Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
অধ্যায় ১ মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হৈ অগ্নি-পুৰাণক প্ৰামাণ্য, কল্যাণকাৰী আৰু মোক্ষদায়ক ‘বিদ্যা-সাৰ’ সংকলন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। নৈমিষাৰণ্যত শৌনক আদি হৰিভক্ত ঋষিসকলে সূতক আদৰি ‘সাৰসমূহৰ সাৰ’—সৰ্বজ্ঞতা দান কৰা জ্ঞান—প্ৰাৰ্থনা কৰে। সূতে কয় যে সেই সাৰ স্বয়ং বিষ্ণু; তেওঁ সৃষ্টিকৰ্তা আৰু জগত-নিয়ন্তা; তেওঁক জনাৰ পৰিণতি ‘অহং ব্রহ্মাস্মি’ উপলব্ধি। তাৰ পাছত জ্ঞানৰ মানচিত্ৰ নিৰ্ধাৰিত হয়—দুই ব্রহ্ম (শব্দব্রহ্ম আৰু পৰব্রহ্ম) আৰু দুই বিদ্যা (অপৰা আৰু পৰা)। পৰম্পৰাও দেখুওৱা হয়—সূতে ব্যাসৰ পৰা, ব্যাসে বসিষ্ঠৰ পৰা, আৰু বসিষ্ঠে দেৱ-ঋষি সভাত অগ্নিয়ে কোৱা সাৰ পুনৰ ক’লে। অগ্নিয়ে নিজকে বিষ্ণু আৰু কালাগ্নি-ৰুদ্ৰৰ সৈতে অভিন্ন বুলি কৈ, পুৰাণক পাঠক-শ্ৰোতাক ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দিয়া ‘বিদ্যা-সাৰ’ বুলি ব্যাখ্যা কৰে। অপৰা বিদ্যাত বেদ, বেদাঙ্গ আৰু ব্যাকৰণ, মীমাংসা, ধৰ্মশাস্ত্ৰ, তৰ্ক, আয়ুৰ্বেদ, সংগীত, ধনুৰ্বেদ, অৰ্থশাস্ত্ৰ আদি শাস্ত্ৰ গণনা কৰা হয়; পৰা বিদ্যা সেই যাৰ দ্বাৰা ব্রহ্মসাক্ষাৎকাৰ হয়। শেষত মৎস্য, কূৰ্ম আদি অৱতাৰ-লীলা সৃষ্টিচক্ৰ, বংশাৱলী, মন্বন্তৰ আৰু ৰাজবংশীয় ইতিহাস ব্যাখ্যা কৰাৰ মাধ্যম—নিৰাকাৰ পৰমেশ্বৰ ধৰ্ম আৰু উদ্দেশ্য শিকাবলৈ ৰূপ ধাৰণ কৰে।
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
অধ্যায় ২ অৱতাৰ-লীলাৰ সূচনা কৰে। বশিষ্ঠৰ অনুৰোধত অগ্নি বিষ্ণুৰ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য নৈতিক-ধাৰ্মিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰে—দুষ্টৰ বিনাশ আৰু সজ্জনৰ ৰক্ষা। পূৰ্ব কল্পৰ অন্তত নৈমিত্তিক প্ৰলয়ত যেতিয়া জগত সমুদ্ৰজলে প্লাৱিত, তেতিয়া কৃতমালা নদীতীৰত তপস্যা আৰু জল-তৰ্পণত ৰত বৈৱস্বত মনুৱে এটা সৰু মাছক ৰক্ষা বিচাৰি কাতৰ হোৱা দেখে। মনুৱে তাক ক্ৰমে ঘট, সৰোবৰ আৰু সমুদ্ৰত ৰাখোঁতে মাছটো অলৌকিকভাৱে বিশাল হৈ নাৰায়ণৰ মৎস্যৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। মৎস্যই মনুক নাও সাজিবলৈ, বীজ আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ, সপ্তঋষিৰ সৈতে ব্ৰহ্মৰাত্ৰি পাৰ কৰিবলৈ আৰু মহাসৰ্পেৰে নাওখন নিজৰ শৃংগত বান্ধিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত বেদৰ ৰক্ষাই অৱতাৰকাৰ্যৰ কেন্দ্ৰ বুলি স্থাপন কৰি কূৰ্ম-বৰাহাদি পৰৱৰ্তী অৱতাৰৰ সূত্ৰপাত দেখুৱায়।
