Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
প্ৰতিমা-লক্ষণৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে যোগিনী-গণৰ সুসংগঠিত বৰ্ণনা কৰে—ঐন্দ্ৰী গোটৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শান্তা (শমনকাৰী) গোটলৈ ‘অষ্টাষ্টক’ (আঠ-আঠ) পৰম্পৰা। তাৰ পিছত বহু যোগিনী/দেৱীৰ নাম আৰু শক্তিনাম তালিকাভুক্ত হয়, আৰু অস্ত্ৰ-চিহ্ন তথা মূৰ্তি-বিৱৰণত পাণ্ডুলিপি/পাঠভেদৰ পৰম্পৰাৰ ইঙ্গিতো থাকে। নামতালিকাৰ পাছত বিধান—পৰিচাৰিকা দেৱীসকলক চাৰি বা আঠ বাহুবিশিষ্ট, ইষ্ট অস্ত্ৰধাৰিণী আৰু সিদ্ধিদায়িনী ৰূপে অংকন কৰিব লাগে। ভৈৰৱৰ মূৰ্তিলক্ষণ বিস্তৃত—উগ্ৰ ভাৱ, জটাত চন্দ্ৰচিহ্ন, আৰু খড়্গ, অঙ্কুশ, পৰশু, ধনু, ত্ৰিশূল, খট্বাংগ, পাশ আদি অস্ত্ৰসমূহসহ বৰদ-মুদ্ৰা। তাৰ পাছত অবিলোম ক্ৰমে অগ্নিলৈকে বিন্যাস, মন্ত্রবিভাগ আৰু ষড়ঙ্গ-ন্যাসৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। শেষত বীৰভদ্ৰ, গৌৰী/ললিতা আৰু সিংহবাহিনী চণ্ডিকা—যি ত্ৰিশূলেৰে মহিষক বধ কৰে—ইহঁতৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰতিমা-ছক দি তত্ত্ব, শিল্প আৰু প্ৰতিষ্ঠা-বিধিক একেটা আগমিক ৰূপৰেখাত একত্ৰ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया
এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণত “প্ৰতিমালক্ষণ” নামৰ একাৱন্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া “দেৱী-প্ৰতিমালক্ষণ” নামৰ বাহান্নতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ভগৱানে ক’লে—ঐন্দ্ৰী-আদি গণৰ পৰা শान्तা-গণলৈ ক্ৰমে যোগিনীৰ আট-আটটা গোট মই বৰ্ণনা কৰিম। আগলৈ থকা পাঠত পাণ্ডুলিপি-ভেদৰ বাবে খড়্গধাৰণ, মণি আৰু বিদ্যাধৰৰ উল্লেখ, বিস্তৃত মুখ, শূলযুক্ততা আৰু অক্ষোভ্যা, ৰূক্ষকৰ্ণা, ৰাক্ষসী, কৃপণাক্ষয়া আদি নাম/উপাধি দেখা যায়।
Verse 2
पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः
আৰু তেওঁ পিঙ্গাক্ষী, ক্ষয়া, ক্ষেমা, ইলা, লীলালয়া; তদ্ৰূপ লোলা, লক্তা, বলাকেশী, লালসা আৰু পুনৰ বিমলা।
Verse 3
हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना
তেওঁ হুতাশা, বিশালাক্ষী; তেওঁ হুঙ্কারা, বডবামুখী; অতি ক্ৰূৰ, নিশ্চয়েই ক্ৰোধনা, ভয়ংকৰী আৰু মহাননা।
Verse 4
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका
তেওঁ সৰ্বজ্ঞা, তেওঁ তরলা, তেওঁ তারা; তেওঁ ঋগ্বেদ-স্বৰূপা; তেওঁ হয়াননা; তেওঁ ‘সারা’ নামে খ্যাত; তেওঁ ৰুদ্ৰৰ শক্তি/চিহ্ন ধাৰণকাৰিণী; তেওঁ সম্বৰা আৰু তেওঁ তালজঙ্ঘিকা।
Verse 5
रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा
তেওঁ ৰক্তাক্ষী, নিশ্চয়েই অতি প্ৰসিদ্ধ; তেওঁ বিদ্যুজ্জিহ্বা, করঙ্কিণী; মেঘনাদা, প্রচণ্ডোগ্রা; কালকৰ্ণী আৰু বৰপ্ৰদা।
Verse 6
चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा
চন্দ্ৰা, চন্দ্ৰাৱলী, প্ৰপঞ্চা, প্ৰলয়ান্তিকা, শিশুবক্ত্ৰা, পিশাচী, পিশিতাশা আৰু লোলুপা—এইবোৰো তেওঁৰ নাম।
Verse 7
धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका
ধমনী আৰু তাপনী; ৰাগিণী; বিকৃতাননা; বায়ুবেগা; বৃহৎকুক্ষি; বিকৃতা; আৰু বিশ্বৰূপিকা—এইবোৰ তেওঁৰ নাম।
