Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ ধাৰাবাহিকতাত অগ্নিদেৱে পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ব্যক্ত–অব্যক্ত চিন্তাৰ পৰা আগবাঢ়ি প্ৰতিমা-স্থাপনৰ সূক্ষ্ম শিল্পবিধি বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ পিণ্ডিকা (আধাৰ/পীঠ)ৰ লক্ষণ অনুপাত-নিয়মে নিৰ্ধাৰণ কৰে—দৈৰ্ঘ্য প্ৰতিমাৰ প্ৰমাণ অনুসাৰে, প্ৰস্থ আৰু মেখলা-বন্ধ আদি ভগ্নাংশ-মাপে। তাৰ পিছত ভিত্তিৰ গাঁতৰ মাপ, উত্তৰ দিশলৈ সামান্য ঢাল, আৰু প্ৰণালা (জল-নিৰ্গমন) ক’ত ওলাই যাব লাগে সেয়া নিৰ্দেশ কৰি জল-ব্যৱস্থাপনৰ দ্বাৰা শুচিতা ৰক্ষা পায় বুলি দেখুৱায়। ষোড়শাংশ পদ্ধতিত উচ্চতাৰ স্তৰবিভাগ আৰু তল, মধ্য, কণ্ঠ অংশৰ খণ্ডবিভাগ মান্য কৰা হৈছে। ‘সাধাৰণ’ প্ৰতিমাতো এই নিয়ম প্ৰযোজ্য; গৰ্ভগৃহ/শ্ৰাইন-দ্বাৰৰ অনুপাত মন্দিৰ-দ্বাৰমাপৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে; আৰু প্ৰতিমা-প্ৰভাত গজ আৰু ব্যালক অলংকাৰৰ বিধান আছে। শেষত সাৰ্বজনীন প্ৰতিমামিতি—পুৰুষ দেৱতা হৰি/বিষ্ণু-মান, দেৱী লক্ষ্মী-মান—শোভা ধৰ্মীয় আৱশ্যকতা বুলি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘ব্যক্ত-অব্যক্ত-লক্ষণ’ নামৰ চুয়ান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া পঞ্চপঞ্চাশতম অধ্যায়—পিণ্ডিকা-লক্ষণ কথন। ভগৱানে ক’লে: ‘ইয়াৰ পাছত মই প্ৰতিমাৰ পিণ্ডিকা (আধাৰ) বৰ্ণনা কৰিম; দৈৰ্ঘ্যত প্ৰতিমাসমান আৰু প্ৰস্থত তাৰ অর্ধেক হ’ব।’
Verse 2
उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
মেখলা (বন্ধনী/পট্টি)ৰ মাপ—উচ্চতা/দৈৰ্ঘ্যৰ অর্ধেক আৰু সৰ্বাধিক প্ৰস্থৰ অর্ধেক; অথবা এক-তৃতীয়াংশৰ সমানও হ’ব পাৰে—অর্থাৎ সেই মাপ তিন ভাগ কৰি মেখলা স্থিৰ কৰিব লাগে।
Verse 3
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
খাত (ভিতিৰ খাঁদ) নিৰ্ধাৰিত সেই মাপতেই হ’ব আৰু তাক অলপ উত্তৰ দিশলৈ ঢালু কৰি দিব লাগে। লগতে প্ৰণাল (জল-নিষ্কাশন)ৰ নিৰ্গমন বিস্তাৰৰ এক-চতুৰ্থাংশ দূৰত্বত হ’ব।
Verse 4
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
আগভাগত মূল আধাৰৰ বিস্তাৰ সম্পূৰ্ণ ৰাখিব লাগে; পিছফালে সেয়া তাৰ অর্ধেক হ’ব। লগতে জলমাৰ্গ/নলাৰ প্ৰস্থ বিস্তাৰৰ এক-তৃতীয়াংশ অনুসাৰে কৰিব লাগে।
Verse 5
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्
ঈশ (প্ৰভুৰ প্ৰতিমা)ৰ দৈৰ্ঘ্য পিণ্ডিকা (আধাৰ)ৰ অৰ্ধৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। অথবা নিৰ্ধাৰিত মানৰ সমদৈৰ্ঘ্য ঈশ-প্ৰতিমা নিৰ্ণয় কৰি সেই অনুসাৰে মাপ-সূত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 6
मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
উচ্চতা পূৰ্বোক্ত বিধিৰে ষোল ভাগত বিভক্ত কৰি গঢ়িব লাগে। তাত তলৰ অংশ ছয় ভাগ, মধ্য অংশ দুই ভাগ, আৰু কণ্ঠ (গলা) তিন ভাগ কৰিব লাগে।
Verse 7
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
অৱশিষ্ট সকলো অংগ একে একে ক্ৰমে গঢ়িব লাগে; লগতে প্ৰতিষ্ঠা-কৰ্মৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত নিৰ্গম/ছিদ্ৰসমূহো কৰিব লাগে। পট্টিকা আৰু পিণ্ডিকা সম্পৰ্কীয় এই বিধান সাধাৰণ প্ৰতিমাতো প্ৰযোজ্য।
Verse 8
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
প্ৰাসাদৰ দ্বাৰ-মান অনুসাৰে প্ৰতিমা-গৃহৰ দ্বাৰ নিৰ্ধাৰিত বুলি কোৱা হৈছে। লগতে প্ৰতিমাতো প্ৰভা (আভামণ্ডল/তোৰণ) গজ আৰু ব্যালক অলংকাৰসহ যুক্ত হ’ব লাগে।
Verse 9
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
হৰি (বিষ্ণু)ৰ পিণ্ডিকাও সদায় যথোচিত শোভা অনুসাৰে গঢ়িব লাগে। সকলো দেৱতাৰ বাবে শিষ্ণুৰ বাবে কোৱা মান (প্ৰমাণ)কেই মান্য বুলি কোৱা হৈছে; আৰু সকলো দেৱীৰ বাবে লক্ষ্মীৰ বাবে কোৱা মানকেই মান্য বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
Icon-installation metrics: piṇḍikā length–breadth ratios, mekhalā fractional measures, a north-sloping foundation pit, and praṇāla outlet placement at one-fourth of the breadth—linking proportion with drainage and purity.
By treating measurement, orientation, and water-management as sacred duties within Pratiṣṭhā: correct form (rūpa), function (praṇāla/drainage), and beauty (śobha) become disciplined offerings that sustain dharma and support focused worship.
The chapter states that male deities follow the proportional standard associated with Śiṣṇu/Hari, while all goddesses follow the Lakṣmī standard, ensuring consistent iconometric harmony.