Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠক কূপ, সোপান-কূপ/বাওঁদী, পুখুৰী আৰু জলাশয় আদিৰ বাবে বৰুণ-কেন্দ্ৰিক প্ৰতিষ্ঠা-বিধি উপদেশ দিয়ে। জলক হৰি (বিষ্ণু), সোম আৰু বৰুণৰ জীৱন্ত সান্নিধ্য বুলি মান্য কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে সোণ/ৰূপা/ৰত্নময় বৰুণ-মূৰ্তি আৰু তাৰ ধ্যানলক্ষণ—দ্বিভুজ, হংসাসনস্থ, অভয়মুদ্ৰা আৰু নাগপাশধাৰী—বৰ্ণিত। তাৰ পিছত মণ্ডপ, বেদী, কুণ্ড, তোৰণ আৰু বাৰুণ-কুম্ভসহ আচার-স্থাপত্যৰ বিধান আহে। তাৰপৰা অষ্ট-কুম্ভ ব্যৱস্থাত দিশানুসাৰে জল-উৎস—সমুদ্ৰজল, গংগাজল, বৰষুণৰ জল, প্ৰস্ৰৱণ/ঝৰাজল, নদীজল, উদ্ভিদ-উৎস জল, তীৰ্থজল আদি—আৰু অভাৱত বিকল্প নিয়ম আৰু মন্ত্রাভিমন্ত্রণ কোৱা হৈছে। শুদ্ধি, নেত্ৰোন্মীলন, অভিষেক, মধুপৰ্ক-বাস্ত্ৰ-পবিত্ৰ অৰ্পণ, অধিবাস, সজীৱকৰণ; লগতে হোমক্ৰম, দশদিক বলি আৰু শান্তিতোয়। শেষত জলাশয়ৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট মাপে মধ্যযূপ/চিহ্ন স্থাপন কৰি জগচ্ছান্তি, দক্ষিণা, ভোজন আৰু বাধাহীন জলদান-ধৰ্মৰ মহিমা—মহাযজ্ঞতকৈও অধিক পুণ্যদায়ক—প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुत्राणे आग्नेये देवादिप्रतिष्ठापुस्तकप्रतिष्ठाकथनं नाम त्रिषष्टितमोध्यायः अथ चतुःषष्टितमोध्यायः कूपादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम
এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণত ‘দেৱাদি প্ৰতিষ্ঠা আৰু পুস্তক-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিৱৰণ’ নামৰ ত্ৰিষষ্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘কূপাদি জলকাৰ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বিৱৰণ’ নামৰ চতুঃষষ্টিতম অধ্যায় আৰম্ভ। ভগৱানে ক’লে—কূপ, বাপী আৰু তড়াগ আদি স্থাপনৰ প্ৰতিষ্ঠাবিধি মই ক’ম, শুনা; কিয়নো জলৰূপে হৰি (বিষ্ণু), সোম আৰু উত্তম বৰুণ অধিষ্ঠিত।
Verse 2
अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः
এই বিশ্ব অগ্নি-সোমময়; বিষ্ণু কাৰণস্বৰূপ, আৰু আপঃ (জল) কাৰণাধাৰ। সেয়ে মানুহে বৰুণৰ প্ৰতিমা সোণৰ, ৰূপৰ বা ৰত্ননির্মিত কৰাব লাগে।
Verse 3
द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं
বৰুণক এইদৰে ধ্যান কৰা—তেওঁ দ্বিভুজ, হাঁসৰ পিঠিত আসীন; সোঁ হাতে অভয় দান কৰে, বাঁ হাতে নাগপাশ ধাৰণ কৰে; আৰু নদীনাগ আদি সঙ্গীয়ে পৰিবৃত।
Verse 4
यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं
যাগমণ্ডপৰ মাজভাগত কুণ্ডে অলংকৃত বেদিকা থাকিব। তোৰণ স্থাপন কৰি কৰকা-সহ বাৰুণ-কুম্ভ স্থাপন কৰিব।
Verse 5
भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान् अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्
দ্বাৰত ভদ্ৰক, অৰ্ধচন্দ্ৰ বা স্বস্তিক আকাৰত কুম্ভ স্থাপন কৰিব। স্থিৰ কুণ্ড নাথাকিলেও অগ্ন্যাধান কৰি পাছত পূৰ্ণা-আহুতি দিব।
Verse 6
वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः
স্নানপীঠত ‘য়ে তে শতম্…’ মন্ত্ৰ জপি বৰুণক স্পৰ্শ কৰি আহ্বান কৰিব। তাৰপিছত দেশিকে মূলমন্ত্ৰে ঘৃত-অভ্যঞ্জন কৰিব।
Verse 7
शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके
‘শন্নো দেবী…’ মন্ত্ৰে প্ৰক্ষালন কৰি, শুদ্ধ আৰু শিৱোদকেৰে অষ্ট কুম্ভৰ অধিবাসন কৰিব; আৰু পূৰ্ব কুম্ভত সমুদ্ৰজল স্থাপন কৰিব।
Verse 8
गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं
