Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ঈশ্বৰে গুহক মন্দিৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ তত্ত্ব বুজাই কয়—পীঠ হৈছে শক্তি, লিঙ্গ হৈছে শিৱ; শিৱৰ সূক্ষ্ম ‘শিৱাণু’ শক্তিৰে দুয়োৰ সংযোগ ঘটাই চৈতন্য আহ্বান কৰাই প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল। অধ্যায়ত প্ৰতিষ্ঠাৰ পাঁচ প্ৰকাৰ, ব্ৰহ্মশিলা (ভিত্তি-পাথৰ)ৰ বিশেষ গুৰুত্ব, আৰু স্থাপনা, স্থিত-স্থাপনা, উদ্ধাৰৰ পাছত উত্থাপনা (পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা)ৰ বিধি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বাস্তুশাস্ত্ৰ মতে ভূমিৰ পাঁচধৰণে পৰীক্ষা, বৰ্ণানুসাৰে ভূমিগুণ, দিশা-পছন্দ, দুষিত ভূমি শোধন, আৰু খনন/গো-বাস/হালচাষেৰে বাৰে বাৰে ভূমি-সংস্কাৰৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। মণ্ডপকর্ম, অঘোৰাস্ত্ৰ-ৰক্ষা, শুভ দ্ৰব্যেৰে ৰেখাঙ্কন, ঈশান কোষ্ঠত শিৱপূজা, উপকৰণ-সংস্কাৰ, সীমাঙ্কন, অৰ্ঘ্য আৰু স্থান-পরিগ্ৰহৰ ক্ৰম উল্লেখ আছে। শল্যদোষ (মাটিৰ তলত পুতি থোৱা ক্ষতিকৰ বস্তু) চিনাক্ত কৰিবলৈ শকুন, পশুধ্বনি আৰু মাতৃকা বৰ্ণগোষ্ঠীৰ দিশা-নিয়োগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শেষত শিলা নিৰ্বাচন-প্ৰতিষ্ঠা (নৱশিলা সহ), স্নান-অনুলেপন, আৰু শিৱ-বিদ্যা-আত্ম তত্ত্বৰ বিস্তৃত তত্ত্বন্যাস—অধিদেৱতা, লোকপাল, বীজ, কুম্ভ, প্ৰাকাৰ-ৰক্ষা, হোম আৰু অস্ত্ৰাহুতি সহ—দোষনাশ আৰু বাস্তুভূমি শুদ্ধিৰ বাবে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়ৰ “নানামন্ত্ৰাদিকথন” নামৰ একানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া দ্বিনব্বইতম অধ্যায়—“প্ৰতিষ্ঠাবিধিকথন”—আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে: হে গুহ! মই প্ৰতিষ্ঠা-বিধি ক্ৰমে সংক্ষেপে ক’ম—পীঠ হৈছে শক্তি, লিঙ্গ হৈছে শিৱ, আৰু তেওঁলোকৰ যোগ শিৱাণু (শিৱৰ সূক্ষ্ম শক্তিকণা) দ্বাৰা সিদ্ধ হয়।
Verse 2
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः
প্ৰতিষ্ঠাৰ পাঁচটা ভেদ আছে; সিহঁতৰ ৰূপ মই তোমাক ক’ম। য’ত ব্ৰহ্মশিলাৰ স্থাপন/সংযোগ থাকে, সেই প্ৰতিষ্ঠাই বিশেষকৈ প্রধান আৰু বিশিষ্ট প্ৰতিষ্ঠা।
Verse 3
स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते
‘স্থাপন’ বুলিলে যথাযোগ্যভাৱে পীঠৰ ওপৰতে স্থাপন কৰাক বুজায়। য’ত পীঠ প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা পৃথক নহয়, তাক ‘স্থিত-স্থাপন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः
লিঙ্গৰ ‘উদ্ধাৰ’ (উঠাই আঁতৰোৱা) আগতে কৰি পুনৰ স্থাপন কৰাক ‘উত্থাপন’ বুলি কোৱা হয়। তাত লিঙ্গক স্থানত আৰোপ কৰি বুধজনে নিৰ্দিষ্ট সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰে।
Verse 5
तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्
তদ্ৰূপ ‘ক্ষৌ’ আৰু ‘হ্ৰৌ’ বীজমন্ত্ৰ সূৰ্যৰ বুলি—গ, ঘ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠত পোৱা যায়। তাত ‘আথাপন’ নামৰ বিধি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে, আৰু সেয়া বিষ্ণু আদি দেবতাৰ ক্ষেত্ৰতো দ্বিবিধ। এই সকলোত চৈতন্যৰূপ পৰম শিৱক নিয়োজিত/আৱাহন কৰা উচিত।