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
অগ্নিয়ে মৎস্যাৱতাৰ শেষ হোৱাৰ পিছতেই কূৰ্মাৱতাৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰে। দুর্বাসাৰ শাপত দুর্বল হৈ, শ্ৰী (ঐশ্বৰ্য-তেজ) হেৰুৱা দেৱতাসকলে ক্ষীৰসাগৰত অধিষ্ঠিত বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। বিষ্ণুৱে অসুৰসকলৰ সৈতে সন্ধি কৰি সমুদ্ৰমন্থনৰ দ্বাৰা অমৃত আৰু শ্ৰীৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠাৰ উপায় কয়, কিন্তু অমৰত্ব শেষত দেৱসকলৰেই, দানৱসকলৰ নহয় বুলি স্পষ্ট কৰে। মন্দৰ পৰ্বত মন্থনদণ্ড আৰু বাসুকি ৰজ্জু হয়; পৰ্বত ডুবিবলৈ ধৰিলে বিষ্ণুৱে কূৰ্মৰূপ ধৰি তাক ধাৰণ কৰে। মন্থনৰ পৰা হালাহল বিষ, বাৰুণী, পাৰিজাত, কৌস্তুভ, দিৱ্য সত্তা আৰু লক্ষ্মী প্ৰাদুৰ্ভৱি শুভ শৃঙ্খলা ঘূৰি আহে। ধন্বন্তৰি অমৃতকলশ লৈ উদ্ভৱ হয়; বিষ্ণু মোহিনী হৈ দেৱসকলক অমৃত বিতৰণ কৰে, ৰাহুৰ শিৰচ্ছেদে গ্ৰহণকথা আৰু গ্ৰহণকালত দানৰ পুণ্য বৰ্ণিত হয়। শেষত বৈষ্ণৱ-শৈৱ মোড়—বিষ্ণুৰ মায়াই ৰুদ্ৰকো মোহিত কৰে, কিন্তু সেই মায়া জয় কৰিব পাৰে কেৱল শিৱই; দেৱবিজয় আৰু পাঠফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
অগ্নিয়ে সংক্ষেপে অৱতাৰ-চক্ৰ বৰ্ণনা কৰে; ভগৱানৰ অৱতৰণ যজ্ঞ-ব্যৱস্থা, দেৱভাগ আৰু পৃথিৱীৰ সাম্য পুনঃস্থাপনৰ বাবে বুলি দেখুৱায়। প্ৰথমে হিৰণ্যাক্ষে দেৱতাসকলক পৰাভূত কৰিলে বিষ্ণু বৰাহৰূপে—যজ্ঞৰূপ বুলি স্পষ্ট—অসুৰক বধ কৰি ধৰ্মৰক্ষা দৃঢ় কৰে। তাৰ পিছত হিৰণ্যকশিপুৱে যজ্ঞাংশ আৰু দেৱাধিকাৰ কেঢ়ি ল’লে বিষ্ণু নৰসিংহ অৱতাৰে দেৱতাসকলক নিজ নিজ স্থানত পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পৰাজিত দেৱতাসকলে শৰণ ল’লে বিষ্ণু বামন হৈ বলিৰ যজ্ঞমণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰি, জলদানৰ দ্বাৰা বাধ্য দানধৰ্ম অনুসাৰে তিনিপদ বিচাৰে; ত্ৰিবিক্ৰম হৈ ত্ৰিলোক ব্যাপি বলিক সুতলত স্থাপন কৰি ইন্দ্ৰক ৰাজ্য ঘূৰাই দিয়ে। শেষত জমদগ্নি-ৰেণুকাৰ পুত্ৰ পৰশুৰাম অহংকাৰী ক্ষত্ৰিয়সকলৰ কাৰণে হোৱা ভূভাৰ আঁতৰাবলৈ কাৰ্ত্তবীৰ্যক বধ কৰে, পিতৃহত্যাৰ প্ৰতিশোধ লয়, একুশবাৰ পৃথিৱী শমিত কৰি কশ্যপক ভূমি দান কৰে। ফলশ্ৰুতিত এই অৱতাৰশ্ৰৱণে স্বৰ্গলাভ আৰু শ্ৰৱণভক্তিৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে।