আগ্নেয় দিশত গঙ্গাজল, দক্ষিণত বৰষুণৰ জল, নৈঋত্যত ঝৰ্ণাৰ জল, পশ্চিমত নদীৰ জল, আৰু বায়ব্যত স্ৰোতধাৰাৰ জল স্থাপন কৰিব।
Verse 9
औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं अलाभे तु नदीतोयं यासां राजेति मन्त्रयेत्
ঔদ্ভিজ্জ (উদ্ভিদজাত) জল উত্তৰ দিশত স্থাপন কৰিব আৰু ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত তীৰ্থসম্ভৱ জল ৰাখিব। সেয়া নাপালে নদীৰ জল গ্ৰহণ কৰি ‘যাসাং ৰাজা…’ মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত কৰিব।
Verse 10
देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः
দেৱপ্ৰতিমা মচি শুদ্ধ কৰি ‘দুৰ্মিত্ৰিয়ে…’ মন্ত্র জপ কৰিব। তাৰপিছত চিত্ৰিত প্ৰতিমাৰ ‘নেত্ৰোন্মীলন’ কৰিব; সেই চকু ‘মধুৰত্ৰয়’ (তিন মধুৰ দ্ৰব্য)ৰে স্পৰ্শ/প্ৰবোধিত কৰিব।
Verse 11
ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत् समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः
হোমৰ বাবে ঘৃতৰে ধৈমী (স্ৰুৱা) পূৰ্ণ কৰিব; তাৰপিছত গুৰুলৈ গাভী অৰ্পণ কৰিব। ‘সমুদ্ৰজ্যেষ্ঠ…’ মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰি পূৰ্বকুম্ভৰ জলেৰে বৰুণৰ অভিষেক কৰিব।
Verse 12
समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात् देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः
হে গাংগেয় জল, সমুদ্ৰলৈ গমন কৰা। বৰ্ষামেঘৰ পৰা তোমালোক সোম, আৰু ধেনুৰ দৰে প্ৰাচুৰ্যদায়িনী। হে দেবী আপঃ, নিৰ্ঝৰ, নদী আৰু পঞ্চনদ-দেশৰ পৰা ইয়ালৈ আহা।
Verse 13
उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्
‘উদ্ভিদদ্ভ্যঃ’ আৰু ‘উদ্ভিদেন’ মন্ত্রদ্বয়ে, পাৱমানী শুদ্ধিবচনে, তাৰপিছত তীৰ্থজলে; ‘আপো হি ষ্ঠা’ মন্ত্রে, পঞ্চগব্যে, আৰু ‘ধিৰণ্যবৰ্ণাঃ’ সূক্তে—এইদৰে শোধন কৰিব, যাতে স্বৰ্ণসদৃশ পবিত্ৰ দীপ্তি লাভ হয়।
Verse 14
आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः
“আপো অস্মেতি” মন্ত্ৰ, বৰষা-আহ্বানকাৰী সূত্ৰ আৰু ব্যাহৃতিৰ উচ্চাৰণসহ কূপজাত জলেৰে; আৰু তড়াগ-ৰক্ষা মন্ত্ৰসহ তড়াগজাত জলেৰে—বৰুণক বশ কৰা হয়, অৰ্থাৎ বৰুণাৰ্থে সংস্কৃত বৰুণৰ নিজৰ জলেৰে।
Verse 15
आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं
তাৰপিছত পৰ্বতজাত (ঝৰণা/নদী) জল একাশীবিঘট (সংস্কৃত কলস)ত ৰাখি “আপো দেবীঃ…” জপ কৰি স্নান কৰাব। তাৰ পাছত বৰুণক অৰ্ঘ্য দি “বৰুণস্য…” আৰু “ত্বন্নো বৰুণ…” পাঠ কৰিব।
Verse 16
व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं
ব্যাহৃতিসহ মধুপৰ্ক অৰ্পণ কৰিব; “বৃহস্পতেঃ” মন্ত্ৰে বস্ত্ৰ সমৰ্পণ কৰিব; “বৰুণে” মন্ত্ৰে পবিত্ৰ (কুশ-ৱলয়) দিব; আৰু প্ৰণৱ (ॐ)ৰে উত্তৰীয় অৰ্পণ কৰিব।
Verse 17
नदीक्षोदमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आसां रुद्रेति कीर्तयेदिति ङ, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः इन्द्रियेति विचक्षण इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां
“নদীক্ষোদমिति”—খ শাখাৰ চিহ্নিত পাঠ। “আসাং ৰুদ্ৰেতি কীৰ্তয়েত্”—ঙ আৰু গ শাখাৰ চিহ্নিত পাঠ। “ইন্দ্ৰিয়েতি… বিচক্ষণ”—গ আৰু ঘ শাখাৰ চিহ্নিত পাঠ। অথবা বৰুণলৈ বনফুল আদি অৰ্পণ কৰিব; লগতে চামৰ, দৰ্পণ, ছত্ৰ, ব্যজন আৰু বৈজয়ন্তিকাও সমৰ্পণ কৰিব।
Verse 18
मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत् वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्