Verse 6
यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया
সেয়ে আধান আদি ভেদ অনুসৰি, প্ৰাসাদ নিৰ্মাণতেও ভূমিৰ পঞ্চবিধ পৰীক্ষা কৰিব লাগে, যদি কোনোবাই প্ৰাসাদ গঢ়িব বিচাৰে।
Verse 7
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्
ক্ৰম অনুসৰি বিপ্ৰ আদি বৰ্ণৰ বাবে উপযোগী ভূমি—ঘিউৰ সুগন্ধ থকা শ্বেত মাটি; ৰক্তসদৃশ গন্ধ থাকিলেও সুগন্ধি ৰঙা মাটি; হালধীয়া মাটি; আৰু সুৰা (মদ্য) গন্ধ থকা ক’লা মাটি।
Verse 8
पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्
পূৰ্ব, ঈশান্য আৰু উত্তৰ দিশৰ মাজত পূৰ্ব দিশকেই বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। য’ত এক হস্ত পৰিমাণ গাঁত খুঁদি পুনৰ ভৰ্তি কৰিলে মাটি অধিক থাকে, সেই স্থান উৎকৃষ্ট বুলি গণ্য।
Verse 9
उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः
জল আদি দিয়ে ভালদৰে ছিটাই দিয়া ভূমি উত্তম শ্ৰেণীৰ বুলি জানিব লাগে। কিন্তু যদি অস্থি, অঙ্গাৰ আদি অশুচি বস্তুৰে দুষিত হয়, তেন্তে গুৰুৱে তাক সম্পূৰ্ণৰূপে শোধন কৰিব।
Verse 10
नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः
নগৰ, গাঁও আৰু দুৰ্গ স্থাপন আৰু গৃহ-প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ বাবে ভূমি বাৰে বাৰে সংস্কাৰ কৰিব লাগে—খনন কৰি, গোকুল-আবাস (গোশালা) কৰি, অথবা পুনঃপুনঃ চাষ কৰি।
Verse 11
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्
মণ্ডপত দ্বাৰপূজা আদি পৰা মন্ত্রতৃপ্তি পৰ্যন্ত বিধিপূৰ্বক কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত নিয়মানুসাৰে অঘোৰাস্ত্ৰৰ সহস্ৰবাৰ যজন/হোম কৰিব লাগে।
Verse 12
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं
ভূমি সমতল কৰি লেপন কৰাৰ পাছত দিশসমূহ শোধন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত স্বৰ্ণ, দধি আৰু অক্ষত (অখণ্ড চাউল) দিয়ে ৰেখা আঁকি, প্ৰদক্ষিণ (দক্ষিণাৱর্ত) ৰীতিত কৰ্ম আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 13
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत् वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं
মধ্যৰ ঈশান (উত্তৰ‑পূৰ্ব) কোষ্ঠত স্থাপিত পূৰ্ণ কলহত শিৱৰ পূজা কৰিব। তাৰ পিছত বাস্তুদেৱতাৰ বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰি সেই জলেই কুদাল আদি সঁজুলিত ছিটাই শুদ্ধ কৰিব।
Verse 14
रग्रामेत्यर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग रेखां प्रकुर्वीतेति ख ,ग च स्वर्णकुण्डे इति ग स्वर्णकुम्भे इति घ , ङ , च बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्
ঘোৰাস্ত্ৰ (মহাস্ত্ৰ) ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি বিধিমতে ৰেখা অংকন কৰিব। তাৰ পিছত বাহিৰত ৰাক্ষসগণক নিবেদন/বলি দি নিয়মানুসাৰে দিগ্বল ক্ষেপ কৰিব। ভূমি ছিটাই স্নাপন কৰি কুদাল আদি উপকৰণৰ যথাবিধি পূজা কৰিব।
Verse 15
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं
দ্বিজৰ কান্ধত আন এটা কলহ স্থাপন কৰিব, যি যুগল বস্ত্ৰ আৰু ধ্বজা/পতাকাৰে সুশোভিত। গীত, বাদ্য আৰু বৈদিক ব্ৰহ্মঘোষে ভৰপূৰ জনসমাৱেশৰ মাজত ক্ৰিয়া চলিব।