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
অগ্নিয়ে ঘোষণা কৰে যে নাৰদে পূৰ্বে বাল্মীকিক যি ৰামায়ণ কৈছিল, সেই বিশ্বাসপূৰ্ণ পুনৰকথন ইয়াত দিয়া হৈছে; ই শাস্ত্ৰসাধন ৰূপে ভুক্তি (লৌকিক সমৃদ্ধি) আৰু মুক্তি (মোক্ষ) দুয়ো প্ৰদান কৰে। নাৰদে সূৰ্যবংশৰ সংক্ষিপ্ত বংশাৱলী কয়—ব্ৰহ্মাৰ পৰা মৰীচি, কশ্যপ, সূৰ্য, বৈৱস্বত মনু, ইক্ষ্বাকু; তাৰ পিছত ককুৎস্থ, ৰঘু, অজ আৰু দশৰথ—এইদৰে ৰাজধৰ্মৰ বংশানুক্ৰমত শ্ৰীৰাম অৱতাৰ স্থাপন কৰে। ৰাৱণাদি বিনাশৰ বাবে হৰি চতুৰ্বিধ ৰূপে প্ৰকাশ পায়; ঋশ্যশৃঙ্গৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ কৰা পায়স বিতৰণত ৰাম, ভৰত, লক্ষ্মণ আৰু শত্রুঘ্নৰ জন্ম হয়। বিশ্বামিত্ৰৰ অনুৰোধত তেওঁলোকে যজ্ঞবিঘ্ন নাশ কৰে—তাড়কা বধ, মাৰীচক তাড়না আৰু সুবাহু বধ। পাছত মিথিলাত জনকৰ যজ্ঞত ৰামে শিৱধনু জ্যা আৰোপ কৰি ভাঙি সীতাক লাভ কৰে; ভ্ৰাতাসকলৰো জনককুলত বিবাহ হয়। উভতি আহোঁতে ৰামে জামদগ্ন্য পৰশুৰামক শান্ত কৰি ধৰ্মাধীন ৰাজশক্তিৰ আদৰ্শ সম্পূৰ্ণ কৰে।
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
এই অধ্যায়ত শ্ৰীৰামৰ অৱতাৰ-লীলাক ৰাজধৰ্ম, সত্য আৰু ব্ৰতবদ্ধ ৰাজত্বৰ শিক্ষাৰূপে আগবঢ়োৱা হৈছে। ভৰত গুচি যোৱাৰ পিছত দশৰথে ৰামৰ যুবৰাজ-অভিষেক ঘোষণা কৰি বশিষ্ঠ আৰু মন্ত্ৰীসকলক ক্ৰমে নিযুক্ত কৰে আৰু ৰাতিভৰ সংযম-নিয়ম পালন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। মন্থৰাৰ উচটনিত কৈকেয়ীয়ে দুটা বৰ স্মৰণ কৰে; ফলত অভিষেকৰ প্ৰস্তুতি ৰাজনৈতিক সংকটলৈ ঘূৰি যায়—ৰামৰ চৌদ্দ বছৰৰ বনবাস আৰু ভৰতৰ তৎক্ষণাৎ অভিষেক। সত্য-পাশে বাঁধ খোৱা দশৰথ প্ৰতিজ্ঞাৰ ভাৰ সহিব নোৱাৰি ভাঙি পৰে; ৰামে বিদ্ৰোহ নকৰি বনবাস গ্ৰহণ কৰে, পূজা কৰে, কৌশল্যাক জনায়, ব্ৰাহ্মণ আৰু দীনক দান দি সীতা-লক্ষ্মণসহ প্ৰস্থান কৰে। তমসা, শৃঙ্গবেরপুৰত গুহ, প্ৰয়াগত ভাৰদ্বাজ আশ্ৰম আৰু চিত্ৰকূট—এই পবিত্ৰ ভূগোলত ধৰ্মময় ত্যাগ প্ৰকাশ পায়; কাক-প্ৰসঙ্গই ৰক্ষাৰ্থ অস্ত্ৰবিদ্যাৰ ইঙ্গিত দিয়ে। দশৰথে যজ্ঞদত্ত ঘটনাৰ শাপ স্বীকাৰ কৰি শোকত প্ৰাণত্যাগ কৰে। ভৰত ঘূৰি আহি অধৰ্মৰ কলংক নাকচ কৰি ৰামক বিচাৰে আৰু নন্দিগ্ৰামত ৰামৰ পাদুকা স্থাপন কৰি প্ৰতিনিধি শাসন চলায়—আদৰ্শ ভক্তি আৰু নিষ্ঠাৰ প্ৰতীক।
