Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
এই অধ্যায়ত নিৰ্বাণ-দীক্ষাৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি ‘অধিবাসন’ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দীক্ষাৰ সিদ্ধিৰ বাবে যাগ-পৰিসৰৰ পবিত্ৰতা আৰু গুৰুৰ শৌচ-আচাৰশুদ্ধিক পূৰ্বশৰ্ত হিচাপে স্থাপন কৰা হয়। গুৰুৱে ব্ৰহ্মমুহূৰ্তত উঠি স্নান আৰু নিত্যশুদ্ধি সম্পন্ন কৰি আহাৰত সাত্ত্বিক নিয়ম মানে—দই, কেঁচা মাংস, মদ্য আদি অপবিত্ৰ দ্ৰব্য বর্জন কৰে। শুভ-অশুভ স্বপ্ন-নিমিত্ত সূক্ষ্ম অৱস্থাৰ সংকেত; অশুভ লক্ষণ ঘোৰ-আধাৰিত শান্তি-হোমে প্ৰশমিত কৰা হয়। এইদৰে আচাৰ, অন্তঃপ্ৰস্তুতি, নিমিত্তবিদ্যা আৰু মন্ত্রকর্মৰ সমন্বয়ে দীক্ষাক মোক্ষলক্ষ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰি, পৰৱৰ্তী ধাপ—যাগালয় প্ৰৱেশ, শুদ্ধি-বিদ্যা আৰু সাধকৰ সমন্বয়—ৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः यागालयं व्रजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विद्यामास्थाय पावनीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुरशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता
আগ্নেয়পুৰাণত ত্ৰ্যশীতিতম অধ্যায় ‘নিৰ্বাণদীক্ষাত অধিবাসন’ নামে পৰিচিত। এতিয়া চতুৰশীতিতম অধ্যায় ‘নিৰ্বাণদীক্ষাবিধান’ আৰম্ভ হয়। ঈশ্বৰ ক’লে—প্ৰভাতে উঠি স্নানাদি শুদ্ধিকৰ্ম সম্পন্ন কৰি গুৰুয়ে প্ৰশস্ত আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব আৰু দই, কাঁচা মাংস, মদ্য আদি ত্যাগ কৰিব।
Verse 2
गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये
সপোনত হাতী বা ঘোঁৰাত আৰোহণ শুভ; শ্বেত বস্ত্ৰাদি দৰ্শনো শুভ। কিন্তু তেল-অভ্যংগ আদি অশুভ; তাৰ শান্তিৰ বাবে ‘ঘোৰ’ (মন্ত্ৰ/বিধি)ৰে হোম কৰা উচিত।
Verse 3
नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ
দুটা নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি যজ্ঞমণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰি; আচমন কৰি শুদ্ধ হৈ, নিত্যকৰ্মৰ দৰে নৈমিত্তিক বিধিত নিৰ্দিষ্ট কৰ্ম পালন কৰিব।
Verse 4
ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्
তাৰপিছত নিজকে শুদ্ধ কৰি, ‘শিৱহস্ত’ ন্যাস নিজৰ দেহত স্থাপন কৰিব; তাৰপিছত কলশক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি, ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলক ক্ৰমে পূজা কৰিব।
Verse 5
मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं
মণ্ডলত বা স্থণ্ডিলত শিৱাৰ্চনা কৰিব—তৰ্পণ আৰু পূজনসহ; আৰু অগ্নিৰ বাবে মন্ত্রসহিত তৰ্পণ/আহুতি পুৰ্ণাহুতি পৰ্যন্ত সম্পন্ন কৰিব।
Verse 6
दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं
দুখ আৰু দুষ্প্ৰভাৱজনিত দোষ নাশৰ বাবে, শস্ত্ৰক উপকৰণ কৰি একশ আঠবাৰ হোম কৰিব; ‘হূঁ’ সম্পুটিত মন্ত্রে মন্ত্রদীপন (মন্ত্র-প্ৰবোধন) সিদ্ধ হয়।
