Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ঈশ্বৰ-ৰূপ ভগৱান অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক ৰাজ্যবৃদ্ধিৰ বাবে নগৰ স্থাপন আৰু নগৰ বিন্যাসৰ বাস্তুনীতি উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে যোজনামান অনুসাৰে স্থান নিৰ্বাচন, তাৰ পিছত প্ৰতিষ্ঠা-পূৰ্বকৰ্ম হিচাপে বাস্তুদেৱতাৰ পূজা আৰু বলি অৰ্পণৰ বিধান আছে। তাৰপিছত ৩০-পদ বাস্তু-মণ্ডল আৰু দ্বাৰস্থাপন: পূবে সূৰ্য খণ্ড, দক্ষিণে গন্ধৰ্ব, পশ্চিমে বৰুণ, উত্তৰে সৌম্য—এনে নিৰ্দেশ। হাতী চলাচলযোগ্য দ্বাৰৰ মাপ, অশুভ দ্বাৰ-ৰূপৰ নিষেধ আৰু নগৰ ৰক্ষাৰ বাবে শান্তিকৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। চাৰিদিশে পেশা/প্ৰশাসনিক অঞ্চল—শিল্পী, নট-গায়ক, মন্ত্রী, ন্যায়াধিকাৰী, বণিক, বৈদ্য, অশ্বাৰোহী—আৰু শ্মশান, গোহাল/গোঘেৰ, কৃষকৰ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। দেবপ্ৰতিষ্ঠা নথকা বসতি ‘নিৰ্দৈৱত’ হৈ উপদ্ৰৱগ্ৰস্ত হয়; দেব-সংৰক্ষিত নগৰ জয়, ভোগ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে। শেষত গৃহৰ ভিতৰুৱা বিভাগ—ৰান্ধনীঘৰ, কোষ/ভঁৰাল, ধান্যাগাৰ, দেবকক্ষ—আৰু গৃহপ্ৰকাৰ—চতুঃশালা, ত্ৰিশালা, দ্বিশালা, একশালা; আলিন্দ/দলিন্দ ভেদ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘গৃহাদি-বাস্তু’ নামৰ ১০৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ১০৬তম অধ্যায়—‘নগৰাদি-বাস্তু’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে: ৰাজ্যাদি বৃদ্ধিৰ বাবে মই নগৰ-আদি বসতিৰ বাস্তু-নীতি বৰ্ণনা কৰিম; সেই উদ্দেশ্যে এক যোজন বা অৰ্ধযোজন পৰিমিত উপযুক্ত স্থান আশ্ৰয় কৰিব লাগে।
Verse 2
हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके
“হনা” (এইদৰে): ঘ পাণ্ডুলিপিত পাঠ “ধৰ্ম, কলি আদি”ৰ পৰা আৰম্ভ; “মৃতি, ধন” অন্তিম পাঠ ঝ পাণ্ডুলিপিত নাই। খ আৰু ছ পাণ্ডুলিপিত “আয়ুঃ প্ৰাৱাহ্যশস্যানী” আৰু “ভোগং চ পত্যং চ” পাঠান্তৰো আছে। ঘত “দ্বাৰতঃ প্ৰোক্ত” আৰু ঘ-ঙত “ভোজনাৰ্ধং তদর্ধং চ” পাঠ পোৱা যায়। বাস্তুদেৱতাসকলক অভ্যৰ্চনা কৰি প্ৰাকাৰ আদি দুৰ্গবেষ্টনীসহ নগৰ নিৰ্মাণ কৰাব। ঈশানৰ পৰা আৰম্ভ ত্ৰিংশত্পদ বাস্তু-মণ্ডলত পূৰ্বদ্বাৰ সূৰ্য-পদত স্থাপন কৰিব।
Verse 3
गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः
দক্ষিণ ফালে দ্বাৰ গন্ধৰ্ব-পদত হ’ব; পশ্চিমে বাৰুণ্য-পদত তেনেদৰে। উত্তৰ দ্বাৰ সৌম্য-পদত নিৰ্মাণ কৰিব, আৰু হাট্টা (বজাৰৰ পথ) বহলকৈ সাজিব।
Verse 4
येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि
হাতী আদি যাতে সুখে গ’তে পাৰে, সেয়া ধৰি দ্বাৰ ষট্কৰ (ছয় হাত) মাপে কৰিব। কিন্তু নগৰত ‘ছিন্নকৰ্ণ’ (পাৰ্শ্বদোষযুক্ত), ‘বিভিন্ন’ (ফাটা/চিৰা) বা অর্ধচন্দ্ৰাকৃতি দ্বাৰ নকৰিব।
Verse 5
वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्
‘বজ্ৰসূচীমুখ’ প্ৰকাৰ ইষ্ট নহয়। একবাৰ বা দ্বি/ত্রি-সমাগমযুক্ত, লগতে ধনুকাকৃতি (চাপাভ) আৰু ‘বজ্ৰনাগাভ’ প্ৰকাৰ ইষ্ট। নগৰ আক্ৰমণ/অৱৰোধৰ আৰম্ভণিতে এইবোৰ শান্তিকৰ (অপশকুন-নিবাৰক) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 6
प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्
