Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
এই অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে পাণ্ডুলিপি-সমালোচনাৰ স্পষ্ট উল্লেখ আছে—আগৰ বিকৃত পাঠাংশক প্ৰতিলিপি-দোষ বুলি নাকচ কৰা হয়, আৰু শাস্ত্ৰত শুদ্ধ পৰম্পৰাৰ নিখুঁত সংৰক্ষণ যে অত্যাৱশ্যক সেয়া স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পাছত স্কন্দে ব্যাকৰণৰ সংক্ষিপ্ত নিৰূপণ কৰে—‘শব্দৰ সিদ্ধ স্বৰূপ’—কাত্যায়ন পৰম্পৰানুগ আৰু নবশিক্ষাৰ্থীৰ উপদেশৰ বাবে। ব্যাকৰণ-কাৰ্যত ব্যৱহৃত সংজ্ঞাসমূহ উন্মোচন কৰি, শিবসূত্ৰ-ক্রম (‘অ ই উ ণ্ …’ৰ পৰা ‘হ ল্’লৈ) আধাৰ কৰি প্ৰত্যাহাৰ-পদ্ধতি মুখ্যভাৱে বৰ্ণিত। উপদেশ-ৰীতি কোৱা হৈছে—ধ্বনিসমূহক ইট্-চিহ্নসহ দেখুওৱা আৰু বিধি-প্ৰয়োগত অনুনাসিকতা পৰিহাৰ কৰা। শেষত প্ৰত্যাহাৰ-গ্ৰহণ নীতি—আদি ধ্বনি আৰু অন্ত্য সূচক (ইট্) মিলি মাজৰ ধ্বনিসমূহৰ গোট বুজায়; প্ৰতিটো নিজ নিজ পৰিসৰত গ্ৰাহ্য। অগ্নি পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় দৃষ্টিত ব্যাকৰণ বেদপাঠৰ শুদ্ধতা, আচার-অনুষ্ঠানৰ যথার্থতা আৰু অৰ্থব্যাখ্যাৰ বিশ্বাসযোগ্যতাৰ বাবে পবিত্ৰ উপকৰণ, যি ধৰ্ম আৰু মোক্ষলক্ষ্যৰ সৈতে সংযুক্ত।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
এই অধ্যায়টো আগৰ প্ৰত্যাহাৰ-তালিকাৰ পাছতেই আৰম্ভ হৈ ধ্বনি-সংক্ষিপ্ত সংকেতৰ পৰা আঁতৰি ‘সন্ধি-সিদ্ধ-ৰূপ’—অৰ্থাৎ সন্ধিৰ স্থিৰ/প্ৰমাণিত ফল-ৰূপ—বৰ্ণনা কৰে। স্কন্দে স্বৰ-সন্ধি সংক্ষিপ্ত, উদাহৰণ-প্ৰধান ৰূপে (দণ্ডাগ্ৰমম্, সাগতাঃ, দধীদম্, নদীহতে, মধূদকম্) আৰম্ভ কৰি দেখুৱাই যে প্ৰমাণিত ফল লক্ষ্য কৰিয়েই শুদ্ধ ব্যুৎপত্তি শিকিব লাগে। তাৰ পাছত যজ্ঞীয় উচ্চাৰণ আৰু বৰ্ণ-সন্দৰ্ভ (ḹ-ৰ উল্লেখসহ), পৰ্যায়/বিকল্প জোৰা, আৰু নির্দেশক সন্ধি (ত + ইহ → তয়ীহ) আদি আলোচনা হয়। তাৰ পিছত ব্যঞ্জন-সন্ধি আৰু বিসৰ্গজনিত পৰিৱর্তন ‘ভৱাঞ্ চেতে/ভৱাঞ্ চ শেতে/ভৱাঞ্ শেতে’ আদি বাক্যশ্ৰেণীৰ সৈতে দিয়া হৈছে। লগতে বাক্ৰ মসৃণতা, অনুপাত, আৰু কঠোৰ সংযোগ পৰিহাৰৰ নীতিতত্ত্ব দাঙি ধৰি ব্যাকৰণশুদ্ধিক ধৰ্মজীৱনৰ সংযত বাক্প্ৰয়োগৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
