Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ দীক্ষা-প্ৰসঙ্গৰ পৰা আগবাঢ়ি শিষ্যৰ শক্তি-প্ৰদান আৰু মঙ্গল-সমৃদ্ধিৰ বাবে শৈৱ অভিষেকবিধি সুসংগঠিতভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰথমে শিৱপূজা, তাৰ পিছত ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশৰ পৰা ক্ৰমে নটা কুম্ভ স্থাপন; সিহঁতক প্ৰতীকী ‘সমুদ্ৰ’ দ্ৰব্যৰ সৈতে জড়িত কৰা হৈছে—লৱণজল, গাখীৰ, দৈ, ঘিউ, কুঁহিয়াৰৰ ৰস, কাদম্বৰী, মিঠা জল, মটকা/ৱে (ঘোল) আদি। তাৰ পাছত যাগালয়ৰূপ স্নানমণ্ডপত মধ্যস্থানে শিৱ, সমুদ্ৰ আৰু শিৱমন্ত্ৰ স্থাপন কৰি অষ্ট বিদ্যেশ্বৰ আৰু ৰুদ্ৰৰূপ (শিখণ্ডিন, শ্ৰীকণ্ঠ, ত্ৰিমূৰ্ত, একনেত্ৰ, ‘সূক্ষ্মনাম’, ‘অনন্ত’ আদি) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। শিষ্যক পূৰ্বমুখে বহুৱাই নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যেৰে নিৰ্মাঞ্চন-শুদ্ধি কৰি কুম্ভজলেৰে স্নান কৰোৱা হয়; ব্ৰত-নিয়ম পালন কৰাই শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰোৱা আৰু পাগড়ি, যোগপট্ট, মুকুট আদি অধিকাৰচিহ্নেৰে সন্মান দিয়া হয়। শেষত উপদেশ, বিঘ্ননিবাৰণ প্ৰাৰ্থনা, পাঁচ-পাঁচ আহুতিৰ পাঁচ গোটে মন্ত্ৰচক্ৰ-পূজা, তিলক-চিহ্নাঙ্কন আৰু ৰজা-গৃহস্থৰ বাবে ৰক্ষাকাৰী ৰাজাভিষেক মন্ত্ৰ—এইদৰে অগ্নিপুৰাণত স্থাপত্য-যাগ বিন্যাস আৰু সাধনা-শাসনৰ সমন্বয় প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये एकतत्त्वदीक्षाकथनं नाम ऊननवतितमो ऽध्यायः अथ नवतितमो ऽध्यायः अभिषेकादिकथनं ईश्वर उवाच शिवमभ्यर्च्याभिषेकं कुर्याच्छिष्यादिके श्रिये कुम्भानीशादिकाष्ठासु क्रमशो नव विन्यसेत्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়ত ‘একতত্ত্ব-দীক্ষা-কথন’ নামৰ ঊননব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া নব্বইতম অধ্যায় ‘অভিষেকাদি-কথন’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে—শিৱক পূজা কৰি শিষ্য আদি সকলৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ বাবে অভিষেক কৰিব; আৰু ঈশান আদি দিশসমূহত ক্ৰমে নটা কুম্ভ স্থাপন কৰিব।
Verse 2
तेषु क्षारोदं क्षीरोदं दध्युदं घृतसागरं इक्षुकादम्बरीस्वादुमस्तूदानष्टसागरान्
তেওঁলোকৰ মাজত ক্ষাৰোদ (লুণীয়া পানী) সাগৰ, ক্ষীৰোদ (দুধ) সাগৰ, দধ্যুদ (দই) সাগৰ, ঘৃতসাগৰ, ইক্ষুৰস সাগৰ, কাদম্বৰী সাগৰ, স্বাদুজল সাগৰ আৰু মস্তূদ (মঠা/ৱে) সাগৰ—এই আট সাগৰ।
Verse 3
निवेशयेद् यथासङ्ख्यमष्टौ विद्येश्वरानथ एकं शिखण्डिनं रुद्रं श्रीकण्ठन्तु द्वितीयकं
যথাক্ৰমে প্ৰথমে অষ্ট বিদ্যেশ্বৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে; তাৰ পিছত ‘শিখণ্ডিন’ নামৰ ৰুদ্ৰক আৰু দ্বিতীয় ৰূপে ‘শ্ৰীকণ্ঠ’ক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 4