Verse 16
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्
পূজাসামগ্ৰী কলহত সমাহৃত কৰি, অগ্নিকোষ্ঠকৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত শুভ লগ্ন আহিলে, অভিষিক্ত কুদালৰে—মধু আৰু ঘৃতসহ—গর্ত/কুণ্ড খনন কৰিব।
Verse 17
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं
নৈঋত্য (দক্ষিণ‑পশ্চিম) দিশলৈ মাটি ক্ষেপ কৰিব; খনিত গর্তত কলহজল ঢালিব। তাৰ পিছত নগৰৰ পূৰ্ব সীমাৰেখা ইচ্ছামতে যতদূৰ লাগে ততদূৰলৈ আগবঢ়াব।
Verse 18
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं
তাৰ পিছত তাত ক্ষণকাল থিয় হৈ, তেওঁ নগৰখন চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণা কৰিব; পবিত্ৰ জল ছিটাই সীমন্ত-চিহ্নেৰে সীমা-চিহ্নিত কৰি ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) অঞ্চললৈকে যাব।
Verse 19
अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं
এই অৰ্ঘ্যদান তাত উপদেশ কৰা হৈছে; কুম্ভৰ প্ৰদক্ষিণা কৰাৰ পাছত, তৎক্ষণাৎ এইদৰে ভূমিৰ পৰিগ্ৰহ (অধিকাৰ-গ্ৰহণ) ক্ৰিয়া কৰিব লাগে।
Verse 20
कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्
শল্যদোষ নাশ কৰিবলৈ ভূমি কংকৰীয়া স্তৰলৈকে বা পানী ওলোৱা পৰ্যন্ত খনন কৰিব লাগে; আৰু ৰোগিণী কুমাৰী হ’লে বিধি অনুসাৰে শল্য উলিয়াব লাগে।
Verse 21
अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
প্ৰশ্ন কৰিলে যদি মানুহে কেৱল ‘অ, ক, চ, ট, ত, প, য, শ, হ’ এই আখৰসমূহেই উচ্চাৰণ কৰে, তেন্তে অগ্নিৰ ধ্বজ আদি পতন এই শকুনে শল্য স্বস্থানতে এতিয়াও বিদ্ধ হৈ আছে বুলি জনায়।
Verse 22
कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः
কৰ্তাৰ অঙ্গবিকাৰৰ পৰা, স্থিৰ লক্ষণ অনুসাৰে ফল জানিব লাগে; আৰু পশু আদি প্ৰৱেশ কৰা, সিহঁতৰ ডাক, কীৰ্তন আৰু বিভিন্ন ধ্বনিৰ পৰা দিশসমূহো নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Verse 23
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
মাতৃকা বৰ্ণসমূহক অষ্টবৰ্গত বিন্যাস কৰি ফলকত বা ভূমিত লিখিব লাগে। শল্য-জ্ঞান (দেহত থকা পৰকীয়া বস্তু নিৰ্ণয়) বৰ্গানুসাৰে পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ঈশানান্ত পৰ্যন্ত দিশাক্ৰমে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 24
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग , घ , ङ च कुद्दालाख्यमिति ग पूर्वमीशान्तमिति ख स्रावयेत् इति ख नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग , घ च पूर्वादीनां तत इति ख चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते
অ-বৰ্গত লোহা নিৰ্দিষ্ট, ক-বৰ্গত অগ্নিজ অঙ্গাৰ। ভূমিত জল ছিটাই বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰিব লাগে—এনেও পাঠ পোৱা যায়; ইয়াক ‘কুদ্দাল’ নামেও কোৱা হয়। আন পাঠত ‘পূৰ্বৰ পৰা ঈশানান্ত’ আৰু ‘স্ৰাৱয়েত্’ (ঝৰাব/বহাব) বুলিও পঢ়া যায়। যদি নটা প্ৰশ্নাক্ষৰ উচ্চাৰিত হয়, তেন্তে পূৰ্বাদি দিশসমূহৰ বাবে সেই বিনিয়োগেই প্ৰযোজ্য। চ-বৰ্গত দক্ষিণত ভস্ম, আৰু ট-বৰ্গত নৈঋত্যত অস্থি নিৰ্দিষ্ট।
Verse 25