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
এই অধ্যায়ত অগ্নিপুৰাণৰ অৱতাৰ-লীলাত অৰণ্যকাণ্ডৰ মুখ্য ঘটনাসমূহ ধৰ্মকেন্দ্ৰিকভাৱে সংক্ষিপ্ত কৰা হৈছে। ৰামে বসিষ্ঠ, অত্রি-অনসূয়া, শৰভংগ আৰু সুতীক্ষ্ণ ঋষিসকলক সন্মান কৰে; অগস্ত্যৰ কৃপাৰে দিব্য অস্ত্ৰ লাভ কৰি দণ্ডকাৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে—তপস্যা আৰু উপদেশে চালিত ক্ষাত্ৰধৰ্মৰ সংকেত। পঞ্চবটীত শূৰ্পণখাৰ কামনা আৰু আক্রমণাত্মক আচৰণৰ ফলত ৰামৰ আজ্ঞাত লক্ষ্মণে তাইৰ নাসিকা-কৰ্ণচ্ছেদন কৰে; ইয়াৰ পৰা খৰৰ প্ৰতিশোধ অভিযান আৰম্ভ হয়, ৰামে তাৰ সৈন্য ধ্বংস কৰে। শূৰ্পণখাই ৰাৱণক সীতাহৰণৰ বাবে উচটায়; ৰাৱণে মাৰীচক সোণালী হৰিণ কৰি ৰামক দূৰলৈ টানে, মাৰীচৰ মৃত্যুক্ৰন্দনত সীতাই লক্ষ্মণক পঠায়। তাৰ পিছত ৰাৱণে জটায়ুক বধ কৰি সীতাক লংকাৰ অশোকবাটিকালৈ লৈ যায়। ৰামে জটায়ুৰ দাহক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি কবন্ধ বধ কৰে আৰু সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মৈত্ৰীৰ দিশ পায়—ধৰ্মপৰীক্ষা, কৌশল আৰু অৱতাৰকাৰ্য একেলগে গাঁথা।
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
এই অধ্যায়ত কিষ্কিন্ধা প্ৰসঙ্গৰ জৰিয়তে শ্ৰীৰামৰ অৱতাৰ-লীলা আগবাঢ়ে। শোকাকুল ৰাম পম্পালৈ আহি হনুমানৰ পথপ্ৰদৰ্শনত সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মিত্ৰতা স্থাপন কৰে। বিশ্বাস স্থাপনৰ বাবে তেওঁ একে বাণে সাতটা তালগছ ভেদ কৰে আৰু দণ্ডুভিৰ দেহ দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰে; তাৰ পিছত বালীক বধ কৰি ভ্ৰাতৃবৈৰ শান্ত কৰি সুগ্ৰীৱক ৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সুগ্ৰীৱে বিলম্ব কৰাত ৰাম মাল্যৱত পৰ্বতত চাতুৰ্মাস্য পালন কৰে; লক্ষ্মণৰ তিৰস্কাৰত সুগ্ৰীৱ অনুতপ্ত হৈ কঠোৰ সময়নিয়মে অনুসন্ধানদল পঠায় আৰু দক্ষিণ পথৰ বাবে হনুমানক ৰামৰ মুদ্ৰিকা দিয়ে। দক্ষিণ দল হতাশ হ’লে সম্পাতিয়ে লংকাৰ অশোকবাটিকাত সীতাৰ অৱস্থান জনাই, পৰৱৰ্তী উদ্ধাৰ-যোজনাৰ বাবে নিৰ্ণায়ক দিশা প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