त्रिमूर्तमेकरुद्राक्षमेकनेत्रं शिवोत्तमं सप्तमं सूक्ष्मनामानमनन्तं रुद्रमष्टमं
সপ্তম (ৰুদ্ৰ) ত্ৰিমূৰ্তিস্বৰূপ, এক ৰুদ্ৰাক্ষধাৰী, একনেত্ৰ আৰু শিৱোত্তম; অষ্টম ৰুদ্ৰ ‘সূক্ষ্মনামান’ তথা ‘অনন্ত’ নামে খ্যাত।
Verse 5
मध्ये शिवं समुद्रञ्च शिवमन्त्रं च विन्यसेत् यागालयान् दिगीशस्य रचिते स्नानमण्डपे
দিগীশৰ যাগালয়ৰূপে নিৰ্মিত স্নানমণ্ডপৰ মধ্যভাগত শিৱ, সমুদ্ৰ আৰু শিৱমন্ত্ৰৰ ন্যাস স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 6
कुर्यात् करद्वयायामां वेदीमष्टाङ्गुलोच्छ्रितां श्रीपर्णाद्यासने तत्र विन्यस्यानन्तमानसं
দুই হাত-প্ৰসাৰ পৰিমিত বেদী নিৰ্মাণ কৰিব লাগে, উচ্চতা আঠ আঙুল; আৰু তাত শ্ৰীপৰ্ণ আদি পাতৰ আসনত মন একাগ্ৰ কৰি ‘অনন্ত’ক ন্যাসে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 7
शिष्यं निवेश्य पूर्वास्यं सकलीकृत्य पूजयेत् काञ्जिकौदनमृद्भस्मदूर्वागोमयगोलकैः
শিষ্যক পূৰ্বমুখে বহুৱাই, সম্পূৰ্ণ (অনুষ্ঠান-সামগ্ৰী) যথাবিধি ক্ৰমে সাজি, কাঁজিকা, ওদন, মৃৎ, ভস্ম, দূৰ্বা আৰু গোবৰ-গোলকেৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 8
सिद्धार्थदधितोयैश् च कुर्यान्निर्मञ्छनं ततः क्षारोदानुक्रमेणाथ हृदा विद्येशशम्बरैः
সিদ্ধার্থ (বগা সৰিষা), দধি আৰু পানীৰ প্ৰস্তুতিত প্ৰথমে নিৰ্মঞ্ছন (শুদ্ধিকৰণ) কৰিব। তাৰ পাছত ক্ৰম অনুসাৰে ক্ষাৰজল প্ৰয়োগ কৰিব, হৃদয়-মন্ত্ৰ আৰু বিদ্যেশ-শম্বৰ মন্ত্ৰসহ।
Verse 9
कलसैः स्नापयेच्छिष्यं स्वधाधारणयान्वितं परिधाप्य सिते वस्त्रे निवेश्य शिवदक्षिणे
কলসৰ পবিত্ৰ জলে শিষ্যক স্নান কৰাব, আৰু তাক স্বধা-ধাৰণা (বিধি)সহিত যুক্ত ৰাখিব। তাৰ পাছত তাক বগা বস্ত্ৰ পিন্ধাই, শিৱৰ শুভ দক্ষিণ পাশে বহুৱাব।
Verse 10
पूर्वोदितासने शिष्यं पुनः पूर्ववदर्चयेत् उष्णीषं योगपट्टञ्च मुकुटं कर्तरीं घटीं
পূৰ্বে নিৰ্দিষ্ট আসনত শিষ্যক বহুৱাই, পুনৰায় পূৰ্ববৎ পূজা কৰিব। (তাক) উষ্ণীষ, যোগপট্ট, মুকুট, কর্তৰী আৰু ঘটী (জলপাত্ৰ) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 11
अक्षमालां पुस्तकादि शिवकाद्यधिकारकं स्वादुगर्गोदानष्टसागरानिति क, ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीक्षाव्याख्याप्रतिष्ठाद्यं ज्ञात्वाद्यप्रभृति त्वया
চিহ্নিত (ক, খ) পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ এইদৰে— “অক্ষমালা, পুস্তক আদি—শিৱাদি পৰা আৰম্ভ হোৱা অধিকাৰৰ চিহ্ন”; আৰু “স্বাদু, গৰ্গ, উদান, নষ্ট, সাগৰ” (এটি তালিকা)ও। দীক্ষা, ব্যাখ্যা/উপদেশ, প্ৰতিষ্ঠা আদি প্ৰাৰম্ভিক বিষয় জানি, আজিৰ পৰা তুমি আগবাঢ়িব লাগিব।
Verse 12
सुपरीक्ष्य विधातव्यमाज्ञां संश्रावयेदिति अभिवाद्य ततः शिष्यं प्रणिपत्य महेश्वरं
