঠানসমূহ বিন্যাস কৰা হৈছে। ‘কাল’ আৰু ‘দ্ৰব্য’ উভয়ৰ অধিষ্ঠাতা বিষ্ণু—এই তাত্ত্বিক একতা স্থাপন কৰি সূৰ্য, ঈশ, ব্ৰহ্মা, লক্ষ্মী আদি বিষ্ণুৰ বিভূতি বুলি দেখুওৱা হৈছে, যাতে বিভিন্ন বিধি একে তত্ত্বত সঙ্গত হয়। পূজাক্ৰম—আসন, পাদ্য, অৰ্ঘ্য, মধুপৰ্ক, আচমন, স্নান, বস্ত্ৰ, গন্ধ, পুষ্প, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য—উল্লেখিত; দানত গ্ৰাহী ব্ৰাহ্মণৰ নাম আৰু গোত্ৰ উচ্চাৰণসহ মানক দানবাক্যো দিয়া হৈছে। দাতাৰ সংকল্প—পাপশান্তি, আৰোগ্য, বংশবৃদ্ধি, বিজয়, ধনসমৃদ্ধি আৰু শেষত সংসাৰমুক্তি—বৰ্ণিত। নিয়মিত পাঠ/শ্ৰৱণত ভুক্তি-মুক্তিৰ ফলশ্ৰুতি আৰু বাসুদেৱ-উপাসনাত মিশ্ৰ পদ্ধতি ত্যাগ কৰি একে নিয়ম মানিবলৈ উপদেশ আছে।