Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে গৃহ্য-আচাৰৰ ক্ৰম উপদেশ কৰে; বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠাৰ ভাবনাক ঈশান-কল্পৰ শৌচ-শৃঙ্খলাৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে কপিলা (পবিত্ৰ গাই) পূজা—বিশেষ মন্ত্ৰ আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত/স্বীকাৰোক্তি বাক্যসহ—তাক জগন্মাতা আৰু পাপহাৰিণী ৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত মধ্যাহ্নত অষ্টপুষ্পিকা বিধিৰে শিৱোপাসনা (পীঠৰূপ আৰু শিৱৰ অংগ/তত্ত্বৰূপ) নিৰ্দিষ্ট। ৰন্ধা অন্ন মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰজপ আৰু দৰ্ভ-সংস্কৃত জলে প্ৰোক্ষণ কৰি পবিত্ৰ কৰা হয়। কূল্লিকা-হোমত নাভি-অগ্নি, ৰেচক, বহ্নি-বীজ, বৰ্ণ-স্থান-গতি আদি অন্তৰ্নিহিত অগ্নি-প্ৰতীক বৰ্ণিত; শেষত আহুতি, ক্ষমা আৰু বিসৰ্জন। গৃহ-বাস্তু-বলিৰ স্থান—দ্বাৰ, উখলি-মুসল, ঝাড়ু-স্থান, শয়নকক্ষ, মধ্যস্তম্ভ—আৰু বিঘ্নৰাজ, কাম, স্কন্দ আদি দেবতাৰ নিয়োগ। শুদ্ধ পাত্ৰ, মৌন ভোজন, বর্জনীয়, প্ৰাণোপচাৰ, উপবায়ুসকললৈ অৰ্পণ, ভোজনোত্তৰ আচমন; পাঠভেদ টীকা জীৱন্ত পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः कपिलादिपूजाविधनं ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्मन्त्रैर् यजेच्च गां ॐ कपिले नन्दे नमः ॐ कपिले भद्रिके नमः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘চণ্ডাপূজাকথন’ নামৰ ছিয়াত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সাতাত্তৰতম অধ্যায়—‘কপিলা আদি পূজাবিধান’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে—মই কপিলাপূজন বৰ্ণনা কৰোঁ; এই মন্ত্ৰসমূহেৰে গাভীক পূজা কৰিব—“ওঁ কপিলে নন্দে নমঃ। ওঁ কপিলে ভদ্ৰিকে নমঃ।”
Verse 2
ॐ कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे ॐ कपिले सुमनसे नमः ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः
ওঁ কপিলে সুশীলে নমঃ—সুশীল কপিলাক নমস্কাৰ। ওঁ কপিলে সুৰভিপ্ৰভে নমঃ—সুগন্ধিত দীপ্তিযুক্ত কপিলাক নমস্কাৰ। ওঁ কপিলে সুমনসে নমঃ—শুভমন কপিলাক নমস্কাৰ। ওঁ ভুক্তিমুক্তিপ্ৰদে নমঃ—ভোগ আৰু মুক্তি দানকাৰিণীক নমস্কাৰ।
Verse 3
सौरभेयि जगन्मातर्देवानाममृतप्रदे गृहाण वरदे ग्रासमीप्सितार्थञ्च देहि मे
হে সৌৰভেয়ী, জগন্মাতা, দেৱসকলক অমৃত দানকাৰিণী! হে বৰদায়িনী, এই গ্ৰাস গ্ৰহণ কৰা আৰু মোকো অভীষ্ট অৰ্থ দিয়া।
Verse 4
वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं
হে কপিলে, বসিষ্ঠ আৰু ধীমান বিশ্বামিত্ৰে তোমাক বন্দনা কৰিছে। মোৰ পাপ হৰণ কৰা—মোৰ দ্বাৰা যি দুষ্কৃত সংঘটিত হৈছে।
Verse 5
गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं
গাই সদায় মোৰ আগত থাকে; গাই মোৰ পাছতো থাকে। গাই মোৰ হৃদয়তো আছে, আৰু মই গাইৰ মাজতে বাস কৰোঁ।
Verse 6
दत्तं गृह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्मलः शिवः प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः
মই দিয়া আহাৰৰ গ্ৰাস তেওঁলোকে গ্ৰহণ কৰক। জপ কৰি মই নিৰ্মল আৰু শিৱমঙ্গল হওঁ। বিদ্যাৰ পুথিসমূহ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি মানুহে গুৰুৰ পদত প্ৰণাম কৰিব।
Verse 7
यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं पीठमूर्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुष्पिका
স্নান কৰি মধ্যাহ্নত অষ্টপুষ্পিকা বিধিৰে শিৱৰ পূজা কৰিব লাগে। পীঠমূর্তি আৰু শিৱৰ অংগ/অংশৰূপসমূহৰ যি পূজা, তাকেই অষ্টপুষ্পিকা বোলা হয়।
Verse 8
मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत् ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा
মধ্যাহ্নত ভালদৰে লিপা (শুদ্ধ) ভোজনাগাৰত ৰন্ধা অন্ন আনিব লাগে। তাৰ পিছত কেৱল মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰে, ‘বৌষট্’ বুলি শেষ কৰি, সাতবাৰ সেই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 9
जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः सिञ्चेत्तं वारिविन्दुभिः सर्वपाकाग्रमुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्
জপে অভিমন্ত্ৰিত, দৰ্ভাযুক্ত শঙ্খত থকা জলবিন্দুৰে তাক ছিটিয়াব লাগে। তাৰ পিছত ৰন্ধা অন্নৰ অগ্ৰভাগ উঠাই শিৱলৈ বিধিপূৰ্বক নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 10
अथार्धं चुल्लिकाहोमे विधानायोपकल्पयेत् विशोध्य विधिना चुल्लीं तद्वह्निं पूरकाहुतिं
তাৰ পিছত চুল্লিকা-হোমৰ বিধানাৰ্থে প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্যৰ অৰ্ধাংশ সাজু কৰিব। বিধিমতে চুল্লী (সৰু অগ্নিকুণ্ড) শোধন কৰি সেই অগ্নিতেই পূৰক-আহুতি দিব।
Verse 11
हुत्वा नाभ्यग्निना चैकं ततो रेचकवायुना वह्निवीजं समादाय कादिस्थानगतिक्रमात्
নাভি-অগ্নিত একবাৰ আহুতি দি, তাৰ পিছত ৰেচক-বায়ু (নিঃশ্বাস) দ্বাৰা বহ্নি-বীজ গ্ৰহণ কৰি, ‘ক’ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বৰ্ণ-স্থানসমূহৰ গতি-ক্রম অনুসৰি আগবাঢ়িব।
Verse 12
शिवाग्निस्त्वमिति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत् ॐ हां अग्नये नमो वै हां सोमाय वै नमः
“তুমি শিৱৰূপ মঙ্গলময় অগ্নি” বুলি ধ্যান কৰি চুল্লিকা-অগ্নিত (আহুতি/সংস্কৃত দ্ৰব্য) নিৱেশ কৰিব। তাৰ পিছত— “ওঁ হাং—অগ্নয়ে নমো বৈ; হাং—সোমায় বৈ নমঃ” বুলি জপ কৰিব।
Verse 13
सूर्याय वृहस्पतये प्रजानां पतये नमः सर्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च
সূৰ্যক নমস্কাৰ; বৃহস্পতিক নমস্কাৰ; প্ৰজাসকলৰ অধিপতিক নমস্কাৰ। লগতে সকলো দেৱতাক আৰু সকলো বিশ্বেদেৱকো নমস্কাৰ।
Verse 14
ठः अन्यार्धमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निधानायोपकल्पयेदिति च, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हृदि स्थानमतिक्रमेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कादिस्थानमतिक्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हामग्नये खिष्टिकृते पूर्वादावर्चयेदिमान् स्वाहान्तामाहुतिं दत्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्
‘ঠঃ’ সম্পৰ্কে কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত “অন্যাৰ্ধম্” পাঠ, কিছুমানত “অন্ত্যাৰ্ধম্” পাঠ; আৰু দুটা পাণ্ডুলিপিত “নিধানায়োপকল্পয়েত্” পাঠো দেখা যায়। কিছুমানত “হৃদি স্থানমতিক্ৰমেত্” আৰু কিছুমানত “কাদি-স্থানমতিক্ৰমাত্” পাঠ আছে। এইদৰে বিধি সম্পন্ন কৰি পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ইমানৰ পূজা কৰিব; তাৰ পিছত ‘স্বাহা’যুক্ত আহুতি অগ্নিক দিয়া, ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰি, বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন কৰিব।
Verse 15
चुल्ल्या दक्षिणबाहौ च यजेद्धर्माय वै नमः वामबाहावधर्माय काञ्जिकादिकभाण्डके
চুল্লীৰ সোঁফালে/বাহুত ‘ধৰ্মায় বৈ নমঃ’ মন্ত্ৰেৰে পূজা কৰিব। বাওঁফালে/বাহুত ‘অধৰ্মায়’ পূজা কৰিব; লগতে কাঁজিকা (টেঙা মাড়) আদি পাত্ৰতো সংশ্লিষ্ট শক্তিৰ বিন্যাস/পূজা কৰিব।
Verse 16
रसपरिवर्तमानाय वरुणाय जलाग्नये विघ्नराजो गृहद्वारे पेषण्यां सुभगे नमः
ৰসৰ পৰিৱর্তন ঘটোৱা জলাগ্নি আৰু জলাধিপতি বৰুণক নমস্কাৰ। গৃহদ্বাৰত বিঘ্নৰাজক নমস্কাৰ; আৰু পেষণী/চকীত শুভগাক নমস্কাৰ।
Verse 17
ॐ रौद्रिके नमो गिरिके नमश् चओलूखले यजेत् बलप्रियायायुधाय नमस्ते मुषले यजेत्