বিষ্ণু, হৰ (শিৱ), সূৰ্য আদি দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি নমস্কাৰ কৰি যজমানে বলি (অৰ্পণ) দিব লাগে। নগৰৰ আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) অংশত স্বৰ্ণকাৰ আৰু ধাতুকৰ্মীসকলক বসতি স্থাপন কৰাব লাগে।
Verse 7
दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते
দক্ষিণ দিশত নৃত্যবৃত্তিৰে জীৱিকা কৰা লোক আৰু বেশ্যা-স্ত্ৰীসকলৰ গৃহ স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত নট, চক্ৰিকা আদি শিল্পী আৰু কৈৱৰ্ত (মৎস্যজীৱী) আদি সম্প্ৰদায়ৰ আবাস নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 8
रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः
বাৰুণ বিভাগত ৰথ, অস্ত্ৰ আৰু কৃপাণ আদিৰ ওপৰত কৰ্মাধিকাৰী নিযুক্ত কৰিব লাগে; আৰু বায়ব্য বিভাগত সহায়ক সেৱা আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে পৰিকৰ্মণ (পৰিচাৰক) নিযুক্ত কৰিব লাগে।
Verse 9
ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः
উত্তৰ দিশত ব্ৰাহ্মণ—যতি, সিদ্ধ আৰু অন্য পুণ্যবান লোক—বাস কৰিব লাগে; আৰু ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত ফল আদি বিক্ৰেতা আৰু বণিকজন (ব্যৱসায়ী) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 10
पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्
পূৰ্ব দিশত বলাধ্যক্ষ (সেনাদলৰ অধীক্ষক) স্থাপন কৰিব লাগে; আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) দিশত সেনাৰ বিভিন্ন বিভাগ বিন্যস্ত কৰিব লাগে। দক্ষিণত স্ত্ৰী-আবাসৰ তত্ত্বাবধায়ক ৰাখিব লাগে; আৰু নৈঋত্যত কাণ্ডাৰ (ভঁৰাল/অস্ত্ৰাগাৰ) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 11
पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्
পশ্চিম দিশত মহামাত্য, কোষপাল (ভঁৰালৰ ৰক্ষক) আৰু কাৰুক (কাৰিগৰ) স্থাপন কৰিব লাগে। দেৱক স্তৱ কৰি, নমস্কাৰ কৰি বলি অৰ্পণ কৰিব লাগে। আগ্নেয় দিশত কৰ্মকাৰ (শিল্পী/শ্ৰমিক) থাকিব; দক্ষিণত ভৃত্য আৰু ধূর্ত, নট আৰু বাহ্লিকাদি লোক, লগতে সেৱা-কাজত নিয়োজিত পৰিকৰ্মণ থাকিব। উত্তৰত দণ্ডনাথ (দণ্ড-ন্যায়ৰ প্ৰধান) আৰু নায়ক, আৰু ব্ৰাহ্মণসমূহ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 12
पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं
পূব দিশত ক্ষত্ৰিয়সকলক, দক্ষিণত বৈশ্যসকলক আৰু পশ্চিমত শূদ্ৰসকলক স্থাপন কৰিব। অন্য দিশসমূহত বৈদ্য আৰু অশ্বাৰোহী বাহিনী ৰাখি চাৰিওফালে সৈন্যবিন্যাস কৰিব।
Verse 13
पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे
পূবত চৰণলিঙ্গী আদি পৰিব্ৰাজকসকলক, দক্ষিণত শ্মশানাদি স্থানসমূহক, পশ্চিমত গোধনাদি (পশুধন-আৱৰণ)ক আৰু উত্তৰত কৃষিকৰ্তাসকলক (চাষী) স্থাপন কৰা উচিত।
Verse 14
न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं
গ্ৰাম আদি ঠাইৰ কোণ-অঞ্চলত ম্লেচ্ছসকলক বসাব। লগতে পূব দুৱাৰত স্মৃতি, শ্ৰী আৰু বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ) স্থাপন কৰিব, যাতে দৰ্শনকাৰীয়ে সমৃদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 15
देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्
দেৱতাৰ স্থানৰ পশ্চিমত তেওঁলোকৰ গৃহ পূবমুখী হ’ব; পূবত পশ্চিমমুখী হ’ব; আৰু দক্ষিণ ফালে উত্তৰমুখী গৃহ স্থাপন কৰিব।
Verse 16
नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं
নগৰৰ ৰক্ষাৰ্থে নাকেশ (ইন্দ্ৰ), বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ ধাম/মন্দিৰ স্থাপন কৰিব। কিন্তু অধিদেৱতাহীন নগৰ, গাঁও, দুৰ্গ, গৃহ আদি ‘দৈৱ ৰক্ষা’বিহীন বুলি স্মৃত।
Verse 17
भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं
সেই স্থান বা গৃহ যেন পিশাচাদি দ্বাৰা ‘ভক্ষিত’ হয় আৰু ৰোগ-ব্যাধি আদি উপদ্ৰৱে পৰাভূত হয়। কিন্তু নগৰাদি যদি যথোচিত দৈৱ-ৰক্ষাৰে যুক্ত হয়, তেন্তে সি সদায় জয়দায়ক আৰু ভোগ-মোক্ষ প্ৰদানকাৰী হয়।
Verse 18
पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं
পূৰ্ব দিশত শ্ৰীগৃহ (মঙ্গল কক্ষ) নিৰ্দিষ্ট; আগ্নেয় কোণত ৰান্ধনীঘৰ; দক্ষিণ ফালে ভঁৰাল/সংগ্ৰহশালা; আৰু নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত অস্ত্ৰাগাৰ স্থাপনীয়।
Verse 19
भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं
পশ্চিম দিশত ভোজনস্থান স্থাপন কৰিব লাগে; বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ধান্যসংগ্ৰহ; উত্তৰত ধন-দ্ৰব্যৰ স্থান; আৰু ঈশান্য (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত দেবতাগৃহ/মন্দিৰ।
Verse 20
चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः
গৃহ চতুঃশালা, ত্ৰিশালা, দ্বিশালা বা একশালা—এই ধৰণৰ হ’ব পাৰে। চতুঃশালা গৃহত শালা আৰু অলিন্দ (বৰান্দা) ভেদ অনুসাৰে উপপ্ৰকাৰ নিৰ্ধাৰিত হয়।
Verse 21
इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा
শালা আৰু অলিন্দ (বৰান্দা) ভেদৰ পৰা দুই শত প্ৰকাৰ জন্মে, আৰু তাৰ ওপৰিও পঞ্চান্ন প্ৰকাৰ হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিশালা চাৰিধৰণৰ আৰু দ্বিশালা পাঁচধৰণৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 22
एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च
মই এক-শালা (এটা মণ্ডপ/কক্ষ) গৃহৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ আৰু এক-আলিন্দ প্ৰকাৰো বৰ্ণনা কৰিম; লগতে গৃহ আৰু নগৰ—উভয়তে প্ৰযোজ্য আঠাইশটা দলিন্দ-বিন্যাসো ক’ম।
Verse 23
चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि
চাৰি (মাত্রা/অক্ষৰ-গণ) আৰু সাত ‘প্ৰভা’সহ; লগতে পঞ্চান্ন (বিন্যাস)ো আছে; ছয় আলিন্দত বিশটা (প্ৰকাৰ), আৰু আঠ আলিন্দতো নিশ্চিতভাৱে বিশটেই।
Verse 24
अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि
এইদৰে নগৰ-যোজনাৰ আৰম্ভণিতে গৃহসমূহ অষ্ট-আলিন্দ (আঠ ভাগৰ বাৰান্দা/প্ৰৱেশ-বিন্যাস) অনুসাৰে নিৰ্মাণ কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
Directional planning using a 30-pada vāstu-maṇḍala: fixed gate sectors (east–Sūrya, south–Gandharva, west–Varuṇa, north–Saumya), gate sizing for elephant passage, and avoidance of defective gate shapes; plus systematic zoning of occupations and civic functions by quarter.
By making civic space a ritualized, deity-protected field: devārcana and bali sacralize the settlement, while installing shrines and aligning functions by direction reduces afflictions and supports dharma—so prosperity and security (bhukti) become supports for devotion and liberation (mukti).