“মূলেনোত্তিষ্ঠ” এই মূল-মন্ত্ৰে (দেৱতা/প্ৰতিষ্ঠা)ক উঠাই সেই ৰাতি অধিবাসত ৰাখিব। তাৰপিছত “বৰুণঞ্চেতি” দ্বাৰা সান্নিধ্য স্থাপন কৰি, বাৰুণ বিধিৰে (অথবা সেই উপায়ে) পূজা কৰিব।
Verse 19
सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत् मण्डपे पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं
সজীৱীকৰণ (পুনঃপ্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা) ক্ৰিয়াত মূলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যজন কৰিব; তাৰ পিছত গন্ধ আদি দ্ৰব্যেৰে পুনৰ পূজা কৰিব। পূৰ্ববৎ মণ্ডপত প্ৰথমে আৰাধনা কৰি, কুণ্ডসমূহত সমিধা আদি বিধিবৎ আহুতি দিব।
Verse 20
वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत् दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्
বেদাদিৰ মন্ত্রে গন্ধ আদি দ্ৰব্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাৰিটা ‘ধেনু’ আহুতি দোহন (প্ৰস্তুত) কৰিব। তাৰ পিছত দিশসমূহত যৱ-চৰু স্থাপন কৰি, স্থাপন কৰাৰ পাছত হোম কৰিব।
Verse 21
व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः
তাৰ পিছত ব্যাহৃতি অথবা গায়ত্ৰী দ্বাৰা, আৰু মূল-মন্ত্র দ্বাৰাও অভিমন্ত্রণ কৰিব। সূৰ্য আৰু প্ৰজাপতিৰ বাবে ‘দ্যৌঃ স্বাহা’ বুলি, আৰু অন্তৰিক্ষৰ বাবেও (আহুতি/জপ) কৰিব।
Verse 22
तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः
দেহ ধাৰণ কৰা সেই পৃথিৱীদেৱীৰ উদ্দেশে—ইয়াত ‘স্বধৃতি’ৰ বাবে; তাৰ পিছত ইয়াত ‘ৰতি’ৰ বাবে আৰু ইয়াত ‘ৰমতা’ (আনন্দ)ৰ বাবে (আহ্বান) কৰিব। লগতে উগ্ৰ, ভীম আৰু ৰৌদ্ৰ ৰূপকো (আহ্বান) কৰিব।
Verse 23
विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च
আৰু বিষ্ণু, বৰুণ, ধাতা, ৰায়স্পোষ আৰু মহেন্দ্ৰ; অগ্নি, যম, নৈঋত; আৰু তাৰ পিছত বৰুণ আৰু বায়ুও (আৰাধ্য/আহ্বেয়) হয়।
Verse 24
कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्
অগ্নিত হোম কৰোঁতে এইদৰে আহুতি দিব লাগে—“কুবেৰ, ঈশ, অনন্ত, তাৰপিছত ব্ৰহ্মা, ৰজা (ইন্দ্ৰ), জলেশ্বৰ (বৰুণ)—তস্মৈ স্বাহা; ইদং স্বাহা; বিষ্ণৱে স্বাহা; আৰু ‘ব্ৰাহ্মণেভ্যঃ’ স্বাহা”—এইদৰে হোম সম্পন্ন কৰিব।
Verse 25
सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्
“সোমো ধেনু…” মন্ত্রে ছয় আহুতি দি, “ইমং মে…” মন্ত্রোও হোম কৰিব। তাৰপিছত “আপো হি ষ্ঠা…” আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ঋচাৰে, আৰু “ইমা ৰুদ্ৰ…” মন্ত্রোও আহুতি দিব।
Verse 26
दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत् प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः
দহ দিশত বলি দি, গন্ধ-পুষ্প আদি দ্বাৰা পূজা কৰিব। তাৰপিছত প্ৰতিমা উঠাই, জ্ঞানী জনে তাক মণ্ডলত যথাস্থানে স্থাপন কৰিব।
Verse 27
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात् मण्डले इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मूले त्वग्नौ च होमयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायुः सोमो महेन्द्रक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्
ক্ৰম অনুসাৰে গন্ধ, পুষ্প আদি আৰু সোণালী পুষ্পাদি অৰ্ঘ্যৰে পূজা কৰিব। মণ্ডলত (পাঠান্তৰ অনুসাৰে) মূলস্থানৰ অগ্নিত হোমো কৰিব; আৰু কিছুমান পাঠত বায়ু, সোম, মহেন্দ্ৰ আদি দেবতাৰ উল্লেখো আছে। দিশাভাগত দুবিতস্তি পৰিমিত জলাশয়ো স্থাপন কৰিব।
