Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
এই অধ্যায়ত মন্দিৰ-নিৰ্মাণক জীৱন্ত যজ্ঞশক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰা আগ্নেয় বিধিৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। অবভৃথ-স্নানৰ পিছত ৮১ পদত কুম্ভৰ জাল-বিন্যাস কৰি সম্পূৰ্ণ মণ্ডলীকৰণ স্থাপন কৰা হয়, তাৰ পাছত হৰিৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ ভূমি সাজে। দ্বাৰ-প্ৰতিষ্ঠাত আহুতি, বলি, গুৰুপূজা, দেউৰিৰ তলত স্বৰ্ণ-নিক্ষেপ আৰু নিৰ্দিষ্ট হোম; লগতে চণ্ড–প্ৰচণ্ড আৰু শ্ৰী/লক্ষ্মীৰ স্থাপন, শ্ৰীসূক্ত-আৰাধনা আৰু দক্ষিণাৰে সামাজিক-আচাৰ সম্পূৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত হৃত্-প্ৰতিষ্ঠাত অষ্টৰত্ন, ঔষধি, ধাতু, বীজ, লোহা আৰু জলযুক্ত সংস্কৃত কুম্ভ; নৰসিংহ-মন্ত্ৰ-সম্পাত আৰু নাৰায়ণ-তত্ত্ব-ন্যাসে প্ৰাণৰূপ নিক্ষেপক সঞ্জীৱিত কৰে। বাস্তু মতে প্ৰাসাদক পুৰুষৰূপে ধ্যান—দ্বাৰ মুখ, শুকনাসা নাসিকা, প্ৰণাল অধোমাৰ্গ, সুধা ত্বক, কলশ কেশ/শিখা। শেষত ধ্বজাৰোহণ—প্ৰমাণ, ঈশান/বায়ব্য স্থাপন, পতাকাৰ বস্তু-অলংকাৰ, চক্ৰ (৮/১২ আৰ) নিৰ্মাণ, দণ্ডত সূত্ৰাত্মা আৰু ধ্বজাত নিষ্কল ন্যাস; প্ৰদক্ষিণা, মন্ত্ৰ, দান আৰু ধ্বজদানের ৰাজোচিত পুণ্য বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनं नाम षष्टितमो ऽध्यायः अथ एकषष्टितमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत् एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত “বাসুদেৱ-প্ৰতিষ্ঠা আদি কথন” নামৰ ষষ্ঠিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একষষ্টিতম অধ্যায়—“দ্বাৰপ্ৰতিষ্ঠা, ধ্বজাৰোহণ আদি বিধি।” ভগৱানে ক’লে—মই অবভৃতস্নান বৰ্ণনা কৰোঁ; ‘বিষ্ণুক নমস্কাৰ কৰি’ এই উচ্চাৰণৰে হোম কৰিব। একাশি স্থানত কুম্ভ স্থাপন কৰি হৰি (বিষ্ণু)ক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 2
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्
গন্ধ, পুষ্প আদি দ্ৰব্যৰে পূজা কৰিব লাগে; বলি অৰ্পণ কৰি গুৰুৰ পূজন আৰু সন্মান কৰিব লাগে। এতিয়া মই দ্বাৰপ্ৰতিষ্ঠা ক’ম—দ্বাৰৰ তলত নিশ্চয় স্বৰ্ণ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 3
अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः
আঠটা কলহ স্থাপন কৰি, শাখা আৰু উদুম্বৰসহ গুৰুক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত গন্ধাদি দ্ৰব্যে পূজা কৰি, বেদাদি মন্ত্ৰে গুৰুক সমাদৰ কৰিব লাগে।
Verse 4
कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां
কুণ্ডত সমিধা, লাজা, তিল আদি দ্ৰব্যে অগ্নিত হোম কৰিব লাগে। আৰু তলত শয্যা আদি দান দি ‘আধাৰশক্তিকা’ নামৰ দীক্ষা/শক্তি প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 5
शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां
দুটা শাখাৰ মূলত চণ্ড আৰু প্রচণ্ড—এই দুজন দেৱক স্থাপন কৰিব লাগে। আৰু উদুম্বৰৰ ঊর্ধ্বভাগত সুৰগণ-অৰ্চিতা দেৱী লক্ষ্মীক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 6
न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां
ন্যাস কৰি, বিধি অনুসাৰে শ্ৰীসূক্তে চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা)ৰ পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত শ্ৰীফল আদি নিবেদন কৰি আচার্য আদি লোকক দক্ষিণা দিব লাগে।