এই অধ্যায়ত ৰামায়ণ-খণ্ডৰ অৱতাৰলীলা আগবাঢ়ে আৰু হনুমানক শ্ৰীৰামৰ ধৰ্মকাৰ্যৰ মুখ্য সাধন হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। সম্পাতিৰ উপদেশৰ পাছত বানৰসেনাৰ সন্মুখত সাগৰ পাৰ হোৱাৰ কৌশলগত সমস্যা উঠে; সেনাৰ ৰক্ষা আৰু ৰামকাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে কেৱল হনুমানেই একাই মহাসাগৰ লংঘন কৰে। পথত তেওঁ মৈনাকৰ আতিথ্য-প্ৰস্তাৱ আৰু সিংহিকাৰ আক্ৰমণ আদি বাধা জয় কৰি, লংকাৰ প্ৰাসাদাদি পৰ্যবেক্ষণ কৰি অশোকবাটিকাত সীতাক দৰ্শন কৰে। সংলাপত পৰিচয়, নিষ্ঠা আৰু প্ৰমাণ স্থিৰ হয়—ৰামৰ মুদ্ৰিকা দি চিনাক্তকৰণ নিশ্চিত কৰে, আৰু সীতা ৰত্ন আৰু বাৰ্তা দি কয় যে উদ্ধাৰক স্বয়ং ৰামেই হ’ব লাগিব। তাৰ পাছত হনুমান যুক্তবলেৰে বাটিকা ধ্বংস কৰি সাক্ষাৎ লাভ কৰে, নিজকে ৰামদূত ঘোষণা কৰি ৰাৱণক অনিবার্য পৰাজয়ৰ সতৰ্কবাণী দিয়ে। লংকাদাহৰ পাছত সীতাক আশ্বস্ত কৰি, অমৃতসম সংবাদে ৰামৰ শোক শমাই পুনৰ প্ৰতিবেদন দিয়ে। শেষত বিভীষণৰ শৰণাগতি, তেওঁৰ অভিষেক, আৰু সাগৰৰ উপদেশমতে নলৰ সেতু-নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা বৰ্ণিত, যাৰ ফলত ধৰ্মযুদ্ধ আগবাঢ়ে।
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
এই অধ্যায়ত অগ্নি পুৰাণৰ ৰামাৱতাৰ-লীলাৰ অন্তৰ্গত লংকা-যুদ্ধৰ নিৰ্ণায়ক পৰ্ব ধৰ্ম আৰু কৌশলৰ ক্ৰমত সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত। নাৰদে কয়—ৰামৰ দূত অংগদে ৰাৱণক চূড়ান্ত বাৰ্তা দিয়ে: সীতাক ঘূৰাই দিয়া, নচেৎ ধৰ্মসঙ্গত বিনাশ অনিবাৰ্য—ইয়াতেই যুদ্ধৰ নৈতিক পূৰ্বশৰ্ত স্থাপিত হয়। তাৰ পিছত বানৰ আৰু ৰাক্ষস বীৰসকলৰ তালিকা, সেনানায়কৰ সংগঠিত নেতৃত্ব (ধনুৰ্বেদ-প্ৰসঙ্গ) আৰু গণযুদ্ধৰ বিশৃঙ্খলা দেখুওৱা হয়। মুখ্য মোড়সমূহ—সেনাপতি বধ, ইন্দ্ৰজিতৰ মায়া আৰু বন্ধনাস্ত্ৰ, গৰুড়-সম্পৰ্কীয় মুক্তি, আৰু হনুমানে ঔষধি-পৰ্বত আনি কৰা চিকিৎসা—দৈৱ সহায় আৰু ৰণচিকিৎসাৰ সমন্বয়। শেষত ৰাম পৈতামহ অস্ত্ৰে বিজয়ী হয়; বিভীষণৰ অন্ত্যেষ্টি, সীতাৰ অগ্নিপৰীক্ষা, ইন্দ্ৰৰ অমৃতে বানৰসকলৰ পুনৰ্জীৱন, অভিষেকৰ ব্যৱস্থা আৰু ৰামৰাজ্যৰ আদৰ্শ—সমৃদ্ধি, সময়োচিত মৃত্যু, দুষ্টদণ্ডৰ শৃঙ্খলা—ৰাজধৰ্ম ৰূপে প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