Verse 7
अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्
স্থণ্ডিল আৰু কুম্ভৰ মাজত বিধিত অন্তৰ্বলি-বিধান সম্পন্ন কৰি, শিষ্য প্ৰৱেশৰ অনুমতি লাভ কৰি, তাৰপিছত বাহিৰলৈ যাব।
Verse 8
कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं
তাত নিৰ্দিষ্ট সময়ত মণ্ডলাৰোপণ আদি পূৰ্বকৰ্ম সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত নাড়ী-ৰূপ দৰ্ভসহিত হাতেৰে বিধি অনুসাৰে সম্পাত-হোম কৰা উচিত।
Verse 9
तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुनाअहुतीः कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्
তাঁৰ সন্নিধি আহ্বানৰ বাবে মূলাণুৰে তিনিটা আহুতি দি, কুম্ভস্থিত শিৱক অভ্যৰ্চনা কৰি, তাৰ পিছত পাশ-সূত্ৰ উপস্থাপন/প্ৰস্তুত কৰা উচিত।
Verse 10
शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं
‘শুক্লাম্বৰাদিকম্’—এইটো খ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ। আমাৰ লাভ কৰা পাঁচখন পাণ্ডুলিপিত ‘দধি, আর্দ্ৰ মাংস, মদ্য আদি পৰা…’ আৰম্ভ কৰি ‘…ঘোৰ (প্ৰভাৱ) শান্তিৰ বাবে হোম’ পৰ্যন্ত এটা অন্তঃপাঠ দেখা যায়; কিন্তু সেয়া পূৰ্বপাঠৰ সৈতে সঠিকভাৱে সংযুক্ত নহয় যেন লাগে। ‘পাশসূত্ৰং সমাহৰেত্’—এইটো ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ। সেই অনুসাৰে পূজিত শিষ্যৰ দেহৰ সোঁ/ঊৰ্ধ্ব ভাগৰ শিখাত তাক বান্ধিব লাগে, যি পাদাংগুষ্ঠলৈকে ওলমি থাকে।
Verse 11
तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः
সেই তত্ত্বক নিবৃত্তিত স্থাপন কৰি আৰু মনৰে তাৰ ব্যাপ্তি অৱলোকন কৰি, তাত থকা ভুবনসমূহ জানিব লাগে—পিছত সিহঁতৰ সংখ্যা একশ আঠ।
Verse 12
कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः
তেওঁ কপালধাৰী, অজ (অজন্মা), বুদ্ধ (প্ৰবুদ্ধ), বজ্ৰদেহ, প্ৰমৰ্দন, বিভূতি, অব্যয়, শাস্তা, পিনাকী আৰু ত্ৰিদশাধিপ (ত্ৰিদশসকলৰ অধিপতি)।
Verse 13
अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ
অগ্নিয়েই ৰুদ্ৰ; তেওঁ হুতাশ (হৱিৰ ভক্ষক), পিঙ্গল (তাম্ৰবৰ্ণ), খাদক (গ্ৰাসক), হৰ (হৰণকাৰী), জ্বলন (প্ৰজ্বলিত), দহন (দাহক), বভ্ৰু (ভূৰাবৰ্ণ), ভস্মান্তক (ভস্ম কৰি অন্তকাৰী) আৰু ক্ষপান্তক (সমাপ্তিকারী)।
Verse 14
याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः
তেওঁ যম-সম্বন্ধীয় মৃত্যুক হৰণকাৰী; ধাতা (ধাৰক) আৰু বিধাতা (বিধানকাৰী), কাৰ্যত প্ৰবৃত্তি জগোৱা। তেওঁয়েই কাল; তেওঁয়েই ধৰ্ম আৰু অধৰ্মো; তেওঁয়েই সংযোগকাৰী আৰু বিযোগকাৰী।
Verse 15
नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्
তেওঁ নৈঋত—‘মাৰণ’ আৰু ‘হন্তা’ নামে খ্যাত; তেওঁৰ দৃষ্টি ক্ৰূৰ, ৰূপ ভয়ানক। তেওঁ ঊৰ্ধ্বাংশক, বিরূপাক্ষ আৰু ধূম্ৰ-লোহিত দংশ্ত্ৰাযুক্ত।
Verse 16
बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः
বল আৰু অতিবল; পাশহস্ত (পাশধাৰী) আৰু মহাবল; শ্বেত আৰু জয়ভদ্ৰ; দীৰ্ঘবাহু আৰু জলান্তক—এইসমূহ আহ্বানিত নাম/শক্তি।
Verse 17
वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः
ৱডবাস্য আৰু ভীম—এই দহজনক ‘ৱাৰুণ’ (বৰুণ-সম্বন্ধীয়) বুলি স্মৰণ কৰা হয়: শীঘ্ৰ, লঘু, বায়ুবেগ, সূক্ষ্ম, তীক্ষ্ণ আৰু ক্ষপান্তক।
Verse 18
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा
তেওঁ পঞ্চ-বন্ধনৰ কাৰণসমূহৰ সংহাৰক, পঞ্চশিখী আৰু কপৰ্দী (জটাধাৰী)। মেঘ তেওঁৰ বাহন; তেওঁ জটামুকুটধাৰী আৰু নানাবিধ ৰত্নধাৰী।
Verse 19
निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे
তেওঁ নিধিসকলৰ অধীশ্বৰ, ৰূপৱান আৰু ধন্য; সৌম্য দেহধাৰী, প্ৰসাদ দানকাৰী; দীপ্তিমান; আৰু লক্ষ্মীসম্পন্ন—ইচ্ছানুসাৰে ৰূপ ধাৰণকাৰী—(এই) ‘দশোত্তৰ’ সমষ্টিত ঘোষিত।
Verse 20
विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः
তেওঁ বিদ্যাধৰ আৰু জ্ঞানধৰ; সৰ্বজ্ঞ আৰু বেদপাৰগ। তেওঁ মাতৃদেৱীসকলৰ ব্ৰতাচৰণত নিষ্ঠ, পিঙ্গাক্ষ; ভূতসমূহৰ পালক-শাসক আৰু বলিপ্ৰিয়।
Verse 21
प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस् तथा
‘প্ৰবর্ধন’—এনে পাঠ ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত; ‘বৰুণ’—এনে পাঠ খ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত; ‘জনান্তক’—এনে পাঠ ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত। এই দহ নাম: সৰ্ববিদ্যাৰ বিধাতা, সুখ-দুঃখহৰ; আৰু অনন্ত, পালক, ধীৰ, তথা পাতালৰ অধিপতি।
Verse 22
वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः
শেষনাগৰ ওপৰত অৱস্থিত এইসকলক দহ ৰুদ্ৰ বুলি জানিবা: বৃষ, বৃষধৰ, বীৰ্য, গ্ৰসন, সৰ্বতোমুখ আৰু লোহিত।
Verse 23
शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः
তেওঁ শম্ভু, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু, গণসমূহৰ অধিপতি, ত্ৰিনেত্ৰধাৰী আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা বন্দিত। তেওঁ সংহাৰ আৰু দিব্য লীলা; তেওঁ লাভ আৰু লাভৰ অন্বেষক; আৰু পৰম বিচক্ষণ।
Verse 24
अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः
তেওঁ অত্তা (ভক্ষক), কুহক (প্ৰতাৰক), কালাগ্নি, ৰুদ্ৰ, হাটক (সোণ) স্বয়ং, কুষ্মাণ্ড, সত্য, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু—আৰু নামক্রমত সপ্তমো।
Verse 25
रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्
এঁৰাই অষ্ট ৰুদ্ৰ; তেওঁলোক ব্রহ্মাণ্ড-ৰূপী কটাহৰ অন্তৰ্ভাগত অৱস্থিত। এঁদের নাম আৰু ভুবনসমূহৰ (লোকসমূহৰ) নামো স্মৰণ কৰা উচিত।
Verse 26
भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः
তেওঁ ভবোদ্ভব—যাঁৰ পৰা ভব (অস্তিত্ব) উদ্ভৱ হয়; তেওঁ সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ অন্তঃস্থিত; তেওঁ সকলোকে সুখ প্ৰদান কৰে; তেওঁ সৰ্বত্র নিজৰ সান্নিধ্য স্থাপন কৰে; আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰৰ গণসমূহে তেওঁক পূজা কৰে।