ভালদৰে পৰীক্ষা কৰি বিধি সম্পন্ন কৰিব আৰু আজ্ঞা (নিৰ্দেশ) শিষ্যক যথাযথ শ্ৰৱণ/পাঠ কৰাব। তাৰ পাছত শিষ্য অভিবাদন কৰি মহেশ্বৰক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণিপাত কৰিব।
Verse 13
विघ्नज्वालापनोदार्थं कुर्याद्विज्ञापनां यथा अभिषेकार्थमादिष्टस्त्वयाहं गुरुमूर्तिना
বিঘ্নৰ দহি উঠা জ্বালা নিবারণ কৰিবলৈ বিধিমতে নিবেদন কৰিব—“গুৰু-মূৰ্তিৰূপে আপুনি মোক অভিষেক সম্পাদনৰ আদেশ দিছে।”
Verse 14
संहितापारगः सो ऽयमभिषिक्तो मया शिव तृप्तये मन्त्रचक्रस्य पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत्
এইজন সংহিতাত পাৰদৰ্শী; মই তেওঁক অভিষিক্ত কৰিছোঁ। শিৱতৃপ্তিৰ বাবে তেওঁ মন্ত্রচক্ৰৰ পূজা পাঁচ-পাঁচ আহুতিৰ পাঁচটা সমূহ অৰ্ঘ্য কৰি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 15
दद्यात् पूर्णां ततः शिष्यं स्थापयेन्निजदक्षिणे शिष्यदक्षिणपाणिस्था अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीः क्रमात्
তাৰপিছত পূৰ্ণাহুতি দিব। তাৰ অনন্তৰ শিষ্যক নিজৰ সোঁফালে স্থাপন কৰিব; আৰু শিষ্যৰ সোঁহাতত বুঢ়াআঙুলিৰ পৰা ক্ৰমে আঙুলিসমূহ বিন্যাস/স্পৰ্শ কৰিব।
Verse 16
लाञ्छयेदुपबद्धाय दग्धदर्भाग्रशम्बरैः कुसुमानि करे दत्वा प्रणामं कारयेदमुं
যাক বিধিমতে উপবদ্ধ (আবদ্ধ/নিয়ন্ত্রিত) কৰা হৈছে, তাক দগ্ধ দৰ্ভাগ্ৰৰ গুচ্ছৰে লাঞ্ছন (তিলক-চিহ্ন) কৰিব; তাৰ হাতত ফুল দি তাক প্ৰণাম কৰাব।
Verse 17
कुम्भे ऽनले शिवे स्वस्मिसंस्ततस्कृत्यमाविशेत् अनुग्राह्यास्त्वया शिष्याः शास्त्रेण सुपरीक्षिताः
কুম্ভত, অগ্নিত আৰু শিৱত সেই কৃত্য স্থাপন কৰি, তাক স্ব-আত্মকেন্দ্ৰত বিস্তৃত বুলি জানি সেই কৰ্মত প্ৰৱেশ কৰিব। শাস্ত্ৰানুসাৰে সুপৰীক্ষিত শিষ্যসকলেই আপোনাৰ অনুগ্ৰহৰ যোগ্য।
Verse 18
भूपवन्मानवादीनामभिषेकादभीप्सितं आं श्रां श्रौं पशुं हूं फडिति अस्त्रराजाभिषेकतः
ৰাজা, মন্ত্ৰী, মানুহ আৰু অন্যসকলৰ বাবে অভিষেকৰ দ্বাৰা অভীষ্ট ফল লাভ হয়। মন্ত্র—“আঁ শ্রাঁ শ্রৌঁ পশুঁ হুঁ ফড্”; এইদৰে অস্ত্ৰ-ৰাজৰ ৰাজাভিষেকে সিদ্ধি হয়।
Frequently Asked Questions
Precise ritual-architectural and spatial sequencing: nine kumbhas placed from Īśāna, a central nyāsa of Śiva/samudra/mantra in a snāna-maṇḍapa, and explicit altar metrics (two hand-spans length, eight finger-breadths height) with ordered purification and bathing steps.
It frames consecration as disciplined transformation: purification, mantra-governed installation, and authorized instruction align the disciple’s body and vows with Śiva’s mantra-order, integrating bhukti (prosperity, protection, social legitimacy) with mukti-oriented initiation and inner centering.