Vyavahara
Judicial Law & Legal Procedures
Legal procedures, judicial decision-making, evidence rules, property law, and the administration of justice in ancient Indian society.
Adhyayas in Vyavahara
Adhyaya 253
Chapter 253 — व्यवहारकथनम् (The Account of Legal Procedure)
অগ্নিদেৱে ব্যাৱহাৰধৰ্মত ঋণ আদায় আৰু সম্পৰ্কিত দায়বদ্ধতাৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। পৰিশোধৰ অগ্ৰাধিকাৰ—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণ আৰু ৰজাৰ প্ৰাপ্য আগতে—আৰু ৰজাৰ ক্ষমতাৰে নিৰ্দিষ্ট আদায়-খৰচসহ কাৰ্যকৰী আদায়। দৰিদ্ৰ নিম্নস্থিত ঋণীৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰমেৰে শোধ, আৰু দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণৰ ক্ষেত্ৰত কিস্তিত ধীৰে ধীৰে পৰিশোধ। উত্তৰাধিকাৰী, যৌথ পৰিয়াল আৰু স্বামী-স্ত্ৰীৰ ওপৰতো নিৰ্দিষ্ট চৰ্তত দায় আৰোপ হয়। প্ৰতিভূ (জামিন) উপস্থিতি, প্ৰমাণ আৰু পৰিশোধ—তিন প্ৰকাৰ; একাধিক জামিনদাৰৰ নিয়ম, ব্যৰ্থতাত দণ্ড, আৰু জামিনদাৰে ৰাজহুৱা ভাৱে পৰিশোধ কৰিলে ক্ষতিপূৰণ লাভ। পাছত আধি/বন্ধকত জব্দৰ সীমা, মুক্তিৰ সময়, ফলভোগ্য বন্ধক, ক্ষতিৰ ঝুঁকি কাৰ ওপৰত, মূল্য কমিলে প্ৰতিস্থাপন। নিক্ষেপ, বিশেষকৈ সীলমোহৰযুক্ত গোপন নিক্ষেপ (ঔপনিধিক), ত ৰাজ্যকৃত বাধা বা দৈৱ আপত্তিত ক্ষতিৰ ব্যতিক্ৰম, আৰু আত্মসাৎত দণ্ড—এইদৰে ৰজাৰ আদালতে লেনদেন, সম্পত্তি আৰু পৰিয়ালিক কৰ্তব্যত বিশ্বাস স্থাপন কৰে।
Adhyaya 254
Divya-pramāṇa-kathana (Explanation of Divine Proofs / Ordeals and Evidentiary Procedure)
ভগৱান অগ্নি ব্যাৱহাৰ-ধৰ্মত বিশ্বাসযোগ্য সাক্ষীৰ লক্ষণ আৰু অযোগ্য শ্ৰেণীসমূহ নিৰ্দিষ্ট কৰে; কিন্তু চুৰি, হিংসা আদি জৰুৰী অপৰাধত বিস্তৃত সাক্ষ্যও গ্ৰহণযোগ্য বুলি কয়। সাক্ষ্যৰ নৈতিক গুৰুত্ব বুজাই সঁচা লুকুৱোৱা বা মিছা কোৱা পুণ্যনাশক আৰু মহাপাপ বুলি উল্লেখ কৰে; ৰজাই দণ্ড ক্ৰমে বৃদ্ধি কৰি সাক্ষ্য দিবলৈ বাধ্য কৰিব পাৰে। সন্দেহ-নিৰ্ণয়ত বহুজন, সদাচাৰী আৰু অধিক যোগ্যক অগ্ৰাধিকাৰ; বিৰোধ/মিছা সাক্ষ্যৰ বাবে স্তৰভেদে দণ্ড, কিছুমানৰ বাবে নিৰ্বাসন। তাৰ পাছত মৌখিক সাক্ষ্যৰ পৰা লিখিত প্ৰমাণলৈ গৈ ঋণ আৰু চুক্তিপত্ৰ ৰচনা, সাক্ষী-প্ৰমাণন, সংশোধন, ক্ষতি হ’লে প্ৰতিস্থাপন, আৰু ৰচিদ/এণ্ডোৰ্সমেণ্টৰ বিধান দিয়ে। শেষত গুৰুতৰ অভিযোগত দিব্য-প্ৰমাণ—তুলা, অগ্নি, জল, বিষ, কোষ—ৰ পদ্ধতি, মন্ত্ৰ আৰু বৰ্ণ-শাৰীৰিক যোগ্যতা; আৰু সৰু সন্দেহত দেৱতা, গুৰুপাদ আৰু ইষ্ট–পূৰ্ত পুণ্যৰ শপথ বৰ্ণনা কৰে।
Adhyaya 255
Chapter 255: दायविभागकथनम् (On the Division of Inheritance)