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्
ত-বৰ্গত ‘চেষ্ঠকা’ আৰু প-বৰ্গত ‘কপাল’ বিনিয়োগ কৰিব লাগে। য-বৰ্গত ‘শৱকীতা’ আদি, আৰু শ-বৰ্গত ‘লোহ’ আদি নিৰ্দিষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 26
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
হ-বৰ্গত ৰজত (ৰূপা) নিৰ্দিষ্ট। তদ্ৰূপ অ-বৰ্গৰ অনৰ্থকাৰক দ্ৰব্যসমূহো স্বহস্তে পৰীক্ষা কৰিব লাগে—কৰ্পূৰসদৃশ শুদ্ধ আঙুলিৰে ঘঁহি, আৰু আঠ আঙুল পুৰণ মৃৎস্তৰেৰেো যাচাই কৰি।
Verse 27
पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
পাদোন (চতুৰ্থাংশ কম) খননস্থান জলযুক্ত মাটিৰে পূৰণ কৰি, মুদ্গৰ (মালেট) আঘাতে তাক দৃঢ় কৰিব লাগে। তাৰ পিছত তাত ভূমি লেপন কৰি সমতল আৰু সম কৰি সাজিব লাগে—এই কাম দক্ষ গুৰুৱে কৰিব।
Verse 28
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
সাধাৰণ অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰি তেওঁ বৰ্ণিত মণ্ডপলৈ যাব। তোৰণ আৰু দ্বাৰৰ অধিপতি দেৱতাসকলক পূজা কৰি পশ্চিমমুখী দ্বাৰে প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 29
कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं
তাত আত্মশুদ্ধি আদি প্ৰাৰম্ভিক কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব; কুণ্ড আৰু মণ্ডপৰ সংস্কাৰ কৰিব; বর্ধনীসহ কলস স্থাপন কৰিব; আৰু লোকপালসকল আৰু ভগৱান শিৱক পূজা কৰিব।
Verse 30
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
অগ্নিৰ জনন (স্থাপন/প্ৰজ্বলন) আৰু পূজা আদি সকলো বিধি পূৰ্ববৎ পালন কৰিব। তাৰ পিছত যজমানসহ শিলাসকলৰ স্নান-মণ্ডপলৈ যাব।
Verse 31
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः
প্ৰাসাদ-লিঙ্গৰ শিলাসমূহ ‘পাদ’, ‘ধৰ্ম’ আদি নামৰে পৰিচিত। সিহঁত আঠ অঙ্গুল উচ্চ, চতুৰস্ৰ (বৰ্গাকাৰ) আৰু এক কৰ দৈৰ্ঘ্যৰ হোৱাই শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 32
पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
পাষাণ প্ৰাসাদৰ বাবে শিলাসমূহ পাষাণৰেই হ’ব; ইষ্টকা (ইট) প্ৰাসাদত সিহঁত সেই মানৰ অর্ধেক হ’ব। অশ্ম-প্ৰাসাদত অশ্মশিলা, শৈল নিৰ্মাণতো তদ্ৰূপ, আৰু ইট-নিৰ্মাণত ইটৰ শিলা হ’ব।
Verse 33
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
(তেওঁ) অঙ্কিতা—নৱবক্ত্ৰাদি লক্ষণচিহ্নে অঙ্কিত; (তেওঁ) পঙ্কজা আৰু পঙ্কজাঙ্কিতা (পদ্মচিহ্নাঙ্কিত); (তেওঁ) নন্দা, ভদ্ৰা, জয়া, ৰিক্তা আৰু পূৰ্ণা নামেও অভিহিতা—ইয়াক পঞ্চম নামসমষ্টি বুলি মান্য।
Verse 34
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः
ইয়াৰ ভিতৰত পদ্ম, মহাপদ্ম, শঙ্খ, মকৰ আৰু সমুদ্ৰ—এইবোৰেই পঞ্চম নিধি-কুম্ভ; ক্ৰমে তলত (স্থাপিত) বুলি স্মৃত।
Verse 35
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ वर्धनीयुक्तमिति ग , ङ च यजमानार्चित इति घ नवरुद्राद्यैर् इति घ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तके नास्ति विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