Verse 7
प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु
প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে দ্বাৰ সিদ্ধ হ’লে আচার্য হৰি (বিষ্ণু)ক স্থাপন কৰিব লাগে। কিছুমান পাঠত ‘বিষ্ণুৰ্নুকে’ ইতি আছে। (ঙ-পাঠ অনুসাৰে) সমিধা, আজ্য, তিল আদি দ্ৰব্যে কৰ্ম কৰি, তাৰ পিছত ‘অথাভ্যর্চ্য’ অনুসাৰে পূজা কৰি, প্ৰাসাদৰ পৰা (দেৱতাক) প্ৰতিষ্ঠা কৰক। ‘হৃত্প্ৰতিষ্ঠা’ নামৰ সেই বিধি শুনা।
Verse 8
समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं
শুকনাশাৰ সমাপ্তিত, বেদীৰ পূৰ্ব দৰ্ভ-শিখৰত সোণ বা ৰূপৰ কলহ, নতুবা শ্বেত (শুদ্ধ) পদাৰ্থে নিৰ্মিত কলহ স্থাপন কৰিব।
Verse 9
अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्
অষ্টৰত্ন, ঔষধি, ধাতু, বীজ আৰু লৌহেৰে যুক্ত শুভ বস্তু (বা কলহ) বস্ত্ৰেৰে আৱৃত কৰি জলেৰে পূৰ্ণ কৰি মণ্ডলৰ ভিতৰত অধিবাস (সংস্কাৰাৰ্থ স্থাপন) কৰাব।
Verse 10
सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः
নৃসিংহ-মন্ত্ৰে পল্লৱসহ হোম কৰি, সম্পাতৰ দ্বাৰা তাক সঞ্চিত কৰি, তাৰপিছত ‘নাৰায়ণ-তত্ত্ব’ৰে তাক প্ৰাণস্বৰূপ বুলি মানি ন্যাস কৰিব।
Verse 11
वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः
হে সুৰেশ্বৰ! প্ৰাসাদক বৈৰাজ-ভূত পৰ্যন্ত বিস্তৃত বুলি ধ্যান কৰিব; তাৰপিছত জ্ঞানীয়ে সমগ্ৰ প্ৰাসাদক পুৰুষৰূপে চিন্তা কৰিব।
Verse 12
अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत् गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं
তলত সোণ ৰাখি, বিধিমতে প্ৰস্তুত কৰা ঘট (কলহ) স্থাপন কৰিব। তাৰপিছত প্ৰথমে গুৰু আদি সকলক দক্ষিণা দিব আৰু ব্ৰাহ্মণ আদি সকলক ভোজন কৰাব।
Verse 13
ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं
তাৰ পাছত বেদীৰ বন্ধন (বেদি-বন্ধ) কৰিব লাগে। তাৰ ওপৰত কণ্ঠৰ ওপৰিভাগত ‘কণ্ঠ-বন্ধন’ স্থাপন কৰিব; ই শুদ্ধ, নিৰ্মল আৰু দৃঢ়/সাৰযুক্ত হ’ব লাগে।
Verse 14
तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्
তাৰ ওপৰত ৰক্ষাকাৰী ‘বৃকল’ নিৰ্মাণ কৰি, আদ্য সুদৰ্শন-চক্ৰো গঢ়িব লাগে। তাৰ পাছত গ্ৰহদোষ-নিবাৰণ (গ্ৰহ-গুপ্তি)ৰ বাবে শ্ৰী বাসুদেৱৰ অভিষিক্ত মূৰ্তি নিবেদন/স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 15
कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज
তাৰ পাছত কলশ স্থাপন কৰিব লাগে; তাৰ ওপৰত উত্তম চক্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে। আৰু বেদীৰ চাৰিওফালে আঠজন বিঘ্নেশ্বৰ (বিঘ্ননাশক) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 16
ः तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति
‘তত্ত্বভূতম্’—এই পাঠ ঘ, ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত আছে। তাৰ ওপৰত ‘চূৰ্ণকং কুৰ্যাৎ’—এই গ, ঙ-পাঠ। তাৰ ওপৰত ‘চুল্বকং কুৰ্যাৎ’—এই খ, ঘ-দ্বিপাঠ। ‘অষ্টৌ বেদ্যেশ্বৰাঃ’—এই গ, ঘ, ঙ-ত্রিপাঠ। চাৰিও দিশত গৰুত্মৎ (গৰুড়) ধ্বজ-চিহ্ন আঠটা বা চাৰিটা স্থাপন কৰিব লাগে। এতিয়া মই ধ্বজাৰোহণ বৰ্ণনা কৰিম; যাৰ দ্বাৰা ভূতাদি নাশ হয়।
Verse 17
प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्
প্ৰাসাদ আৰু মূৰ্তিৰ দ্ৰব্যত যিমান পৰমাণু আছে, সিমান সহস্ৰ বছৰলৈ তাৰ কৰ্তা বিষ্ণুলোক (বৈকুণ্ঠ)ৰ অংশী হয়।