Verse 8
यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका
যমজিহ্বা, জয়ন্তী, দুর্জয়া, জয়ান্তিকা, বিডালী, ৰেৱতী, পূতনা আৰু বিজয়ান্তিকা—ৰক্ষাৰ্থে উচ্চাৰিত শক্তিনাম।
Verse 9
अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्
পৰিচাৰিকা দেৱীসকলক অষ্টহস্তা বা চতুৰ্হস্তা ৰূপে দেখুৱাব লাগে; ইচ্ছিত অস্ত্ৰধাৰিণী আৰু সৰ্বসিদ্ধিদায়িনী। ভৈৰৱক ঢাল-হস্ত, উগ্ৰ সংকুচিত মুখ, জটাধাৰী আৰু কেশত চন্দ্ৰচিহ্নধাৰী ৰূপে অঙ্কন কৰা উচিত।
Verse 10
खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः
এটা ফালে তেওঁ খড়্গ, অঙ্কুশ আৰু কুঠাৰ ধাৰণ কৰে—যিয়ে সৰ্বলোকত ভয় জগায়; আন ফালে ধনু, ত্ৰিশূল, খট্বাংগ আৰু পাশ ধাৰণ কৰে, আৰু এটা হাত বৰদ-মুদ্ৰাত ওপৰলৈ তোলা থাকে।
Verse 11
गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा
তেওঁক গজচৰ্মধাৰী, কৃত্তিবাস পৰিধান কৰা, সৰ্পভূষিত, প্ৰেত-সম্পৰ্কীয় অশুচি নিবেদনভোজী, মাতৃকাসকলৰ মাজত অৱস্থিত—এই পূজ্য ৰূপে ধ্যান কৰি পূজা কৰিব লাগে; অথবা পঞ্চানন ৰূপে।
Verse 12
अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्
অবিলোম ক্ৰমে অগ্নি পৰ্যন্ত আগবাঢ়ি, মন্ত্ৰক দীঘল স্বৰ আৰু অষ্টক-ভেদে বিভক্ত কৰি, নিৰ্দিষ্ট জাত্যন্তসহ তাৰ ষড়ঙ্গ প্ৰয়োগ কৰি ক্ৰমে যজন/আহুতি কৰিব লাগে।
Verse 13
मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं
মন্দিৰাগ্নি-মণ্ডলৰ দলে আৰূঢ়, স্বৰ্ণৰসসমন্বিত, নাদ আৰু বিন্দু-চন্দ্ৰযুগলৰে সংযুক্ত, আৰু মাতৃকা তথা নাথৰ অঙ্গসমূহে দীপ্ত—এই ৰূপে ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 14
वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता
বীৰভদ্ৰক বৃষাৰূঢ় ৰূপে অঙ্কন কৰিব লাগে; আৰু মাতৃকাগণৰ মাজত তেওঁক চতুৰ্মুখ দেখুৱাব লাগে। গৌৰীক দ্বিভুজা, ত্ৰ্যক্ষা, শূলধাৰিণী আৰু দৰ্পণযুক্ত ৰূপে প্ৰদৰ্শন কৰিব লাগে।
Verse 15
शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया
তেওঁ শূল ধাৰণ কৰে; তেওঁ গলন্তিকা আৰু কুণ্ডী; বৰদায়িনী, চতুৰ্ভুজা; পদ্মাসীনা ললিতা, স্কন্দগণৰ দৰ্পণ আৰু শলাকাসহ সমন্বিতা।
Verse 16
चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः
চণ্ডিকাক ষড়ভুজা ৰূপে অংকন কৰা উচিত। তেওঁ খড়্গ, শূল আৰু শত্রুনাশিনী শক্তি ধাৰণ কৰিব। সোঁ- বাওঁ হাতে নাগপাশ, ঢাল, অঙ্কুশ, কুঠাৰ আৰু ধনুক থাকিব; তেওঁ সিংহাৰূঢ়া হৈ, আগত শূলে আঘাতপ্ৰাপ্ত মহিষ দেখুৱাব।
Frequently Asked Questions
It emphasizes iconographic specification (arm-count, weapons, mounts, emblems) alongside ritual technology: aviloma sequencing up to Agni, mantra division (dīrgha/aṣṭaka-bheda), and ṣaḍaṅga application for correct worship and installation contexts.
By treating image-making and worship as disciplined sacred craft: correct forms (pratimā-lakṣaṇa) and correct procedures (mantra/krama) align devotion with cosmic order, supporting both siddhi-oriented protection/auspiciousness and the dharmic purification conducive to liberation.