শিলাসমূহৰ নাম নন্দা, ভদ্ৰা, জয়া, পূৰ্ণা, অজিতা আৰু অপৰাজিতা। কিছুমান পাঠত ‘মুষল আৰু মুদ্গৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত’, কিছুমানত ‘বর্ধনীয় শক্তিযুক্ত’, কিছুমানত ‘যজমানৰ দ্বাৰা পূজিত’, কিছুমানত ‘নৱৰুদ্ৰাদি সহ (পূজিত)’, আৰু ‘পাষাণানাম্…’ আদি পাঠভেদ পোৱা যায়। ‘গ’ পাণ্ডুলিপিত ‘পঞ্চমীৰমতা’লৈকে থকা ভিতৰৰ দ্বিশ্লোক-পাঠ নাই। লগতে, বিজয়া (মঙ্গলাখ্যা) আৰু ধৰণী—নৱম শিলা বুলি গণ্য।
Verse 36
सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
আৰু (এই নামসমূহ)—সুভদ্ৰ, বিভদ্ৰ, সুনন্দ, পুষ্পনন্দক; লগতে জয়, বিজয়, কুম্ভ, পূৰ্ণ আৰু উত্তৰ।
Verse 37
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना
তাৰ পিছত ক্ৰম অনুসাৰে নটা (লক্ষ্য) স্থাপন কৰিব; তাৰ অনন্তৰ পূৰ্ণ নিধি-কুম্ভ (স্থাপন কৰিব)। প্ৰথমে যথাযথ আসন/ভঙ্গী গ্ৰহণ কৰি, তীৰৰ অগ্ৰভাগে আঘাত কৰি লক্ষ্যক চিহ্নিত/খোদিত কৰিব।
Verse 38
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा
সকলো ক্ষেত্ৰতে ভেদ নকৰাকৈ, ৰক্ষাকবচস্বৰূপ আৱৰণেৰে ঢাকি, মাটি, গোবৰ-মিশ্ৰিত দ্ৰব্য, গোমূত্ৰৰ ক্বাথ আৰু সুগন্ধিযুক্ত জলেৰে শোধন/লেপন কৰিব লাগে।
Verse 39
अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत् विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
‘হূঁ ফট্’ অন্ত থকা অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰেৰে মলশুদ্ধিৰ স্নান কৰিব; আৰু বিধিপূৰ্বক পঞ্চগব্য আৰু পঞ্চামৃত দিয়েও স্নান কৰা উচিত।
Verse 40
गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः
তাৰ পিছত নিজৰ নামাঙ্কিত সূক্ষ্ম কণেৰে সুগন্ধিযুক্ত জলেৰ পৃথক অংশ সাজিব; তাৰ পাছত ফল, ৰত্ন আৰু সোণ আদি বাবে গোৰ শিঙত ধৰা জলেৰে বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 41
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
চন্দনলেপে শিলাখন আভিষিক্ত কৰি বস্ত্ৰেৰে আচ্ছাদিত কৰিব; স্বৰ্ণনির্মিত (বা স্বৰ্ণালঙ্কৃত) আসন দান কৰি যাগস্থানলৈ নি প্ৰদক্ষিণা কৰিব।
Verse 42
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत् सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
শয্যাত বা কুশতল্পত থাকি, হৃদয়ত (দেৱতা/মণ্ডল) স্থাপন কৰিব; সম্যক পূজা কৰি, বুদ্ধিৰ পৰা ধৰা পৰ্যন্ত তত্ত্বসমষ্টিৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 43
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
ত্ৰিখণ্ডত ব্যাপ্ত তত্ত্বত্রয়ক ক্ৰম অনুসাৰে ন্যাস কৰিব লাগে—বুদ্ধিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চিত্ত পৰ্যন্ত, আৰু চিন্তা পৰা তন্মাত্ৰাৰ সীমা পৰ্যন্ত।
Verse 44
इप्येति ग कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग पुस्तके नास्ति तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्
তন্মাত্ৰাৰ পৰা ধৰা-তত্ত্ব পৰ্যন্ত শিৱবিদ্যাত্মক ৰূপসমূহৰ স্থিতি। নিজ মন্ত্ৰে তত্ত্বসমূহ আৰু তত্ত্বেশসকলক হৃদয়ত অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 45
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमःक्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