Verse 18
कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्
হে নিষ্পাপ! কুম্ভাণ্ড-অলংকাৰ, বেদী আৰু বিম্বৰ বায়ুপ্ৰেৰিত পৰিভ্ৰমণ আৰু ধ্বজদণ্ডৰ কণ্ঠক ঘেৰিধৰি ফড়ফড়াই থকা গতিৰ দ্বাৰা জানিবা—ধ্বজৰ ফলত পুণ্যফল কোটি গুণ বৃদ্ধি পায়।
Verse 19
पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे
পতাকাসকলৰ যথোচিত প্ৰকৃতি জানিবা, ধ্বজদণ্ডক পুৰুষৰূপ বুলি বুজিবা; আৰু মোৰ পৰা বাসুদেৱৰ প্ৰাসাদভেদ আৰু মূৰ্তিভেদৰ জ্ঞান গ্ৰহণ কৰা।
Verse 20
धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा
ধাৰণধৰ্মেৰে ধৰণীক জানিবা; আকাশক শূন্য/অৱকাশ-স্বভাৱ বুলি জানিবা। তেজেই পাৱক (অগ্নি) বুলি জানিবা; আৰু বায়ুক স্পৰ্শ-গুণযুক্ত বুলি জানিবা।
Verse 21
पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं
পাষাণ আদি বস্তুতেও জল থাকে; সেয়া পাৰ্থিব আৰু পৃথিৱীৰ গুণযুক্ত। তাত শব্দ প্ৰতিশব্দ (প্ৰতিধ্বনি)ৰ পৰা উৎপন্ন হয়, আৰু স্পৰ্শ কৰ্কশ আদি স্বৰূপৰ হয়।
Verse 22
शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता
ৰূপ শ্বেত আদি লক্ষণৰে প্ৰকাশ পায়; ৰস অন্ন আদি বস্তুৰ আস্বাদনে বুজা যায়; গন্ধ ধূপ আদি দ্বাৰা। কিন্তু শব্দ বাক্যত আৰু ভেৰী আদি বাদ্যত প্রতিষ্ঠিত।
Verse 23
शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं
নাকক শুকনাস (মন্দিৰৰ অগ্ৰ-প্ৰক্ষেপ) বুলি কোৱা হৈছে; বাহুদ্বয়ক তাৰ ৰথক (পাৰ্শ্ব-প্ৰক্ষেপ) বুলি ধৰা হয়। শিৰক অণ্ড (গম্বুজসদৃশ অংশ) আৰু মূর্ধজক কলশ (শিখৰ-কলশ) বুলি স্মৃত।
Verse 24
कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता
কণ্ঠক ‘কণ্ঠ’ বুলিয়েই জানিব লাগে; স্কন্ধ (কাঁধ)ক ‘বেদী’ বুলি কোৱা হৈছে। পায়ু আৰু উপস্থৰ অঞ্চলত ‘প্ৰণালা’ (নালী/প্ৰবাহপথ) থাকে; আৰু ত্বকক ‘সুধা’ (লেপ/শ্বেত প্ৰলেপ) বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 25
मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं
ইয়াৰ মুখ ইয়াৰ ‘দ্বাৰ’ হয়; প্ৰতিমাক ‘জীৱ’ বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ শক্তিক ‘পিণ্ডিকা’ (আধাৰ-পীঠ) বুলি জানিবা, আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতিক ইয়াৰেই ‘আকৃতি’ (ৰূপ-গঠন) বুলি বুজিবা।
Verse 26
अपाठः धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः
কিছুমান পাঠত—‘ধাৰণীক ধৰণী বুলি জান’ বুলি আছে। চিহ্নিত পাঠত ‘পাৰ্থিৱ’ কেতিয়াবা ‘পৃথিৱীতল’ আৰু কেতিয়াবা ‘পৃথিৱীজল’ বুলি পঢ়া হয়। লগতে ‘ৰস আশ্ৰয় কৰি দৰ্শন হয়’ অথবা ‘ৰস-আহ্বান আদি পৰা দৰ্শন’—এনেও পাঠভেদ আছে। ইয়াৰ গৰ্ভগৃহ নिश्चল; তাৰ অধিষ্ঠাতা কেশৱ। এইদৰে হৰিয়েই স্বয়ং সাক্ষাৎ প্ৰাসাদৰূপে প্রতিষ্ঠিত।
Verse 27
जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि
ইয়াৰ জঙ্ঘাত শিৱ অৱস্থিত বুলি জানিবা; স্কন্ধ-প্ৰদেশত ধাতা প্রতিষ্ঠিত; আৰু ঊর্ধ্বভাগত বিষ্ণু স্থিত—এইদৰে তাৰ (দৈৱ) স্থিতি।
Verse 28
प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं
এতিয়া মোৰ পৰা ধ্বজৰূপে প্ৰাসাদৰ প্ৰতিষ্ঠা শুনা। অস্ত্ৰাদি চিহ্নে চিহ্নিত ধ্বজ সাজি তাত দেৱসকলে জয় কৰা দৈত্যসকলক দেখুৱাব লাগে।
Verse 29
अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्