অগ্নিদেৱে প্ৰমাণ-ভিত্তিক দিব্য পৰীক্ষাৰ পৰা আগবাঢ়ি দায়বিভাগ (উত্তৰাধিকাৰ-বণ্টন) বৰ্ণনা কৰে আৰু পৰিয়ালিক সম্পত্তি-আইনক সমাজ-স্থিতিৰ ধাৰ্মিক উপায় হিচাপে দেখুৱায়। পিতাই ইচ্ছামতে বণ্টন কৰিব পাৰে—জ্যেষ্ঠক বিশেষ অংশ বা সকলোকে সমান অংশ; স্ত্ৰীধন বাকি থাকিলে পত্নীসকলৰ ক্ষেত্ৰতো সমভাগ ন্যায় কোৱা হৈছে। মৃত্যুৰ পিছৰ বণ্টনত ঋণশোধ, কন্যাসকলৰ অৱশিষ্ট অধিকাৰ, আৰু স্বাৰ্জিত সম্পত্তি, বন্ধুদত্ত উপহাৰ, বিবাহলাভ আদি বর্জনৰ নিয়ম আছে। যৌথ সম্পত্তিৰ নীতি, পিতৃসাম্পাদিতত অধিকাৰ, আৰু বণ্টনৰ পিছত জন্মা পুত্ৰৰ অংশো নিৰ্দিষ্ট। ঔৰস, ক্ষেত্ৰজ, পুত্ৰিকা-সুত, কাণীন, পৌনর্ভৱ, দত্তক, ক্ৰীত আদি পুত্ৰশ্ৰেণী, উত্তৰাধিকাৰ-ক্রম আৰু পিণ্ডকৰ্তব্য বৰ্ণিত। পতিত, অক্ষম বা অসাধ্য ৰোগীৰ অংশ নাথাকিলেও আশ্ৰিত আৰু সৎগুণৱতী পত্নীৰ ভৰণপোষণ বাধ্যতামূলক। স্ত্ৰীধনৰ উৎস, তাৰ উত্তৰাধিকাৰ, বিবাহ-সংক্রান্ত বিবাদৰ দণ্ড, আপদত স্ত্ৰীধন ব্যৱহাৰ, সহপত্নী গ্ৰহণত ক্ষতিপূৰণ, আৰু সাক্ষী-লেখ্য-আলাদা ঘৰ/ক্ষেত্ৰভোগে বণ্টন প্ৰমাণৰ পদ্ধতিও কোৱা হৈছে।
Adhyaya 256
Determination of Boundary Disputes and Related Matters (सीमाविवादादिनिर्णयः)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে সীমা-বিবাদ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ধৰ্মসন্মত ব্যৱহাৰিক বিধি বৰ্ণনা কৰিছে। ওচৰৰ ভূমিধৰ, গাঁওবৃদ্ধ, গোপালক, কৃষক আৰু বনগামী আদি স্থানজ্ঞানী লোকৰ সাক্ষ্য লৈ গছ, আল/বাঁধ, পিঁপৰা-ঢিবি, দেৱস্থান, গাঁত আদি স্বীকৃত চিহ্নৰ সহায়ত সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। সত্যৰক্ষাৰ বাবে স্তৰভেদে সাহস-দণ্ড; চিহ্ন বা স্বজন-সাক্ষ্য নাথাকিলে ৰজাই চূড়ান্তভাৱে সীমা স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত সীমাচিহ্ন সলনি/নষ্ট, অতিক্ৰমণ, লোকহিত সেচ-সেতু কাৰ্য আৰু অনধিকৃত কুঁৱা নিষেধ, জমি অনাবাদি থাকিলে উৎপাদন-আকলন আৰু দণ্ড, সত্যঘাত আৰু ভোগ-উপভোগসম্পৰ্কীয় জৰিমনা, পথ আৰু গাঁও-সীমাত অনধিকার প্ৰৱেশৰ নিয়ম, কিছুমান গৰু-অৱস্থাৰ ব্যতিক্ৰম আৰু গোৱালৰ নিৰ্দিষ্ট দণ্ড-ক্ষতিপূৰণ উল্লেখ আছে। গাঁও-খেতিৰ দূৰত্ব-মাপ, হেৰোৱা/চোৰা বস্তু উদ্ধাৰত খবৰ দিয়া কৰ্তব্য আৰু সময়সীমা, ক্ৰেতা-বিক্ৰেতাৰ দায়, অচল দানৰ সীমা আৰু প্ৰকাশ্যতা, বিশেষজ্ঞ মূল্যায়ন, দাসমুক্তিৰ শর্ত, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণৰ পোষণ আৰু মান্য আচাৰো বৰ্ণিত। শেষত শ্ৰেণী/গিল্ড শাসন, চুক্তি, আত্মসাৎ, নিযুক্ত এজেণ্ট, শ্ৰম-বৰ্তন দায়, কৰনীতি আৰু চোৰ চিনাক্তত সহায়ক ৰজনিয়ন্ত্রিত জুৱা—এইদৰে ৰাজধৰ্মক প্ৰমাণ, চুক্তি আৰু সামাজিক শৃঙ্খলাৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 257
वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् (The Topic of Verbal Abuse and Related Offences)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে বাক্-পাৰুষ্য (বাচিক অপমান), সাহস (শাৰীৰিক আক্রমণ), কাম-সম্পৰ্কীয় আৰু সামাজিক লঙ্ঘন, বাণিজ্যিক প্ৰতাৰণা, আৰু চৌৰ্য-নিয়ন্ত্ৰণ আদি অপৰাধৰ ন্যায়শাস্ত্ৰীয় শ্ৰেণীবিভাগ কৰি দণ্ডবিধান বৰ্ণনা কৰিছে। অক্ষম/ৰোগীৰ উপহাস আৰু অশ্লীল শপথবাক্যৰ বাবে জৰিমানাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, বৰ্ণভেদ, পৰিস্থিতি (অনুলোম/প্ৰতিলোম) আৰু বেদজ্ঞ‑ৰাজা‑দেৱতা আদি সুৰক্ষিত লক্ষ্য অনুসাৰে দণ্ডৰ স্তৰ বৃদ্ধি দেখুওৱা হৈছে। হাত তোলা পৰা ৰক্তস্ৰাৱ, অস্থিভংগ, অঙ্গচ্ছেদলৈ আঘাতৰ মাত্ৰা অনুসাৰে শাস্তি, আৰু দলীয় হিংসা বা ঝগড়াত চুৰিৰ বাবে দ্বিগুণ দণ্ডসহ ক্ষতিপূৰণৰ বিধান আছে। তাৰ পিছত কূট মাপ-তোল, ভেজাল, দাম-গাঁটছড়া, ন্যায় লাভৰ সীমা, শুল্ক/চুঙী আৰু ফাঁকি দিয়া বাবে দণ্ড উল্লেখ কৰা হৈছে। শেষত চোৰৰ সন্দেহ-লক্ষণ, সাক্ষী নাথাকিলে চিহ্ন আৰু যুক্তিৰে বিচাৰ, গাঁও-সীমাৰ দায়িত্ব, দেহদণ্ডৰ পৰা মৃত্যুদণ্ডলৈ ক্ৰম, আৰু ব্ৰাহ্মণ অপৰাধীৰ বাবে দাগ/নিৰ্বাসনৰ বিশেষ ব্যৱস্থা; লগতে ন্যায়কাৰ্যত ৰজাৰ তত্ত্বাবধান আৰু স্বয়ং আসনত বহিলে প্ৰয়োজনীয় গুণ ধাৰ্মিক শৃঙ্খলাৰ উপায় ৰূপে প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 258
Ṛग्विधानम् (Ṛgvidhāna) — Applications of Ṛgvedic Mantras through Japa and Homa
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ ন্যায়-নীতি বিষয়ৰ পৰা সৰি ব্যৱহাৰিক আচার-নির্দেশলৈ গতি কৰে। অগ্নি, পুষ্কৰৰ বৈদিক বিধান (ঋক্, যজুঃ, সাম, অথৰ্ব) ভুক্তি-মুক্তিদায়ক বুলি কৈ, বিশেষকৈ জপ আৰু হোমৰ দ্বাৰা অনুষ্ঠান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পাছত পুষ্কৰে ঋগ্বিধান বৰ্ণনা কৰে—গায়ত্ৰী-জপ (জলত আৰু হোমত) প্ৰাণায়ামসহ, ১০,০০০ আৰু ১,০০,০০০ জপৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্ৰত, আৰু ওঁকাৰ-জপক পৰম ব্ৰহ্ম তথা পাপ-নাশক বুলি স্থাপন। শুদ্ধি, দীঘলীয়া আয়ু, মেধা, বিজয়, যাত্ৰা-ৰক্ষা, শত্রু-নিগ্ৰহ, স্বপ্ন-শান্তি, ৰোগ-উপশম, প্ৰসৱ-সহায়, বৰষুণ-সাধন, বিতৰ্কত সাফল্য আৰু কৃষি-সমৃদ্ধিৰ বাবে বহু মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগ দিয়া হৈছে; সেয়া সময় (প্ৰভাত/মধ্যাহ্ন/সন্ধ্যা), স্থান (জল, চৌমুখ, গোশালা, ক্ষেত) আৰু নিয়ম (উপবাস, দান, স্নান) অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট। শেষত হোমৰ পাছত দক্ষিণা, অন্ন-সোণ দান, ব্ৰাহ্মণ আশীৰ্বাদৰ আশ্ৰয় আৰু নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰীৰ বিধান দি দেখুৱাইছে যে আচার-প্ৰযুক্তি নৈতিক শৃঙ্খলা আৰু শুদ্ধিৰ সৈতে একাত্ম।