Verse 27
संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः
স্তৱ কৰি আদ্য, সদা-স্থিত শিৱৰ জপ কৰিব—“ওঁ সাক্ষিন; ওঁ ৰুদ্ৰান্তক; ওঁ পতঙ্গ; ওঁ শব্দ; ওঁ সূক্ষ্ম; ওঁ শিৱ—সৰ্বসৰ্বদ, সৰ্বসান্নিধ্যকৰ, ব্ৰহ্ম- বিষ্ণু-ৰুদ্ৰকৰ; ওঁ নমঃ শিৱায়; ওঁ নমো নমঃ।” এই মন্ত্র অষ্টাবিংশতি পাদযুক্ত, আকাশৰ দৰে সৰ্বব্যাপী, মনোগুহাত গোপন, আৰু সদ্যোজাত, হৃদয়, অস্ত্ৰ, নেত্ৰ আদি সৈতে সংযুক্ত বুলি ধৰা হয়; সেয়েহে ই বৰ্ণাষ্টক/অষ্টাক্ষৰ মন্ত্র বুলি গণ্য।
Verse 28
वाय ॐ नमो नमः इति अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजाकारो मकारश् च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये
“বায়—‘ওঁ নমো নমঃ’” এইদৰে জপ কৰা হয়। বিন্দু-পূৰ্বক, অর্চিত নোহোৱাতো স্তুত ৰূপক উদ্দেশ কৰি—“ওঁ সাক্ষী, ওঁ ৰুদ্ৰান্তক, ওঁ পতঙ্গ, ওঁ জ্ঞান, ওঁ শব্দ, ওঁ সূক্ষ্ম, ওঁ শিৱ, ওঁ সৰ্ব, ওঁ সৰ্বদ, ওঁ সৰ্বসান্নিধ্যকৰ, ব্ৰহ্ম-ৱিষ্ণু-ৰুদ্ৰকৰ; ওঁ নমঃ শিৱায়; ওঁ নমো নমঃ” বুলি পঠিত হয়। চিহ্নিত-পুথি-পাঠ মতে অকাৰবীজ আৰু মকাৰ ইড়া-পিঙ্গলা নামৰ নাড়ীত স্থাপিত; প্ৰাণ-অপান দুয়ো বায়ু; আৰু ঘ্ৰাণ আৰু উপস্থ ইন্দ্ৰিয়-সম্পৰ্কীয় শক্তিসমূহো উল্লেখিত।
Verse 29
गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं
গন্ধক গন্ধাদি পঞ্চগুণৰ ভিতৰত বিষয় (ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য) বুলি কোৱা হৈছে। পাৰ্থিৱ তত্ত্বৰ মণ্ডল পীতবৰ্ণ, বজ্ৰসদৃশ দৃঢ়, আৰু চতুৰস্ৰ (চৌকো) হয়।
Verse 30
विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश
ইয়াৰ বিস্তাৰ এক কোটি যোজন, তাৰ শতগুণ বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰতে চতুৰ্দশ যোনিও অন্তৰ্গত বুলি জানিব লাগে।
Verse 31
प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः
প্ৰথম যোনি (বৰ্গ) সকলো দেৱতাৰ। মনু আদি দেৱযোনি (দৈৱ বংশ) বুলি গণ্য। মৃগ, পক্ষী আৰু পশুও আছে; আৰু সৰীসৃপ চাৰিপ্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 32
स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च
সকলো স্থাৱৰ (অচল) সত্তা পঞ্চম বিভাগ; ষষ্ঠ যোনি অমানুষী—যেনে পৈশাচ, ৰাক্ষস, যাক্ষ, গান্ধৰ্ব আৰু ঐন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ-সম্পৰ্কীয়) বৰ্গ।
Verse 33
सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं
অষ্টম তত্ত্বক সৌম্য, প্ৰাণেশ্বৰ আৰু ব্ৰাহ্ম (ব্ৰহ্ম-সম্বন্ধীয়) শক্তি বুলি কোৱা হৈছে। এই আঠটাৰ ভিতৰত পাৰ্থিৱ তত্ত্বকেই কাৰ্য-অধিকাৰৰ আশ্ৰয়স্থান, অৰ্থাৎ ব্যৱহাৰিক আধাৰ বুলি মানা হয়।
Verse 34
लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः
লয় প্ৰকৃতিতেই হয়; ভোগ (অনুভৱ) বুদ্ধিত হয়; আৰু ব্ৰহ্মা কাৰণ-তত্ত্ব। সেই কাৰণৰ পৰা ভুবনাদি সহ সমগ্ৰ জাগ্ৰত অৱস্থাসমূহ উদ্ভৱ হয়।
Verse 35
निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं
নিবৃত্তি-কলাক ‘গৰ্ভিতা’ (বিধিৰ ভিতৰত অন্তৰ্নিহিত) বুলি ধ্যান কৰি, স্বমন্ত্ৰেৰে তাক নিয়োজিত কৰিব লাগে। ‘ৱ-মুদ্ৰা’ আৰু ৰেচক (শ্বাসত্যাগ) দ্বাৰা তাক কুম্ভত স্থাপন কৰিব লাগে। “ওঁ হাং নিবৃত্তিকলাপাশায় নমঃ” মন্ত্রে অৰ্ঘ্য দি সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব লাগে। তাৰপিছত বিমুখ হৈ স্বাহা-অন্ত মন্ত্রে সন্নিধানৰ বাবে তিনিটা আহুতি আৰু তৰ্পণৰ বাবে তিনিটা আহুতি দিব লাগে। পাছত “ওঁ হাং ব্ৰহ্মণে নমঃ” বুলি ব্ৰহ্মাক আৱাহন কৰি পূজা আৰু স্বাহান্ত আহুতিৰে তৰ্পণ কৰি ক’ব লাগে— “হে ব্ৰহ্মন্, আপোনাৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰত মই এই মুমুক্ষুৰ দীক্ষা আৰম্ভ কৰাইছোঁ।”
Verse 36
भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा
“বিধি মোৰ বাবে অনুকূলভাৱে সিদ্ধ হওক” বুলি ভাবি (অধিষ্ঠাত্রী শক্তিক) বিধান জনাব লাগে। তাৰপিছত হৃদয়ধ্যানেৰে দেৱী—ৰক্ষা, বাগীশ্বৰী—ক আৱাহন কৰিব লাগে।
Verse 37
इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः
তাৰপিছত এই একে প্ৰকাৰে দেৱীৰ পূজা আৰু তৰ্পণ কৰিব লাগে—যি ইচ্ছা, জ্ঞান আৰু ক্ৰিয়া-ৰূপা; যি ষড়্বিধা; আৰু যি একমাত্ৰ কাৰণস্বৰূপা।
Verse 38
वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना
বাগীশ্বৰীৰ মন্ত্ৰেৰে—যি সম্পূৰ্ণ যোনি/উৎসক সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষোভিত কৰাৰ কাৰণ—হৃৎ-সম্পুটৰ ভিতৰত বীজাদি সহ ‘হূঁ’ উচ্চাৰণে আহুতি দিব; শেষত শস্ত্ৰাক্ষৰ ‘ফড়্’ যোগ কৰি বাণ-শস্ত্ৰৰ দৰে প্ৰক্ষেপ কৰিব।
Verse 39
ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित् ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं
বিধিজ্ঞানী আচার্যই শিষ্যক হৃদয়-প্ৰদেশত তাড়ন (স্পৰ্শ/প্ৰেৰণা) কৰি, তাৰ পিছত (মন্ত্ৰক) প্ৰৱেশ কৰাব। তেতিয়া শিষ্যৰ চৈতন্য হৃদয়ত অগ্নিকণাৰ দৰে হয়।
Verse 40
निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ॐ हां हूं हः हूं फटों हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया
তাৰ পিছত নিবৃত্তি-স্থ তত্ত্বক পাশসহ জ্যেষ্ঠাৰ দ্বাৰা বিধিমতে বিভাজন/বিন্যাস কৰিব। তাৰ পাছত “ॐ হাং হূং হঃ হূং ফট্ ॐ হাং স্বাহা” মন্ত্ৰেৰে পূৰক কৰি অঙ্কুশ-মুদ্ৰা প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 41
तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाअत्मनि योजयेत् ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्
তাক স্বমন্ত্ৰেৰে আকর্ষণ কৰি গ্ৰহণ কৰি আত্মাত সংযুক্ত কৰিব। “ॐ হাং হ্ৰূং হাং আত্মনে নমঃ” জপ কৰিব। ইড়া-পিঙ্গলা/প্ৰাণ-অপানৰ সংযোগ ভাবি ৰেচকে সেই চৈতন্য প্ৰেৰণ কৰিব।
Verse 42
ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु
ব্ৰহ্মা আদিৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা কাৰণ-তত্ত্বৰ ত্যাগ-ক্রমে (জীৱ/বীজক) শিৱাস্পদলৈ নি “ॐ হূং হ্রীং হাম্”—এইটো খ-চিহ্নিত পাঠ। আন খ, ঙ-চিহ্নিত পাঠত “প্ৰবিশ্যেত্” (প্ৰৱেশ কৰিব) যোগ আছে। আন এটা খ-চিহ্নিত পাঠত “ॐ হাং হাং ক্ষং হাম্” পোৱা যায়। গৰ্ভাধানাৰ্থে ই গ্ৰহণ কৰি, সকলো যোনিত একেলগে বিনিয়োগ কৰিব।
Verse 43
क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ॐ हां हां हां आत्मने नमः पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा
‘বাম-যোদ্ভৱ’ মুদ্ৰাৰে বাগীশ্বৰীৰ যোনি-পীঠত মন্ত্র/আহুতি নিক্ষেপ কৰিব। “ওঁ হাঁ হাঁ হাঁ—আত্মনে নমঃ” জপ কৰি এই মন্ত্রেই পূজা কৰিব আৰু পঞ্চবিধ তৰ্পণো কৰিব।
Verse 44
अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्
অন্য সকলো যোনিত হৃদয়ে (অন্তৰত) দেহশুদ্ধি আচৰণ কৰিব। ইয়াত পুংসবন সংস্কাৰ প্ৰযোজ্য নহয়, কিয়নো স্ত্ৰী আদি দেহো সম্ভৱ।
Verse 45
सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां
সীমন্তোন্নয়ন সংস্কাৰো কৰিব আৰু অন্য দেৱীয় অঙ্গকর্ম দেহযুক্তৰ দৰে সম্পাদন কৰিব। সি শিৰসা (বিনয়ে) ‘জন্ম-স্থাপন’ কৰিব আৰু সকলো দেহধাৰীৰ প্ৰতি হিংসা/অবমান ত্যাগ কৰিব।
Verse 46
तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना
তদ্ৰূপে তেওঁলোকৰ অধিকাৰ শুভ ‘শিৱ-অণু’ৰ দ্বাৰা ভাবনা কৰিব। ভোগ/অনুভৱ কবচ-মন্ত্রেৰে, আৰু শস্ত্ৰ বিষয়াত্মক (ইন্দ্ৰিয়বিষয়-স্বৰূপ) ৰূপে ধ্যান কৰিব।
Verse 47
मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं
মোহৰূপ আৰু অভেদ—যাক ‘লয়’ বুলি চিনি পোৱা যায়—তাৰ ধ্যান কৰিব। শিৱে শ্ৰোতস (অন্তঃপ্ৰবাহ) শুদ্ধ কৰে, আৰু হৃদয়ে তত্ত্বসমূহ বিশোধিত কৰে।
Verse 48
पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात् गर्भाधानादिषु क्रमात् मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये
গৰ্ভাধান আদি সংস্কাৰত ক্ৰমে পাঁচ-পাঁচ আহুতিৰ পাঁচটা গোট আগবঢ়াব লাগে; মায়ামন্ত্ৰশক্তিৰে মল, কৰ্ম আদি পাশবন্ধনৰ নিবৃত্তিৰ বাবে।
Verse 49
निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं
প্ৰথমে হৃদয়ত অন্তঃপ্ৰায়শ্চিত্ত সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত শত আহুতিৰে যজন কৰিব লাগে; মলশক্তি নিয়ন্ত্ৰণে পাশসমূহৰ বিচ্ছেদ হয়।
Verse 50
स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया
‘স্বাহা’অন্ত আয়ুধ-মন্ত্ৰে পাঁচ-পাঁচ আহুতিৰ পাঁচ গোটে যজন কৰিব লাগে; ‘মায়া’ৰে আৰম্ভ হোৱা পাশ-মন্ত্ৰৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ সাতবাৰ জপ কৰিব লাগে।
Verse 51
कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना
কর্তৰী (কাঁচি)ৰে, বিধিবদ্ধ কল্পশস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি, বন্ধনচ্ছেদন এইদৰে কৰিব লাগে— “ॐ হূঁ নিবৃত্তিকলাপাশায় হূঁ ফট্।” কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত— “ॐ হং হং হাং আত্মনে নমঃ” অথবা “শিখাত্মনে” পাঠ আছে; আৰু ক’তাও “পাঁচ-পাঁচ আহুতি দিব লাগে” বুলিও যোগ কৰা হৈছে। এইদৰে বন্ধকত্ব সম্পন্ন কৰি, দুয়ো হাতে আৰু শৰাণু (বাণসদৃশ উপকৰণ) দ্বাৰাও ক্ৰিয়া কৰিব লাগে।
Verse 52
विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्
তাক বিসৰ্জন কৰি বৃত্তাকাৰ কৰি, ঘৃতপূৰ্ণ স্ৰুৱত স্থাপন কৰিব লাগে; অনুকলা-অস্ত্ৰে বা কেৱলা-অস্ত্ৰে তাক ভস্মসাৎ দহিব লাগে।
Verse 53
कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः
‘পাশ-অঙ্কুশ’ নামৰ বিঘ্ন নিবারণৰ বাবে পাঁচটা আহুতি দিব লাগে। তাৰ পাছত ‘ওঁ হঃ অস্ত্ৰায় হূঁ ফট্’ এই অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে আঠটা আহুতি দি প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 54
अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया
তাৰ পাছত বিধাতাক আৱাহন কৰি পূজা কৰিব আৰু তদ্ৰূপ তৰ্পণ কৰিব। তাৰ পিছত ‘ওঁ হাং, শব্দ-স্পৰ্শশুদ্ধ ব্ৰহ্মন্, গৃহাণ স্বাহা’ এই মন্ত্রে তিন আহুতি দি ইয়াৰ অধিকাৰ সমৰ্পণ কৰিব। হে ব্ৰহ্মন্, তোমাৰ দ্বাৰা এই পশুৰ পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে দগ্ধ হৈ নিঃশেষ হয়।
Verse 55
बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः
বন্ধনৰ বাবে পুনৰ সেই অৱস্থাত স্থিৰ নাথাকিব; মনতে ‘শিৱাজ্ঞা শ্ৰাৱয়/উচ্চাৰ’ বুলি কৰিব। তাৰ পাছত ধাতাক বিসৰ্জন দি সোঁ নাড়ীৰে ধীৰে ধীৰে ৰেচন (শ্বাসত্যাগ) কৰিব।
Verse 56
संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं
সংহাৰ-মুদ্রা আৰু কুম্ভক (শ্বাসনিরোধ) দ্বাৰা, নিজৰ অন্তঃসত্তাত, নিজকে চন্দ্ৰবিম্বৰ ন্যায় ধ্যান কৰিব—যাৰ এক অংশ ৰাহুৰ সংযোগে আৱৃত যেন লাগে।
Verse 57
आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं
সেয়া লৈ, ৰেচন কৰোঁতে ‘উদ্ভৱ’ নামৰ মন্ত্রে সূত্ৰত (যজ্ঞোপবীতে) যোজনা কৰিব। পূজা কৰি, অৰ্ঘ্যপাত্ৰস্থিত জলবিন্দুক অমৃতসদৃশ বুলি ধৰি ধ্যান বা অৰ্পণ কৰিব।
Verse 58
विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता
আহূত পিতৃসকলক বিধিপূৰ্বক বিদায় দি, তাৰ পিছত ‘বৌষট্’ অন্তযুক্ত শিৱ-মন্ত্ৰে কৰ্ম-পূৰণাৰ্থে সমাপন আহুতি দিব লাগে। এইদৰে বিধি সম্পূৰ্ণ হয়; ইয়াক যজ্ঞকর্মৰ শুদ্ধ ‘নিবৃত্তি’ (সমাপ্তি) বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
Eligibility conditioning: the guru’s pre-dīkṣā purification (snāna, nitya-karmas), dietary prohibitions, and śānti-homa using the Ghora rite to neutralize inauspicious dream signs.
It frames liberation-initiation as dependent on disciplined purity and correct remediation, aligning personal conduct and subtle omens with Dharmic order before higher mantra-operations begin.