‘ওঁ। ৰৌদ্ৰিকাক নমঃ, গিৰিকাক নমঃ।’ ওলূখল/ওখলীত যজন (অৰ্পণ) কৰিব। ‘বলপ্ৰিয় আয়ুধক নমস্তে’ বুলি কৈ মুষল/মুসলত যজন কৰিব।
Verse 18
सम्मार्जन्यां देवतोक्ते कामाय शयनीयके मध्यस्तम्भे च स्कन्दाय दत्वा वास्तुबलिं ततः
তাৰপিছত ঝাড়ু/সম্মাৰ্জন-স্থানত দেৱতাবিধি অনুসাৰে অৰ্পণ দিব; শয়নকক্ষত কামদেৱক, আৰু মধ্যস্তম্ভত স্কন্দক অৰ্পণ কৰিব। এইদৰে বাস্তুবলি দি তাৰপিছত পৰৱৰ্তী কৰ্ম চলাব।
Verse 19
भुञ्जीत पात्रे सौवर्णे पद्मिन्यादिदलादिके आचार्यः साधकःपुत्र समयी मौनमास्थितः
মৌন অৱলম্বন কৰি আচাৰ্য, সাধকৰ পুত্ৰ আৰু সময়ী (দীক্ষিত ব্ৰতধাৰী) সোণৰ পাত্ৰত বা পদ্মিনী (পদ্মপাত) আদি শুদ্ধ পাতৰ পাত্ৰত আহাৰ কৰিব।
Verse 20
वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकांस्त्यजेत् अपोशानं पुरादाय प्राणाद्यैः प्रणवान्वितैः
বট, অশ্বত্থ, অর্ক, বাত, বিসৰ্জ আৰু ভল্লাতক—এইবোৰৰ ব্যৱহাৰ/সেৱন ত্যাগ কৰা উচিত। প্ৰথমে আচমন কৰি, প্ৰাণাদি নিয়ন্ত্ৰিত শ্বাসৰ সৈতে ‘ওঁ’ সহকাৰেই পাছত ঔষধ বা আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 21
स्वाहान्तेनाहुतीः पञ्च दत्वादीप्योदरानलं नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः
‘স্বাহা’ শব্দে সমাপ্ত পাঁচ আহুতি দান কৰি, অন্তঃস্থিত জঠৰাগ্নি প্ৰদীপ্ত কৰিব লাগে। এইবোৰ নাগ, কূৰ্ম, কৃকৰ, দেবদত্ত আৰু ধনঞ্জয়—এই পাঁচ উপবায়ুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
Verse 22
एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्याय पिवेच्छेषोदकं नरः
এই উপবায়ুবোৰলৈ ‘স্বাহা’ৰে পবিত্ৰ কৰা পানীৰ সৈতে পকা অন্ন আদি নিবেদন কৰি, তাৰ পাছত মানুহে শেষোদক পান কৰিব।
Verse 23
अमृतोपस्तरणमसि प्राणाहुतीस्ततो ददेत् प्राणाय स्वाहापानाय समानाय ततस् तथा
“তুমি অমৃতৰ উপস্তৰণ” বুলি কৈ। তাৰ পাছত প্ৰাণাহুতি দিব: ‘প্ৰাণায় স্বাহা’, ‘অপানায় স্বাহা’, আৰু ক্ৰমে ‘সমানায় স্বাহা’।
Verse 24
उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः
ভোজনৰ পাছত উদান আৰু ব্যানলৈ সমৰ্পণ কৰি চুল্লক-আচমন কৰিব লাগে। এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘জলাশয়ে’ পাঠ আছে; চাৰিটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘ওঁ ৰৌদ্ৰকোটিগিৰিকে’ পাঠ দিয়া হৈছে। এই ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা শৰীৰৰ অন্নাদি তত্ত্বসমূহ বায়ুবোৰৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি গণ্য কৰি ‘তুমি অমৃত; তুমি অনমসি’—এই মন্ত্রেৰে সংস্কাৰিত হয়।
Frequently Asked Questions
A stepwise domestic-ritual blueprint: Kapilā-pūjā mantras, midday Aṣṭapuṣpikā Śiva worship, naivedya consecration with Mṛtyuñjaya, cullikā-homa with internal-agni visualization and letter-position sequencing, and Vāstu-bali placements across household loci.
It sacralizes everyday spaces (kitchen, doorway, bedchamber, pillar) and bodily processes (breath, digestion) through mantra and offering, aligning household order (bhukti: protection, purity, auspiciousness) with inner purification and Śiva-orientation (mukti: reduction of pāpa and cultivation of śuddhi).
Vighnarāja at the doorway, Kāma in the sleeping area, Skanda at the central pillar, and additional worship points associated with implements/locations such as mortar (olūkhala), pestle (muṣala), grinding-stone, broom/cleansing space, and vessels—forming a protective and ritually ordered household grid.