এই অধ্যায়ত যুদ্ধকাণ্ডৰ পাছত শ্ৰীৰামৰ ধৰ্মময় ৰাজত্ব আৰু তাৰ ফল সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত। নাৰদ অগস্ত্য আদি ঋষিসকলৰ সৈতে অযোধ্যালৈ আহি ৰামক সাক্ষাৎ কৰি ইন্দ্ৰজিতৰ পতনে চিহ্নিত দিৱ্য বিজয়ৰ প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পাছত পুলস্ত্যৰ পৰা বিশ্ৰৱা, কুবেৰ জন্ম, ব্ৰহ্মাৰ বৰলাভে ৰাৱণৰ উত্থান, ইন্দ্ৰজিতৰ পৰিচয় আৰু দেৱৰক্ষাৰ্থে লক্ষ্মণে কৰা তাৰ বধ—এদৰে ৰাক্ষস বংশৰ সাৰ দিয়া হয়। ঋষিসকল বিদায় লোৱাৰ পাছত ৰাজ্যশাসন আৰু সীমান্তশান্তিৰ কথা আহে: দেৱতাসকলৰ অনুৰোধত শত্রুঘ্ন লৱণ বধ কৰিবলৈ প্ৰেৰিত হয়; ভৰত শৈলূষ-সম্পৰ্কিত বৃহৎ দুষ্টসেনা ধ্বংস কৰি তক্ষ আৰু পুষ্কৰক অঞ্চলাধিপতি স্থাপন কৰে—দুষ্টনিগ্ৰহৰ পাছত শিষ্টৰক্ষা-ই ৰাজধৰ্ম। বাল্মীকিৰ আশ্ৰমত কুশ-লৱৰ জন্ম আৰু পিছত তেওঁলোকৰ পৰিচয় উল্লেখিত। অভিষিক্ত ৰাজত্বৰ সৈতে ‘মই ব্ৰহ্ম’ এই দীঘল ধ্যানৰ দ্বাৰা মোক্ষোপদেশো সংযোজিত। শেষত ৰামৰ যজ্ঞময় শাসন, সকলোৰে সৈতে স্বৰ্গাৰোহণ, আৰু অগ্নিৰ ঘোষণা—নাৰদৰ বৃত্তান্তৰ পৰা বাল্মীকিয়ে ৰামায়ণ ৰচনা কৰিলে; তাৰ শ্ৰৱণে স্বৰ্গলাভ হয়।
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
অগ্নিয়ে বিষ্ণুৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা হৰিবংশৰ বংশানুক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মা→অত্ৰি→সোম→পুৰূৰৱা→আয়ু→নহুষ→যযাতি—আৰু শাখা-প্ৰশাখাৰ বিস্তাৰে যাদৱবংশত বসুদেৱক অগ্ৰগণ্য বুলি স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত কৃষ্ণাৱতাৰ লীলাক ক্ৰমবদ্ধভাৱে সংক্ষিপ্ত কৰে—গৰ্ভ-পরিবর্তন (বলৰামসহ), মধ্যৰাতি কৃষ্ণৰ প্ৰাকট্য, যশোদাৰ ঘৰত শিশুবিনিময়, আৰু কংসৰ নিষ্ঠুৰতা। আকাশজাত দেৱীয়ে কংসবধৰ ভবিষ্যদ্বাণী কৰে; দুৰ্গাৰ নামসমূহেৰে স্তৱ আৰু ত্ৰিসন্ধ্যা পাঠৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হয়। ব্ৰজ লীলা—পূতনা, যমলাৰ্জুন, শকটভংগ, কালিয়দমন, ধেনুক-কৈশী-অৰিষ্টবধ, গোবৰ্ধনধাৰণ—ৰ পিছত মথুৰা পৰ্ব: কুৱলয়াপীড় দমন, চাণূৰ-মুষ্টিক মর্দন, কংসবধ। তাৰ পাছত জৰাসন্ধৰ অবৰোধ, দ্বাৰকা স্থাপন, নৰকাসুৰবধ, পাৰিজাত আনয়ন, আৰু প্ৰদ্যুম্ন–অনিরুদ্ধ–ঊষা কাহিনীত হৰি–শংকৰ সংঘাত আৰু অভেদ তত্ত্বৰ উপসংহাৰ। শেষত যাদৱবংশৰ বিস্তাৰ আৰু হৰিবংশ পাঠে ইষ্টসিদ্ধি আৰু হৰিপ্ৰাপ্তি দিয়ে বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