Verse 28
कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः
শ্ৰেষ্ঠ দেশিকে বালিৰে আঠটা মনোৰম স্থণ্ডিল সাজি, তাৰপিছত “বৰুণস্য…” আৰম্ভ হোৱা মন্ত্রে ঘৃতসহ আঠশ আহুতি দিব।
Verse 29
चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयं समाचरेत् सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्
যৱৰ চৰুক অগ্নিত হোম কৰি পাছত শান্তি-তোয়ৰে বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব। সেই জল দেৱতাৰ মূৰ্ধ্নিত ছিটাই সজীৱকৰণ-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব।
Verse 30
ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः ॐ वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्
গৌৰী আৰু নদ-নদীগণসহ যুক্ত বৰুণক ধ্যান কৰিব। “ওঁ বৰুণায় নমঃ” মন্ত্ৰে অর্চনা কৰি পাছত সান্নিধ্য-বিদ্যা/বিধি আচৰণ কৰিব।
Verse 31
उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले
তাক উঠাই নাগপৃষ্ঠ আদি মঙ্গলদ্ৰব্যেৰে পৰিভ্ৰমণ কৰাব। “আপো হি ষ্ঠা…” মন্ত্ৰ জপ কৰি ত্ৰিমধুৰে মধুৰ কৰা ঘটস্থ জলে তাক নিক্ষেপ কৰিব।
Verse 32
जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत् स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां
তাক জলাশয়ৰ মধ্যভাগত সুগোপনে স্থাপন কৰিব। স্নান কৰি বৰুণ আৰু ‘ব্ৰহ্মাণ্ড’ নামে পৰিচিত সৃষ্টিক ধ্যান কৰিব।
Verse 33
अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं
অগ্নিবীজে দগ্ধ কৰি তাৰ ভস্মেৰে ধৰাতল প্লাৱিত কৰিব। সমগ্ৰ লোকক জলময় বুলি ধ্যান কৰি তাত জলেৰ ঈশ্বৰক চিন্তা কৰিব।
Verse 34
तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत् चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं
জলৰ মাজভাগত দেৱতাক স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত যূপ (যজ্ঞস্তম্ভ) স্থাপন কৰিব লাগে—যি চতুৰস্ৰ, অষ্টকোণ বা বৃত্তাকাৰ ৰূপে নিৰ্মিত।
Verse 35
आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्
দেৱতাৰ লিঙ্গ (চিহ্ন) বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি, কূপক (গাঁত)ত দহ হাত দীঘল, যজ্ঞোপযোগী বৃক্ষজাত যূপ স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু তাৰ মূলে স্বৰ্ণফল ন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 36
वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्
বাপী (সোপানকূপ)ত পন্ধৰ হাত, পুষ্কৰিণী (পদ্মসৰোবৰ)ত বিশ হাত, আৰু তড়াগত পঁচিশ নামে পৰিচিত (পঁচিশ হাত) — জলেৰ মাজভাগত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 37
यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां
“যাগমণ্ডপাঙ্গেণ” অথবা “যূপব্ৰস্ক” এই মন্ত্ৰে তাক স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত বস্ত্ৰেৰে মেৰিয়াই, যূপৰ ওপৰত সৰু পতাকা স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 38
चरुं सचमसं हुत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः उत्थाय इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्तितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यूपस्थानेति मन्त्रत इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत् दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं
চৰু আৰু চমসসহ অগ্নিত আহুতি দি, তাৰ পিছত উঠি—পাঠভেদত নিৰ্দেশিত বিধি অনুসাৰে—যূপস্থানত গন্ধাদি দ্ৰব্যেৰে পূজা কৰি ‘জগচ্ছান্তি’ কৰ্ম সম্পাদন কৰিব লাগে। গুৰুক দক্ষিণা হিচাপে ভূমি, গাই, স্বৰ্ণ আৰু জলপূৰ্ণ পাত্ৰ দিব লাগে।
Verse 39
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः
দ্বিজসকলক দক্ষিণা দিয়া আগত অতিথিসকলক ভোজন কৰাব লাগে। ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈকে যি কোনো জলপ্ৰাৰ্থী, সকলোকে জল দান কৰাটো ধৰ্ম।
Verse 40
ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा तोयमुत्सर्जयेदेवं पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्
পুখুৰীৰ জলেৰে তেওঁলোকে তৃপ্তি লাভ কৰক। এইদৰে জল উৎসৰ্গ/অৰ্পণ কৰি পাছত পঞ্চগব্য স্থাপন বা প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 41
आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्
‘আপো হি ষ্ঠা…’ৰে আৰম্ভ হোৱা তিনিটা মন্ত্রে দ্বিজসকলে শান্তিজল প্ৰস্তুত কৰক। তাৰ পাছত পুণ্যাৰ্থে তীৰ্থজল তাত নিক্ষেপ কৰক আৰু দ্বিজসকলক গোকুল/গোদান অৰ্পণ কৰক।
Verse 42
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत् अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्
অন্ন-আদিৰ এনে ব্যৱস্থা কৰিব লাগে যি কাকো বাধা দিয়া নহয় আৰু সৰ্বজনৰ বাবে। যিয়ে ইয়াক নিত্যব্ৰতৰ দৰে পালন কৰে, সি সহস্ৰ সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 43
एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति
যিয়ে এক দিনৰ বাবেও জলৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে, তাৰ পুণ্য অগণন অযুত-অযুতৰ সমান। সি স্বৰ্গত বিমানে আনন্দ কৰে আৰু নৰকলৈ নাযায়।
Verse 44
गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्
যিহেতু গাই আদি প্ৰাণীয়ে সেই জল পান কৰে, সেয়ে কৰ্তাৰ পাপ নাহে। জলদানৰ দ্বাৰা সকলো দানৰ ফল লাভ কৰি দেৱপূজা কৰি স্বৰ্গ লাভ কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
A precise directional protocol for an aṣṭa-kumbha set: distinct water-types are assigned to specific quarters (including ocean-water in the eastern kumbha), combined with mantra-purifications, followed by homa/bali/śānti-toya and a measured central yūpa/marker (different lengths for vāpī, puṣkariṇī, and taḍāga).
By framing public water provision as yajña and dāna: correct ritual consecration aligns the work with cosmic order (ṛta), while unrestricted water-gifting and feeding cultivate compassion and merit, supporting artha/kāma ethically and reinforcing dharma as a basis for inner purification and eventual mokṣa.
Varuṇa is central as Jaleśvara (Lord of Waters). The chapter explicitly identifies water as a form in which Hari (Viṣṇu), Soma, and Varuṇa are present, making Varuṇa-pratiṣṭhā the theological anchor for sanctifying waterworks.
The text preserves multiple recension readings (e.g., Kha, Ga, Gha, Ṅa) for certain mantra-phrases and procedural cues, indicating a living ritual tradition where regional manuscript lines preserved slightly different liturgical details.