এই অধ্যায়ত সন্ধিজাত ৰূপৰ পাছত নামপদৰ বিভক্তিৰূপ (সুপ্) আলোচনা আৰম্ভ হয়। স্কন্দে কাত্যায়নক দুটা প্ৰত্যয়-ব্যৱস্থা বুজাই দিয়ে—নামৰ বাবে ‘সুপ্’ আৰু ক্ৰিয়াৰ বাবে ‘তিঙ্’; আৰু ‘সুপ্’ক সাত বিভক্তিৰ আধাৰ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰে। প্ৰতিটো বিভক্তিৰ সুপ্-প্ৰত্যয়সমূহ তালিকাভুক্ত কৰি সেয়া ‘প্ৰাতিপদিক’ সংজ্ঞাত স্থাপন কৰা হৈছে—ধাতু আৰু তিঙ্ আদি ক্ৰিয়াপ্ৰত্যয়বিহীন নামমূল। প্ৰাতিপদিকক অজন্ত/হলন্ত আৰু পুং/স্ত্ৰী/নপুংসক লিংগভেদে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি ‘নায়ক’ আদি উদাহৰণ-শব্দ, লগতে বহু বৈদিক আৰু অনিয়মিত ৰূপ উল্লেখ কৰা হৈছে। কাৰক-অৰ্থে বিভক্ত্যৰ্থ সংযোগ কৰা হৈছে—প্ৰথমা স্বাৰ্থ আৰু সম্বোধন, দ্বিতীয়া কৰ্ম, তৃতীয়া কৰণ, চতুৰ্থী সম্প্ৰদান, পঞ্চমী অপাদান, ষষ্ঠী স্বামিত্ব, সপ্তমী অধিকৰণ। শেষভাগত সখা, পতি, পিতা, গৌঃ, ৰাজা, পন্থা আৰু ক/অয়ম/অসৌ আদি সৰ্বনামৰ ৰূপপাঠ, নিয়ম-অপবাদ আৰু শিষ্ট-যজ্ঞীয় প্ৰয়োগ দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
ব্যাকৰণধাৰাত পুংলিঙ্গ ৰূপসমূহ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পাছত স্কন্দে স্ত্ৰীলিঙ্গ শব্দ-সিদ্ধ ৰূপসমূহ সংক্ষিপ্ত, আবৃত্তিযোগ্য তালিকা-ধৰণে উপস্থাপন কৰে। প্ৰথমে ‘ৰামা’ (আকাৰান্ত) আদৰ্শৰ বিভক্তিৰূপ, তাৰ পাছত ‘নদী’ আদি ঈকাৰান্ত, ‘শ্ৰী’ আৰু ‘স্ত্ৰী’ আদি মান্য বিকল্পসহ শব্দ, আৰু বাক্, শ্রগ্, দ্যৌঃ, সমিত্, দৃশৎ আদি ব্যঞ্জনান্ত বিশেষ শব্দৰ ৰূপ দিয়া হৈছে। ‘অসৌ/অমূ’ শ্ৰেণীৰ সৰ্বনামিক-নিৰ্দেশক ৰূপো উল্লেখিত, লগতে শ্রীয়ৈ/শ্রীয়ে, ভবতী→ভবন্ত্য আদি অনুমোদিত বিকল্পৰ কথাও কোৱা হৈছে। স্মৰণোপযোগী স্থিৰ তালিকাৰ জৰিয়তে শুদ্ধ প্ৰয়োগ, ভাষ্যপাঠ আৰু অনুষ্ঠানভাষাৰ বিশ্বস্ততা ৰক্ষাৰ বাবে আগ্নেয় বিদ্যাৰ ব্যাকৰণ-পুরাণ সমন্বয় এই অধ্যায়ে প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
