Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-कल्पৰ প্ৰসংগত, ঈশ্বৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰাৰ আগতে নিৰ্বিঘ্নতা লাভৰ বাবে গণেশ-পূজাৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে মন্ত্ৰ-ন্যাসৰ দ্বাৰা গণপতিৰ বিশেষণসমূহ হৃদয়, শিৰ, শিখা, বর্ম, নেত্ৰ আৰু অস্ত্ৰ-স্থানত বিন্যাস কৰি সাধকৰ দেহক পবিত্ৰ ক্ৰিয়াসাধন ৰূপে সংস্কাৰ কৰা হয়। তাৰ পিছত মণ্ডল-কেন্দ্ৰিত পূজাক্ৰমত গণ, গুৰু আৰু পাদুকা, শক্তি আৰু অনন্ত, ধৰ্ম, আৰু যন্ত্ৰৰ স্তৰসমূহ (মুখ্য ‘অস্থি-চক্ৰ’ আৰু ঊৰ্ধ্ব/অধঃ আৱৰণ) সংযোজিত হৈ পৰম্পৰা, শক্তি, বিশ্বাধাৰ আৰু নিয়ম একত্ৰিত কৰে। পদ্মকৰ্ণিকা-বীজা, জ্বালিনী, নন্দয়া, সূৰ্যেশা, কামৰূপা, উদয়া, কামৱৰ্তিনী আদি দেবীৰূপ আহ্বান, পাঠভেদ-টীকা আৰু বীজধ্বনিৰ তত্ত্ব-কাৰ্য সংযোগ সংক্ষেপে দিয়া হৈছে। শেষত গণপতি গায়ত্ৰী আৰু নামাৱলীৰে তেওঁক বিঘ্ননাশক ৰূপে স্মৰণ কৰি প্ৰতিষ্ঠা-সিদ্ধি আৰু ধৰ্মসাধনত সফলতা প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয় অংশত ‘পাদপাৰাম-প্ৰতিষ্ঠাকথন’ নামৰ সত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া একসত্তৰতম অধ্যায়—‘গণেশপূজাবিধি’। ঈশ্বৰে ক’লে: মই গণ (গণেশ) পূজা বৰ্ণনা কৰোঁ, যি নিৰ্বিঘ্ন কৰি সকলো অৰ্থ দান কৰে। (ন্যাস:) ‘গণায় স্বাহা’—হৃদয়; ‘একদংষ্ট্ৰায়’—শিৰ।
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘গজকৰ্ণিন’ৰ বাবে শিখা (শিৰোশিখা) নিযুক্ত কৰা উচিত; ‘গজবক্ত্ৰ’ৰ বাবে বর্ম (কবচ) নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত; ‘মহোদৰ’ৰ বাবে চকু নিযুক্ত কৰা উচিত; আৰু ‘স্বদন্তহস্ত’ৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ নিযুক্ত কৰা উচিত।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
ক্ৰম অনুসাৰে গণ, গুৰু, (গুৰুৰ) পাদুকা, শক্তি আৰু অনন্ত, ধৰ্ম, মুখ্য অস্থি-মণ্ডল, আৰু তলৰ লগতে ওপৰৰ আচ্ছাদনসমূহো পূজা কৰিব লাগে।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
দেৱীক পদ্মকৰ্ণিকা-বীজা ৰূপে, জ্বালিনী ৰূপে, আৰু নন্দয়া, সূৰ্যেশা, কামৰূপা, উদয়া আৰু কামৱৰ্তিনী ৰূপেও পূজা কৰিব লাগে।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“নিৰ্বিঘ্না, পাপনাশিনী”—এই পাঠ দুটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত আছে। “বলকৰ্ণিনে চ”—এই পাঠ খ, গ, ঘ, ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিসমূহত আছে। “মহোদৰায়, দণ্ডহস্তায়, (আৰু) অক্ষি”—এই পাঠ ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত আছে। “মুখ্য অস্থি-মণ্ডল”—এই পাঠ খ আৰু ঙ-চিহ্নিত দুটা পাণ্ডুলিপিত আছে। আৰু (দেৱী) ‘সত্যা’ আৰু ‘বিঘ্ননাশা’ও। আসন সুগন্ধ মৃত্তিকা; ‘যং’ শোষণ, ‘ৰং’ দহন, ‘লং’ প্লৱ, আৰু ‘বং’ অমৃত।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
আমি লম্বোদৰক জানো (আৰু পূজা কৰো); মহোদৰৰ ধ্যান কৰো। সেই দন্তী আমাক প্ৰেৰণা (আৰু আলোক) দান কৰক। তেওঁ গণপতি, গণাধিপ, গণেশ, গণনায়ক; গণসমূহৰ মাজত ক্ৰীড়াশীল; বক্রতুণ্ড; একদন্ত; আৰু মহোদৰ।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
গজমুখ, লম্বোদৰ, ক্ষীৰ্বিকট, বিঘ্ননাশক, ধূম্ৰবৰ্ণ—আৰু মহেন্দ্ৰাদি অন্যান্য নাম-ৰূপ—এইসকলক পূজ্য গণপতিৰ স্মৃত নামৰূপ বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.