অগ্নিয়ে ভাৰতকথা কৃষ্ণ-মাহাত্ম্যযুক্ত বুলি ঘোষণা কৰে—মহাভাৰত বিষ্ণুৰ কৌশল, মানৱ-উপকৰণ বিশেষকৈ পাণ্ডৱৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণ। বিষ্ণু→ব্ৰহ্মা→অত্রি→সোম→বুধ→পুৰূৰবা পৰা যযাতি, পুৰু, ভৰত আৰু কুরু পৰ্যন্ত বংশানুক্ৰম সংক্ষিপ্তে বৰ্ণিত। তাৰ পিছত শান্তনু-বংশ: ভীষ্মৰ অভিভাৱকত্ব, চিত্ৰাঙ্গদৰ মৃত্যু, কাশীৰ ৰাজকন্যাসকল, বিচিত্ৰবীৰ্যৰ অন্ত, ব্যাসৰ নিয়োগে ধৃতৰাষ্ট্ৰ আৰু পাণ্ডুৰ জন্ম; ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পৰা দৌৰ্যোধন-আদি কৌৰৱ। পাণ্ডুৰ শাপত দেবজ পাণ্ডৱ, কৰ্ণৰ জন্ম আৰু দৌৰ্যোধনৰ সৈতে মৈত্ৰী বৈৰ বৃদ্ধি কৰে। তাৰপিছত লাখাগৃহ ষড়যন্ত্ৰ, একচক্ৰাত বকবধ, দ্ৰৌপদী স্বয়ংবৰ, গাণ্ডীৱ আৰু অগ্নিৰথলাভ, খাণ্ডৱদাহ, ৰাজসূয়, দ্যূতত বনবাস, বিরাটত অজ্ঞাতবাস (পাঠভেদসহ), পৰিচয়প্ৰকাশ, অভিমন্যুৰ বিবাহ, যুদ্ধসজ্জা, কৃষ্ণদূতত্ব, দৌৰ্যোধনৰ অস্বীকাৰ আৰু কৃষ্ণৰ বিশ্বৰূপ—যুদ্ধৰ নৈতিক-দৈৱ অনিবার্যতা স্থাপন কৰে।
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
অগ্নিয়ে কুৰুক্ষেত্ৰৰ মহাভাৰত-যুদ্ধকথা সংক্ষিপ্তভাৱে কৈ ধৰ্ম, অনিত্যতা আৰু ৰাজধৰ্মৰ মর্ম প্ৰকাশ কৰে। ভীষ্ম-দ্ৰোণ আদি গুৰুজনক দেখি অৰ্জুন দ্বিধাগ্ৰস্ত হ’লে শ্ৰীকৃষ্ণে দেহ নশ্বৰ আৰু আত্মা অবিনাশী বুলি বুজাই, জয়-পরাজয়ত সমত্ব ৰাখি ক্ষাত্ৰধৰ্মত স্থিৰ হৈ ৰাজধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত সেনাপতি পৰিবর্তন (ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৰ্ণ, শল্য) আৰু মুখ্য মৃত্যুবৃত্তান্ত—শৰশয্যাত ভীষ্মপতন আৰু উত্তৰায়ণলৈ বিষ্ণুধ্যান; “অশ্বত্থামা নিহত” সংবাদত দ্ৰোণৰ অস্ত্ৰত্যাগ; অৰ্জুনৰ হাতে কৰ্ণবধ; যুধিষ্ঠিৰৰ হাতে শল্যবধ; আৰু ভীম-দুৰ্যোধনৰ শেষ গদাযুদ্ধ—বৰ্ণিত হয়। পাছত অশ্বত্থামাই ৰাতি পাঞ্চাল আৰু দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকলক সংহাৰ কৰে; অৰ্জুনে তাক দমন কৰি তাৰ মণি গ্ৰহণ কৰে। হৰিয়ে উত্তৰাৰ গৰ্ভ ৰক্ষা কৰি পৰীক্ষিতৰ বংশধাৰা স্থাপন কৰে। অৱশিষ্ট যোদ্ধাৰ গণনা, অন্ত্যেষ্টি, ভীষ্মৰ শান্তিদায়ক ধৰ্মোপদেশ (ৰাজধৰ্ম, মোক্ষধৰ্ম, দান), যুধিষ্ঠিৰৰ অশ্বমেধ, পৰীক্ষিতৰ স্থাপনা আৰু শেষত স্বৰ্গাৰোহণ—এই অধ্যায়ৰ সাৰ।