এই অধ্যায়ে ব্যাকৰণ-খণ্ডত স্ত্ৰীলিঙ্গ শব্দৰ সিদ্ধ (প্ৰতিষ্ঠিত) ৰূপসমূহৰ আলোচনা সমাপ্ত কৰি, নপুংসকলিঙ্গ ধাৰালৈ আগবঢ়াৰ আগতে এক সংকলন-বিন্দু ৰূপে থাকে। আগ্নেয় বিদ্যাৰ পবিত্ৰ উপদেশ-প্ৰবাহত পাঠ, শিক্ষাদান আৰু যজ্ঞীয় বাক্যত শুদ্ধ প্ৰয়োগ স্থিৰ কৰিবলৈ এই সমাপ্তি উপযোগী। শিৰোনাম অনুসাৰে ইয়াত তত্ত্বকল্পনা নহয়; অধিকাৰপ্ৰাপ্ত, মুখস্থযোগ্য সিদ্ধ-ৰূপসমূহেই মুখ্য। ই পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় পদ্ধতি দেখুৱায়, য’ত ব্যাকৰণশুদ্ধিক অৰ্থৰক্ষাকাৰী ধৰ্মীয় সুৰক্ষা বুলি গণ্য কৰা হয়।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
নপুংসকলিঙ্গ ৰূপৰ পাছত এই অধ্যায়ত সুকন্দে বিভক্তিৰ অৰ্থসহ কাৰক ব্যাখ্যা কৰিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। কৰ্তাক স্বতন্ত্ৰ বুলি নিৰূপণ কৰি প্ৰেৰক-কৰ্তৃত্বৰ ভেদ দেখুওৱা হৈছে। কৰ্তা পাঁচবিধ আৰু কৰ্ম সাতবিধ; শ্ৰীসহ বিষ্ণুক নমস্কাৰ, হৰিৰ মঙ্গলাৰ্থে পূজা, আৰু বিষ্ণু-নমস্কাৰে মোক্ষ—এনে বৈষ্ণৱ ভাবযুক্ত উদাহৰণ দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত কৰণ, সম্প্ৰদান, অপাদান আৰু অধিকৰণ কাৰকক বিভক্তি-প্ৰয়োগৰ সৈতে মিলাই বিশেষ নিয়ম—কৰ্মপ্ৰবচনীয়ৰ সৈতে দ্বিতীয়া, ‘নমঃ/স্বাহা’ আদিৰ সৈতে চতুৰ্থী, আৰু অনভিহিত প্ৰসঙ্গত তৃতীয়া আৰু ষষ্ঠী—উল্লেখ কৰিছে। বৈষয়িক আৰু সামীপ্যক দোষ, ৰূঢ় লোকেটিভ প্ৰয়োগ, ষষ্ঠীৰ ব্যৱহাৰ আৰু কিছুমান তদ্ধিত গঠনত ষষ্ঠী-নিষেধো কোৱা হৈছে। সমগ্ৰ ব্যাকৰণক অগ্নেয় বিদ্যা ৰূপে ধৰ্ম, বিধিবাক্যৰ স্পষ্টতা আৰু ভক্তি-কেন্দ্ৰিত অৰ্থপ্ৰকাশৰ সহায়ক বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
এই অংশত অগ্নিপুৰাণৰ ব্যাকৰণ-খণ্ডত ‘কাৰক’ বিষয়ৰ সমাপ্তি-চিহ্ন দিয়া হৈছে; কলোফনত কাৰকাধ্যায় সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ ঘোষণা আছে। ব্যাকৰণক যজ্ঞকর্ম, ন্যায়-ব্যৱহাৰ আৰু শাস্ত্ৰব্যাখ্যাত অৰ্থ-ৰক্ষা কৰা ধৰ্মোপকাৰী নিয়মবদ্ধ বিদ্যা হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। সমাপ্তিৰ পাছতেই গ্ৰন্থ ‘সমাস’ প্ৰকৰণলৈ আগবাঢ়ে—কাৰক-সম্পৰ্কৰ পৰা সমাসৰ জৰিয়তে ৰূপ-অৰ্থ সংক্ষেপলৈ ক্ৰমবদ্ধ অগ্ৰগতি, অগ্নেয় শিক্ষাধাৰা অনুসাৰে, সূচিত হয়।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
