Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
এই অধ্যায়ত ভগৱানে পদ্মজ ব্ৰহ্মাক, বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্পৰ অন্তৰ্গত শিৱলিঙ্গ আৰু তাৰ পিণ্ডিকা/পীঠ নিৰ্মাণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মান, ৰেখা আৰু বিভাগৰ তান্ত্ৰিক-আগমিক বিধি উপদেশ দিয়ে। দৈৰ্ঘ্য-প্ৰস্থ নিৰ্দিষ্ট ভাগত ভাগ কৰি ক্ৰমে ৰূপ গঠন—চতুৰস্ৰ আধাৰৰ পৰা ৮, ১৬, ৩২, ৬৪ কোণীয়া ফলকযুক্ত ৰূপ হৈ শেষত পৰিপূৰ্ণ বৃত্তাকাৰতালৈ—বৰ্ণিত। লিঙ্গশিৰৰ ছত্ৰাকাৰ ৰেখা, উচ্চতা-ব্যাস অনুপাত, আৰু মধ্যসূত্ৰত ব্ৰহ্মা-ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কিত অঞ্চলৰ বিভাগো নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। সাধাৰণ লক্ষণৰ পাছত পীঠৰ উচ্চতা, কেন্দ্ৰীয় খাতা (গৰ্ত), মেখলা-বন্ধ, বিকাৰাংগ অলংকাৰ অংগ, আৰু উত্তৰ দিশত প্ৰণালা জল-নিৰ্গম স্থাপনৰ সাৰ্বজনীন বিধান দিয়া হৈছে; পাঠান্তৰৰ উল্লেখো আছে। এইদৰে সূক্ষ্ম স্থাপত্যবিদ্যাক ধৰ্মকৰ্ম ৰূপে দেখুৱাই স্থিৰ পূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠিত সান্নিধ্য নিশ্চিত কৰে।
Shlokas
Verse 1
अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः
[পাঠান্তৰ টোকা] ‘স্কন্দগণ দহ বিনায়ক’—এই পাঠ ‘খ’ চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত আছে। ইয়াত চণ্ডিকাৰ দশহস্ত-বৰ্ণনাত ‘খড়্গ, শূল, শত্রুনাশিনী শক্তি’ আদি পাঠ যুক্তিযুক্ত; কিন্তু আমাৰ লাভ কৰা পাঁচখন পুথিত এই পাঠ নাই। এতিয়া ত্ৰিপঞ্চাশতম অধ্যায়—লিঙ্গলক্ষণ। ভগৱানে ক’লে—হে কমলোদ্ভৱ (ব্ৰহ্মা), লিঙ্গাদি লক্ষণ ক’ম; শুনা। দৈৰ্ঘ্যৰ অর্ধাংশক আঠ ভাগ কৰি, তাৰপিছত তাতৰ তিন ভাগ ত্যাগ কৰা।
Verse 2
विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्
বিষ্কম্ভ (প্ৰস্থ) ভূত-ভাগৰ বিভাগ অনুসাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰি তাক চতুৰস্ৰ (বৰ্গাকাৰ) কৰিব লাগে। তাৰপিছত আয়াম (দৈৰ্ঘ্য) মূর্তি-মান অনুসাৰে ভাগ কৰি এক, দ্বি বা ত্ৰি-ক্রমে মাপ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 3
ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्
ব্ৰহ্মা- বিষ্ণু- শিৱৰ অংসমূহত ইয়াৰ প্ৰয়োগ হ’লে ইয়াক ‘বৰ্ধমান’ বোলা হয়। চতুৰস্ৰ (বৰ্গ) চিত্ৰৰ গুহ্য কোণসমূহত বৰ্ণ/অক্ষৰৰ অর্ধাংশ চিহ্নিত কৰিব লাগে।
Verse 4
अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः
অষ্টাগ্ৰ (আঠ শিখৰ) বিশিষ্ট বৈষ্ণৱ ভাগ নিঃসন্দেহে সিদ্ধ হয়। তাৰপিছত ষোড়শাস্ৰ (ষোল-কোণীয়া) আকৃতি কৰিব লাগে, আৰু পুনৰ তাৰপিছত দ্বাত্ৰিংশাস্ৰ (বত্ৰিশ-কোণীয়া) আকৃতি।
Verse 5
चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः
প্ৰথমে চৌষট্টি ফলা/পাশযুক্ত কৰি, তাৰ পিছত তাক বৃত্তাকাৰ ৰূপত শোধন কৰিব। তাৰ পাছত উত্তম দেশিক আচাৰ্যই লিঙ্গৰ শিৰোভাগ গঢ়িব।
Verse 6
विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्
তাৰ পিছত লিঙ্গৰ বিস্তাৰ (ব্যাস) আঠ ভাগত বিভাজন কৰিব। এটা ভাগৰ অর্ধৰো অর্ধ ত্যাগ কৰি, শিৰোভাগক ছত্ৰাকাৰ (ছাতাৰ দৰে) কৰিব।
Verse 7
त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं
যি লিঙ্গৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰস্থ তিন সমান ভাগৰ অনুপাতত—অৰ্থাৎ সেই তিন বিভাগৰ সমমাপে—নিৰ্মিত, সেই লিঙ্গ সৰ্বকামফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं
হে দেবপূজিত! মুঠ দৈৰ্ঘ্যৰ চতুৰ্থাংশই বিষ্কম্ভ (ব্যাস/পুরুত্ব) হ’ব। এতিয়া সকলো লিঙ্গৰ লক্ষণ শুনা।
Verse 9
मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा
মধ্যসূত্ৰ (কেন্দ্ৰৰেখা) নিৰ্ণয় কৰি, জ্ঞানী আচাৰ্যই ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰ-অঞ্চল চিহ্নিত কৰিব; যেনেকৈ ষোল অঙ্গুল লিঙ্গক ছয় সমান ভাগত বিভাজন কৰা হয়।
Verse 10
तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः
মাপ-দণ্ড আৰু মাপ-সূত্ৰ (দোৰী) দ্বাৰা নিৰ্ণীত এইটোৱেই ‘মধ্য’ মান বুলি কোৱা হৈছে। পৰৱৰ্তী (উচ্চ) মানৰ বাবে যৱৰ অষ্টমাংশ যোগ কৰিব লাগে; বাকী মানসমূহত যৱ অনুসাৰে হ্ৰাসৰ বিধি।
Verse 11
अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्
তলভাগক তিন ভাগ কৰি, তাতৰ এটা অৰ্ধভাগ পৰিত্যাগ কৰিব লাগে; এইদৰে ‘আত্যন্তিক’ (অত্যন্ত সূক্ষ্ম/চূড়ান্ত) মান পোৱা যায়—চিহ্নিত পুথিত ‘গ’ পাঠ এনেদৰে আছে। (অথবা) সেই দ্বয়ক অষ্টভাগ কৰি ওপৰভাগৰ তিন ভাগ ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 12
ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः
পঞ্চম ভাগৰ পৰা ওপৰলৈ ঘূৰি এটা লম্ব ৰেখা নামাব লাগে। এটা ভাগ বাদ দি, সেই দুটা ৰেখাৰ সংযোগ ঘটাব লাগে।
Verse 13
एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे
এইদৰে মই লিঙ্গসমূহৰ সাধাৰণ লক্ষণ কৈছোঁ। এতিয়া পিণ্ডিকা (আধাৰ)ৰ অন্তলৈকে যি সৰ্বসাধাৰণ বিধান, সেয়া ক’ম; মোৰ কথা শুনা।
Verse 14
ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि
ব্ৰহ্ম-ভাগৰ প্ৰৱেশ (নিৰ্দিষ্ট ব্ৰহ্ম-বিন্দু/মাপ) আৰু লিঙ্গৰ উচ্চতা নিৰ্ণয় কৰি, বিদ্বান আচাৰ্যই যথাবিধি প্ৰস্তুত কৰ্মশিলাৰ ওপৰত ব্ৰহ্মশিলা সঠিকভাৱে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 15
तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्
এইদৰে যথাযথ উচ্ছ্ৰয় (উচ্চতা/উদ্গম) নিৰ্ণয় কৰি পিণ্ডিকাক সম্যক্ বিভাজন কৰিব লাগে। পীঠ দু’ভাগ উচ্চ হ’ব আৰু তাৰ বিস্তাৰ লিঙ্গৰ অনুপাতে মাপিব লাগে।