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
অগ্নিদেৱে অৱতাৰ-লীলাৰ ধাৰাত মহাভাৰত যুদ্ধোত্তৰ সমাপ্তিক ধৰ্মকেন্দ্ৰিক সংক্ষিপ্ত ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। যুধিষ্ঠিৰ ৰজাৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ পাছত ধৃতৰাষ্ট্ৰ, গান্ধাৰী আৰু পৃথা বনলৈ গমন কৰে—ৰাজধৰ্মৰ পৰা বৈৰাগ্য-সংন্যাসলৈ পৰিৱর্তনৰ সংকেত। বিদুৰ অগ্নিসংযুক্ত অন্তে স্বৰ্গপ্ৰাপ্ত হয়। বিষ্ণুৰ উদ্দেশ্য কোৱা হয়—পাণ্ডৱসকলক নিমিত্ত কৰি পৃথিৱীৰ ভাৰহৰণ আৰু শাপৰ অজুহাতে মৌষলত যাদৱবংশৰ বিনাশ। প্ৰভাসত হৰি দেহত্যাগ কৰে; পাছত দ্বাৰকা সাগৰত লীন হয়, অনিত্যতাৰ বোধ দিয়ে। অৰ্জুনে শ্ৰাদ্ধকর্ম সম্পন্ন কৰিলেও কৃষ্ণবিয়োগে তাৰ সামৰ্থ্য ক্ষীণ হয়; ব্যাসে সান্ত্বনা দি তাক হস্তিনাপুৰলৈ পঠায়। যুধিষ্ঠিৰে পৰীক্ষিতক সিংহাসনত বহুৱাই ভ্ৰাতৃসকল আৰু দ্ৰৌপদীৰ সৈতে হৰিনাম জপ কৰি মহাপ্ৰস্থান কৰে; পথত সহচৰসকল পতিত হয়, শেষত ইন্দ্ৰৰথে যুধিষ্ঠিৰ স্বৰ্গাৰোহণ কৰে। ফলশ্ৰুতিত পাঠে স্বৰ্গলাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
অগ্নি ষোড়শ অধ্যায়ত বুদ্ধাৱতাৰ-কথা শ্ৰৱণ আৰু পাঠে ফলদায়ক বুলি কৈ আৰম্ভ কৰে। দেৱ-অসুৰ সংঘাতত দেৱসকল পৰাজিত হৈ প্ৰভুৰ শৰণ লয়; বিষ্ণু মায়া-মোহ ৰূপ ধৰি শুদ্ধোদনৰ পুত্ৰ হৈ জন্ম লৈ দৈত্যসকলক বৈদিক ধৰ্মৰ পৰা বিমুখ কৰে। তাৰ ফলত বেদবিহীন পন্থ, আৰ্হত আদি ধাৰা আৰু পাষণ্ড প্ৰবৃত্তি উদ্ভৱ হৈ নৰকগামী কৰ্মলৈ ঠেলি দিয়ে বুলি বৰ্ণনা আছে। পাছত কলিযুগৰ সামাজিক অৱক্ষয়—ধৰ্মপতন, ম্লেচ্ছবেশী লুণ্ঠনকাৰী ৰজা, আৰু বেদশাখাৰ সংখ্যা/পৰম্পৰাৰ বিকৃতি—উল্লেখ কৰা হয়। শেষত যাজ্ঞবল্ক্যক পুৰোহিত কৰি অস্ত্ৰধাৰী কল্কি ম্লেচ্ছসকলক বিনাশ কৰি বৰ্ণাশ্ৰম সীমা পুনঃস্থাপন কৰে আৰু কৃতযুগৰ প্ৰত্যাৱর্তন আৰম্ভ কৰে। উপসংহাৰত কোৱা হৈছে যে এই ধাৰা কল্প-মন্বন্তৰত পুনৰাবৃত্ত, অৱতাৰ অসংখ্য; দশাৱতাৰ শ্ৰৱণ-পাঠে স্বৰ্গলাভ হয়, আৰু হৰিয়েই ধৰ্ম-অধৰ্মৰ নিয়ন্তা তথা সৃষ্টি-প্ৰলয়ৰ কাৰণ।