Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
এই অধ্যায়ত ভগৱানে বৃক্ষ/বনস্পতি আৰু উদ্যান-স্থানৰ প্ৰতিষ্ঠা-বিধি ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে আৰু জীৱন্ত উদ্ভিদ পবিত্ৰীকৰণে ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়ো লাভ হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। আৰম্ভণিতে ঔষধিমিশ্ৰিত জলে অভ্যঙ্গ, মালা আৰু বস্ত্ৰ-আৱৰণে অলংকাৰ, স্বৰ্ণসূচীৰে প্ৰতীকাত্মক কৰ্ণবেধ আৰু স্বৰ্ণ-উপকৰণে অঞ্জনলেপন কৰা হয়। বেদীত সাত ফলৰ অধিবাস, প্ৰতিঘটৰ বাবে বলি, ইন্দ্ৰাদি দেৱতাৰ অধিবাস আৰু বনস্পতিলৈ হোম সম্পন্ন হয়। বিশেষ কৰ্মত বৃক্ষৰ মধ্যভাগৰ পৰা গোমোচন কৰি, নিৰ্দিষ্ট অভিষেক-মন্ত্ৰে অভিষেক কৰা হয়। ঋগ্/যজুঃ/সাম মন্ত্ৰ, বৰুণ-মন্ত্ৰ, মঙ্গলধ্বনি আৰু কাঠৰ বেদিকাত সজোৱা কুম্ভসমূহে স্নাপন কৰা হয়। যজমান-সহায়, দক্ষিণা (গৰু, ভূমি, অলংকাৰ, বস্ত্ৰ), চাৰি দিন দুধ-আধাৰিত আহাৰ, তিল আৰু পলাশ সমিধাৰে হোম, আচার্যক দ্বিগুণ দক্ষিণা—এইবোৰ কৈ শেষত বৃক্ষবাটিকা-প্ৰতিষ্ঠাক পাপনাশিনী আৰু সিদ্ধিদায়িনী বুলি উপসংহাৰ কৰি হৰিৰ পৰিকৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ দিশে আগবঢ়াৰ সংকেত দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये यज्ञावभृतस्नानं नाम ऊनसप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्ततितमो ऽध्यायः वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठां पादपानाञ्च वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां सर्वौषध्युदकैर् लिप्तान् पिष्टातकविभूषितान्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয়পুৰাণত ‘যজ্ঞাৱভৃত-স্নান’ নামৰ ঊনসপ্ততিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সপ্ততিতম অধ্যায়—‘বৃক্ষাদি প্ৰতিষ্ঠাৰ কথন’। ভগৱানে ক’লে—ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দান কৰা বৃক্ষ-প্ৰতিষ্ঠা-বিধি মই ক’ম; সৰ্ব ঔষধিযুক্ত জলে লেপন কৰি আৰু পিষ্টাতকৰে অলংকৃত কৰি।
Verse 2
वृक्षान्माल्यैर् अलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्
বৃক্ষসমূহক মালাৰে অলংকৃত কৰি আৰু বস্ত্ৰেৰে মেৰিয়াই, সোণৰ সূচীৰে সকলোৰে কৰ্ণবেধন (কান ছেদন) কৰা উচিত।
Verse 3
हेमशलाकयाञ्जनञ्च वेद्यान्तु फलसप्तकम् अधिवासयेच्च प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं
সোণৰ শলাকাৰে অঞ্জন প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। বেদীত সাতটা ফলৰ অধিবাস (পূৰ্ব প্ৰতিষ্ঠা) কৰি, প্ৰতিটো ঘটৰ বাবে বলি-নিবেদন (ভোগ) অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 4
इन्द्रादेरधिवासो ऽथ होमः कार्यो वनस्पतेः वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां ततो ऽभिषेकमन्त्रतः
তাৰপিছত ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলৰ অধিবাস কৰিব লাগে আৰু বনস্পতিৰ উদ্দেশ্যে হোম কৰিব লাগে। বৃক্ষৰ মধ্যভাগৰ পৰা এটা গাই মুক্ত কৰি, তাৰপিছত অভিষেক-মন্ত্ৰ অনুসাৰে অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 5
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश् च वारुणैर् मङ्गलै रवैः वृक्षवेदिककुम्भकैश् च स्नपनं द्विजपुङ्गवाः
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! ঋগ্-যজুঃ-সাম মন্ত্ৰে, বৰুণ-মন্ত্ৰে, মঙ্গলধ্বনিত আৰু বৃক্ষ-ৱেদিকাত স্থাপিত কুম্ভজলেৰে স্নাপন (অভিষেক-স্নান) কৰিব লাগে।
Verse 6
तरूणां यजमानस्य कुर्युश् च यजमानकः भूषितो दक्षिणां दद्याद्गोभूभूषणवस्त्रकं
তৰুণ যজমানৰ বাবে সহায়ক ঋত্বিজসকলে বিধি সম্পাদন কৰিব। যজমান অলংকৃত হৈ গৰু, ভূমি, অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰৰূপ দক্ষিণা দান কৰিব।
Verse 7
वारुणमनुमिर्वररिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वृक्षवेदीशकुम्भैस्तु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षीरेण भोजनं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयं होमस्तिलाद्यैः कार्यस्तु पलाशसमिधैस् तथा
‘ৱাৰুণমনুমিৰ্বৰর’—ই চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ; আৰু ‘বৃক্ষবেদী আৰু কুম্ভ আদি সহ’—ইয়াও চিহ্নিত পাঠ। চাৰি দিন ধৰি দুধে সিদ্ধ আহাৰ দান কৰিব; তিল আদি দ্ৰব্যে পলাশ সমিধাসহ হোম কৰিব।
Verse 8
आचार्ये द्विगुणं दद्यात् पूर्ववन् मण्डपादिकम् पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया
আচাৰ্যক দ্বিগুণ দক্ষিণা দিব লাগে আৰু পূৰ্ববৎ মণ্ডপ আদি ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। বৃক্ষাৰাম প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু পৰম সিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 9
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठाद्यं तथा शृणु सूर्येशगणशक्त्यादेः परिवारस्य वै हरेः
ঈশে স্কন্দক যিদৰে প্ৰতিষ্ঠা আদি বিধান কৈছিল, তেনেদৰে শুনা। হৰিৰ পৰিয়াল—সূৰ্যেশ, গণ, শক্তি আদি—সম্পৰ্কীয় কৰ্মবিধি (ইয়াত) কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
The chapter details a full vṛkṣa-pratiṣṭhā sequence: medicinal-water anointment, ornamentation, symbolic kārṇavedha with a golden needle, añjana application with a golden stick, adhivāsa of seven fruits, bali per ghaṭa, Indrādi adhivāsa, Vanaspati-homa, cow-release, and abhiṣeka/snāpana using Ṛg–Yajus–Sāman and Vāruṇa mantras with kumbha-vedikā arrangements.
By presenting grove and tree consecration as a dharmic act that destroys sin (pāpa-nāśa) and yields supreme attainment (parā siddhi), it turns environmental and civic cultivation into sādhana—uniting prosperity-oriented ritual efficacy (bhukti) with liberation-oriented merit (mukti).