Verse 16
त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्
মধ্যত এক-তৃতীয়াংশ খাত (গাঁত) কৰি পীঠক সম্যক্ বিভাজন কৰিব লাগে। আৰু নিজৰ মানৰ অর্ধৰ এক-তৃতীয়াংশ পৰিমাণে বাহুল্য (প্ৰক্ষেপ/প্ৰস্থ) নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 17
बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्
তাৰপিছত বাহুল্যৰ এক-তৃতীয়াংশে মেখলা (পৰিবেষ্টনী পট্টি) গঢ়িব লাগে। খাত মেখলাৰ সমান হ’ব আৰু ক্ৰমে ঢাল দি নিম্নমুখী কৰি বনাব লাগে।
Verse 18
मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्
প্ৰমাণজ্ঞ লোকে মেখলাৰ ষোড়শাংশ পৰিমাণ খাত (কাটা/খাঁজ) কৰিব লাগে। লগতে সেই পীঠৰ উচ্ছ্ৰয় আৰু তাৰ বিকাৰাঙ্গ (অলংকাৰিক অঙ্গ)ো গঢ়িব লাগে।
Verse 19
भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका
ভাগসমূহৰ মাজত এক ভাগ ভূমিত প্ৰৱিষ্ট কৰি পিণ্ডিকা গঢ়িব লাগে। কণ্ঠ তিন ভাগে কৰিব লাগে আৰু পট্টিকা এক ভাগে কৰিব লাগে।
Verse 20
द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः
তাৰ পিছত অঙ্গ ওপৰলৈ তুলি ওপৰৰ পট্টটো সজাই থ’ব। এটা অংশ স্থিৰ কৰি, বাকী পট্টিকাখন অংশে অংশে ভিতৰলৈ সুমুৱাই কণ্ঠলৈকে নেব; তাৰ পাছত পুনৰ আগৰ দৰে বিন্যাস কৰিব।
Verse 21
निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः
নিৰ্গম (বাহিৰলৈ ওলোৱা প্ৰক্ষেপ)ৰ মাপ এক ভাগ হ’ব, যি শেষ পট্টিকাৰ সীমালৈকে। প্ৰণাল (জলনলী)ৰ বাবে নিৰ্গমক তিন ভাগত ভাগ কৰি, অৰ্থাৎ এক-তৃতীয়াংশ মাপে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 22
मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्
মূলে ইয়াৰ প্ৰস্থ আঙুলিৰ অগ্ৰভাগৰ প্ৰস্থমান কৰিব; আগফালে এক-তৃতীয়াংশ কমাই আৰু অর্ধ-প্ৰমাণ অনুপাতে সমভাৱে সৰু কৰিব। অলপ নিম্নতা (খাত) কৰি, উত্তৰ দিশত প্ৰণাল/নিৰ্গমন পথ সাজিব। পিণ্ডিকাসহ এইধৰণৰ লিঙ্গ ‘সাধাৰণ’ বুলি স্মৃত।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons for the liṅga and base—e.g., refining the form from multi-angled faceting (8/16/32/64) into a circle, shaping the head as a parasol (chhatra-ākāra), setting diameter as one-fourth of total length, and specifying pīṭha/piṇḍikā components including mekhalā, khāta, and the north-placed praṇāla outlet.
By treating measurement and construction as consecratory discipline: correct māna and orientation stabilize ritual efficacy, enabling a properly established locus of worship where devotion, purity, and dharma can be practiced—thus aligning applied Vastu Shastra with the pursuit of puruṣārthas, including spiritual realization.