এই অধ্যায়টো সমাস-প্ৰকৰণৰ সমাপ্তি-কলফন ৰূপে দিয়া হৈছে, যাৰ দ্বাৰা অগ্নিপুৰাণৰ ব্যাকৰণ-অংশত সমাসবিচাৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ কথা সূচিত হয়। সমাসত বাক্য-সংযোজনৰ জৰিয়তে অৰ্থ সংক্ষিপ্ত হয়; তাৰ পিছত তদ্ধিত-প্ৰকৰণত প্ৰত্যয়-ব্যুৎপত্তিৰে অৰ্থ বিস্তাৰ পায়—ই শাস্ত্ৰীয় শিক্ষাক্ৰমৰ সংকেত। আগ্নেয় বিদ্যাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই ভাষাগত বিন্যাস কেৱল পাণ্ডিত্য নহয়; ধৰ্মগ্ৰন্থৰ যথাযথ বোধ আৰু যজ্ঞ-উপদেশত শুদ্ধ উচ্চাৰণ, শৃঙ্খলিত বাক্প্ৰয়োগৰ সহায়ক। এই সংযোগবিন্দুৱে সমাস অংশ সমাপ্ত কৰি তদ্ধিত আৰম্ভ কৰে আৰু বসিষ্ঠলৈ অগ্নিদেৱৰ বিশ্বকোষীয় উপদেশত পাঠ্যক্ৰমসদৃশ প্ৰবাহ অটুট ৰাখে।
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
ব্যাকৰণৰ পাঠক্রমত এই অধ্যায়ে তদ্ধিতৰ পাছত উণাদি-প্ৰত্যয়ৰ আলোচনা কৰে—ধাতুৰ পাছত যোগ হোৱা বিশেষ প্ৰত্যয়, যাৰ দ্বাৰা প্ৰচলিত শব্দৰূপ সিদ্ধ হয়। কুমাৰৰ উপদেশধর্মী ভংগীত কিছুমান উদাহৰণ দিয়া হৈছে; যেনে উণি-প্ৰত্যয়ে ‘কাৰু’ (কাৰিগৰ)। তাৰ পাছত বৈদিক প্ৰয়োগত ‘বহুল’ভাৱে পোৱা উণাদি-সিদ্ধ বা পৰম্পৰাগত ৰূপসমূহৰ নৈঘণ্টু-ধাঁচৰ তালিকা বিস্তাৰিত হয়। এটা স্থানত পাঠভেদৰ উল্লেখ কৰি ভিন্ন পাঠ-পরম্পৰাৰ পঠনান্তৰো সূচোৱা হৈছে। পশু, আত্মীয়তা, স্থান, বস্তু আৰু ভাব-গুণ আদি শব্দৰূপ দি, যজ্ঞ, অধ্যয়ন আৰু শাসনত শুদ্ধ ভাষাৰ জৰিয়তে ধৰ্মসেৱাত এই জ্ঞান সহায়ক হয়।
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
এই অধ্যায়ত পুৰাণীয় বিশ্বকোষীয় পৰিসৰৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত ব্যাকৰণ-প্ৰকৰণ হিচাপে তিঙ্-প্ৰত্যয় (ক্ৰিয়াৰ পুৰুষ-ৱচন অন্ত) আৰু সিহঁতৰ ভাব, কৰ্ম আৰু কৰ্তৃ-প্ৰয়োগত বিনিয়োগ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। আগৰ উণাদি বিষয়ত পাঠ-বিচ্ছেদৰ ইঙ্গিত দি লকাৰসমূহৰ অৰ্থক্ষেত্ৰ ক্ৰমে কোৱা হয়—লট্ বৰ্তমান, লিঙ্ বিধি/আশীৰ্বাদ, লোট্ আজ্ঞা/আশীষ, লঙ্ দূৰ অতীত, লুঙ্ আৰু লিট্ অতীত (লিট্-ত পৰোক্ষ/অদৃষ্ট বিশেষ), আৰু লুট্/লৃঙ্ ভবিষ্যৎ। পৰস্মৈপদ-আত্মনেপদ ভেদসহ পুৰুষ-প্ৰত্যয়ৰ তালিকা দি ভূ, এধ্ আদি ধাতুৰে ৰূপ দেখুওৱা হৈছে; অন্য ধাতুগুচ্ছ আৰু বিকৰণ-টীকাো আছে। শেষত সন্ (ইচ্ছাৰ্থ), ণিচ্ (প্ৰেৰণা), যঙ্ (আবৃত্তি) আৰু যঙ্-লুক্ ৰূপসমূহ উদাহৰণ আৰু ‘ৰূপক’ নমুনাৰ সৈতে সংযোগ কৰি বুজোৱা হৈছে।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
ব্যাকৰণ-পাঠক্রমত তিঙ্-সিদ্ধৰূপৰ পাছত এই অধ্যায়ত কৃত্-সিদ্ধৰূপ আলোচনা কৰা হৈছে। কুমাৰে কৃত্-প্ৰত্যয়ৰ জৰিয়তে ভাব (ক্ৰিয়া/অৱস্থা), কৰ্ম (বস্তু) আৰু কৰ্তৃ (কৰ্তা)—এই তিনিটা অৰ্থক্ষেত্ৰত নাম আৰু কৃদন্ত কেনেকৈ গঠিত হয় সেয়া বুজাইছে। ল্যুট্/ক্তিন্/ঘঞ্ ভাববাচক; ক্ত-ধৰণৰ কৃদন্ত সাধাৰণতে কৰ্তৃবাচক যদিও কেতিয়াবা ভাব বা কৰ্মো সূচায়; শতৃ/শানচ, বুণ্/তৃচ আদি প্ৰত্যয়ে অংশগ্ৰাহী/কৰ্তৃবাচক গঠন দেখুওৱা হৈছে। ক্বিপ্-উৎপন্ন ৰূপ (যেনে স্বয়ম্ভূ), লিট্-সম্পৰ্কিত কৃত্-ধাঁচ (ক্বন্-সু/কান) আৰু ছন্দসত বহুল উণাদি-ব্যুৎপত্তিও বিশেষকৈ উল্লেখিত। ‘প্ৰত্যয়–অৰ্থ–উদাহৰণ’ শৈলীত অধ্যায়ে দেখুৱায় যে ব্যাকৰণশাস্ত্ৰ যথাৰ্থ বোধ আৰু ধৰ্মসম্মত ভাষা-প্ৰয়োগৰ বাবে প্ৰকাশিত সহায়।
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
এই সমাপ্তি-চিহ্ন কৃত্-প্ৰত্যয়জাত ৰূপসম্বন্ধীয় পূৰ্বৰ ব্যাকৰণ-খণ্ডক সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু ‘সিদ্ধ’ অৰ্থাৎ প্ৰতিষ্ঠিত ৰূপ-ফলৰ পূৰ্ণতাক জোৰ দিয়ে। অগ্নি পুৰাণৰ ব্যাকৰণ-শিক্ষাত এনে সমাপ্তি পাঠ-সন্ধি হিচাপে কাম কৰে—শব্দ-গঠন নিয়মৰ পৰা শিক্ষাৰ্থীক শব্দকোষীয় প্ৰয়োগ আৰু শ্ৰেণীবিভাগলৈ লৈ যায়। অধ্যায়ান্ত কলফনে বসিষ্ঠলৈ অগ্নিৰ উপদেশৰ সংলাপগত প্ৰামাণ্য দৃঢ় কৰে আৰু পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত লিংগ, পৰ্যায় আৰু নানাৰ্থসহ শব্দ-সমূহৰ নিয়মিত তালিকাকৰণৰ বাবে পাঠকক সাজু কৰে।