অণ্ডৰ ওপৰত কলশ স্থাপন কৰি, তাৰ ওপৰত ধ্বজ স্থাপন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত দণ্ডৰ এক-তৃতীয়াংশ অনুসৰি অর্ধমানৰ বিম্ব (বৃত্তফলক) নিৰ্মাণ কৰিব লাগে।
Verse 30
अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः
অষ্টাৰ বা দ্বাদশাৰ চক্র নিৰ্মাণ কৰিব লাগে, মাজত মূৰ্তিযুক্ত ৰূপসহ। ই নাৰসিংহ আৰু তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) সহিত যুক্ত হ’ব পাৰে। ধ্বজদণ্ড ক্ষত-দোষৰহিত শুদ্ধ হ’ব লাগে।
Verse 31
प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः
প্ৰাসাদৰ বিস্তাৰকেই দণ্ডৰ মান বুলি কীৰ্তিত। ইয়াক শিখৰৰ অর্ধাংশে বা পুনৰ তাৰ এক-তৃতীয়াংশে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 32
द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा
দ্বাৰৰ দৈৰ্ঘ্যৰ দ্বিগুণ দণ্ডো পৰিকল্পনা কৰিব পাৰি। দেৱগৃহত ধ্বজযষ্টি ঈশান্য (উত্তৰ-পূৰ্ব) অথবা বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 33
क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं
ক্ষৌম আদি বস্ত্ৰেৰে নানা বৰ্ণৰ বিচিত্ৰ ধ্বজ নিৰ্মাণ কৰা উচিত। ঘণ্টা, চামৰ আৰু কিঙ্কিণীৰে ভূষিত কৰিলে সেই ধ্বজ পাপনাশক হয়।
Verse 34
दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः
দণ্ডৰ অগ্ৰৰ পৰা ভূমিলৈকে যদি প্ৰস্থ এক হস্ত হয়, তেন্তে সেয়া ‘মহাধ্বজ’ আৰু সৰ্বফলদায়ক বুলি কোৱা হয়। এক চতুৰ্থাংশ কম হ’লে হীন, তথাপি পূজ্য।
Verse 35
ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः
ধ্বজৰ ক্ষেত্ৰত মানৱাকৃতি চিহ্ন বাদ দি পতাকাক তাৰ অর্ধমাপ বুলি বুজিব লাগে। ধ্বজৰ প্ৰস্থ প্ৰায় বিশ অঙ্গুল পৰিমাণে কৰা উচিত।
Verse 36
अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं
অধিবাস-বিধি অনুসাৰে চক্র, দণ্ড আৰু ধ্বজো স্থাপন কৰিব লাগে; সেয়া শক্তি আদি চিহ্নে অঙ্কিত (কিছুমান পাঠত—শক্র আদি চিহ্নে)। চক্রৰ মাপ বিগ্ৰহৰ অর্ধেক হ’ব আৰু তাক বিচিত্ৰ বৰ্ণে ৰঞ্জিত কৰিব। সকলো ব্যৱস্থা দেৱতাৰ দৰে কৰি মণ্ডপ-স্নপন আদি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব।
Verse 37
नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः
‘নেত্ৰোন্মীলন’ ক্ৰিয়া বাদ দি দেশিক (আচাৰ্য) পূৰ্বোক্ত সকলো বিধি আচৰণ কৰিব। তাৰ পিছত বিধি অনুসাৰে (বিগ্ৰহ/দেৱতাক) শয্যাত স্থাপন কৰি অধিবাসন সম্পন্ন কৰিব।
Verse 38
ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्
তাৰ পিছত বুদ্ধিমান সাধকে ‘সহস্ৰশীৰ্ষা’ৰে আৰম্ভ হোৱা সূক্তৰ ন্যাস দিব্য চক্ৰত কৰিব। তদ্ৰূপে সুদৰ্শন-মন্ত্ৰ স্থাপন কৰি তাত মনস্-তত্ত্বৰ নিবেশ কৰিব।
Verse 39
मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम
ইয়াৰ সজীৱকৰণ কেৱল মানস-ৰূপ ধ্যানৰ দ্বাৰাই হয়—এনেদৰে স্মৃতিত কোৱা হৈছে। হে দেৱোত্তম! অৰে (স্পোক)সমূহত কেশৱাদি মূৰ্তিসকলৰ ন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 40
नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्
দেশিক আচার্যই নাভি-কামল, পত্রসমূহ আৰু পৰিধি-নেমিত তত্ত্বসমূহৰ ন্যাস কৰিব; আৰু কামলৰ মধ্যভাগত নৃসিংহ বা বিশ্বৰূপ স্থাপন কৰিব।
Verse 41
सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं
ধ্বজদণ্ডত ‘সকল’ ৰূপৰ বিন্যাস কৰিব, প্ৰাণযুক্ত সূত্ৰাত্মাৰ ধ্যানসহ। আৰু ‘নিষ্কল’ পৰমাত্মাৰ ধ্যান কৰি ধ্বজত হৰিৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 42
तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्
সেই সৰ্বব্যাপিনী শক্তিৰ ধ্যান কৰিব, যি ধ্বজৰূপে বলদায়িনী আৰু দৌৰ্বল্য-নাশিনী। তাৰ পিছত মণ্ডপত স্থাপন কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি কুণ্ডসমূহত হোম কৰাব।
Verse 43
कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः
কলশৰ ওপৰত সোণৰ কলশ স্থাপন কৰি পাঁচটা ৰত্নো স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত চক্ৰ-মন্ত্ৰে তাৰ তলত সোণৰ চক্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 44
पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत् ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्
পাৰদেৰে ভালদৰে প্ৰক্ষালন কৰি নেত্ৰপট্টেৰে আচ্ছাদন কৰিব। তাৰ পাছত চক্ৰ স্থাপন কৰি তাৰ মধ্যত নৃহৰিক স্মৰণ-ধ্যান কৰিব।
Verse 45
ॐ क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः
‘ॐ ক্ষোঁ নৃসিংহায় নমঃ’ জপ কৰি হৰিৰ পূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠা কৰিব। তাৰ পাছত ধ্বজ গ্ৰহণ কৰি যজমান বান্ধৱসহ বিধি অনুসাৰে আগবাঢ়িব।
Verse 46
इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्
দধি আৰু ভক্ত (ভাত) মিশ্ৰিত পাত্ৰত ধ্বজৰ অগ্ৰভাগ স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত ‘ধ্ৰুৱা-’ৰে আৰম্ভ আৰু ‘ফড্’ৰে সমাপ্ত মন্ত্ৰে ধ্বজৰ পূজা কৰিব।
Verse 47
शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः
সেই পাত্ৰটো মূৰত ধৰি নাৰায়ণক অনুস্মৰণ কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰিব; মঙ্গলময় বাদ্যধ্বনি সহিত হ’ব।
Verse 48
ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः
তাৰ পিছত অষ্টাক্ষৰী মন্ত্ৰেৰে ধ্বজদণ্ড স্থাপন কৰিব। ‘মুঞ্চামি ত্বা’ৰে আৰম্ভ হোৱা সূক্তে বিচক্ষণ ঋত্বিকে ধ্বজখন খুলি মুক্ত কৰিব।
Verse 49
पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः
দ্বিজে আচার্যক পাত্ৰ, ধ্বজ আৰু হাতী আদি দান দিব লাগে। ধ্বজাৰোহণৰ এই সাধাৰণ বিধি বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 50
यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्
যি দেৱতাৰ যি চিহ্ন, সেয়া ধ্বজত দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰি সেই দেৱতাৰ মন্ত্ৰেৰে ক্ৰিয়া কৰিব। ধ্বজদানৰ ফলত ৰজা স্বৰ্গ লাভ কৰি বলৱান হয়।
Frequently Asked Questions
It specifies ritual-architectural metrics and placements: 81-pada kumbha layout; gold deposition under the doorway; eight (or variant four) directional emblems; dhvaja proportions relative to door length and śikhara fractions; cakra design (8/12 spokes) and staff blemish-free criteria; and Īśāna/Vāyavya siting for the flagstaff.
By treating architecture and installation as embodied sādhana: the temple is visualized as Puruṣa, and nyāsa installs prāṇa and tattvas into vessels, cakra, staff, and flag—linking external consecration (pratiṣṭhā) to inner consecration (hṛt-pratiṣṭhā) and thereby aligning ritual efficacy with Dharma and purification.