পুষ্পমালা আদি চিহ্নিত স্থানসমূহত ক্ৰমে এই ন্যাস/জপ কৰিব লাগে—“ॐ हूं শিৱতত্ত্বায় নমঃ; ॐ हूं শিৱতত্ত্বাধিপতয়ে ৰুদ্রায় নমঃ; ॐ হां বিদ্যাতত্ত্বায় নমঃ; ॐ হां বিদ্যাতত্ত্বাধিপায় বিষ্ণৱে নমঃ; ॐ হां আত্মতত্ত্বায় নমঃ; ॐ হां আত্মতত্ত্বাধিপতয়ে ব্ৰহ্মণে নমঃ”; লগতে ক্ষমা, অগ্নি, যজমান, অর্ক (সূৰ্য), জল, বায়ু আৰু ইন্দু (চন্দ্ৰ)কো চিহ্নিত/আহ্বান কৰিব লাগে।
Verse 46
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं
প্ৰত্যেক তত্ত্বত অষ্টমূৰ্তিৰ ন্যাস কৰিব লাগে; আৰু প্ৰতিশিলা/প্ৰতিমাশিলাত সৰ্ব, পশুপতি, উগ্ৰ, ৰুদ্র, ভব আৰু ঈশ্বৰক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 47
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
ক্ৰম অনুসাৰে মহাদেৱ, ভীম আৰু মূর্তীশসকলক আহ্বান কৰিব লাগে। “ॐ ধৰামূর্তয়ে নমঃ”, “ॐ ধৰাধিপতয়ে নমঃ” আদি মন্ত্ৰে লোকপালসকলক যথাসংখ্যা, নিজ অণুসমূহ (সহায় সূক্ষ্ম শক্তি) সহ অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 48
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
সিহঁতক নিৰ্দিষ্ট স্থানত বিন্যাস কৰি, সেই একে মন্ত্ৰসমূহেৰে—অথবা নিজৰ উপযুক্ত অঙ্গ/উপাঙ্গাক্ষৰেৰে—কুম্ভসমূহৰ পূজা কৰিব। ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাৰ বীজাক্ষৰসমূহ পৰৱৰ্তীভাৱে কোৱা ক্ৰম অনুসাৰে প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 49
लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा भवमखेश्वरम् इति घ , निजात्मभिरिति ख , ग विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
“লূঁ ৰূঁ শূঁ পূঁ বূঁ যূঁ মূঁ হূঁ ক্ষূঁ”—ইয়াক ‘নৱশিলা-পক্ষ’ বুলি উপদিষ্ট কৰা হৈছে। ‘শিলা’ৰ ‘পঞ্চপদা’ ৰূপো কোৱা হৈছে। (পাঠভেদ—কিছুমান প্ৰতিত ‘ভৱমখেশ্বৰম্’, কিছুমানত ‘নিজাত্মভিঃ’; আৰু ‘বিন্যস্য’ৰে আৰম্ভ অর্ধশ্লোক এটা পুথিত নাই।) অন্য পাঠত “ওঁ হূঁ ঘূঁ বূঁ যূঁ মূঁ হং ক্ষম্”, “ওঁ কং সূঁ পূঁ শূঁ হ্ৰূঁ ক্ষম্”, আৰু “লূঁ ৰূঁ শূঁ পূঁ বূঁ চূঁ মূঁ হূঁ ক্ষূঁ”ো পোৱা যায়। সৃষ্টিক্ৰম অনুসাৰে প্ৰতিতত্ত্বত মূৰ্তিসমূহৰ ন্যাস কৰিব—ধৰা আদি পাঁচৰ পৰা আৰম্ভ কৰি।
Verse 50
ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ, ঈশ্বৰ আৰু সদাশিৱ—এঁৰাই পাঁচ অধিপতি-মূর্তি; সেই বিধানসমূহত পূৰ্বৱৎ তেওঁলোকৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 51
ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्
“ওঁ পৃথ্বীমূর্তয়ে নমঃ”, “ওঁ পৃথ্বীমূর্ত্যধিপতয়ে ব্ৰহ্মণে নমঃ” আদি মন্ত্ৰসমূহ সম্যক্ সম্পূজ্য কৰি, বিধান অনুসাৰে পাঁচটা কলশক ক্ৰমে ক্ৰমে নিজ নিজ নামৰে নিৰুদ্ধ/সুৰক্ষিত কৰিব। ন্যাস মধ্যশিলাৰ ক্ৰমৰ পৰা কৰিব লাগে।
Verse 52
कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्
প্ৰাকাৰ-মন্ত্ৰেৰে ভস্ম আৰু দৰ্ভ ব্যৱহাৰ কৰি ৰক্ষাবেষ্টনী (প্ৰাকাৰ) স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত কুণ্ডসমূহত ধাৰিকা-শক্তিক বিন্যাস কৰি, তেখেতক অভ্যৰ্চনা কৰি তৰ্পণ কৰিব।
Verse 53
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्
তত্ত্বসমূহৰ অধিপতি দেৱতাৰ মূর্তি আৰু মূর্ত্যংশক ঘৃত আদি দ্ৰব্যেৰে অভিষেক কৰিব লাগে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাংশৰ শুদ্ধিৰ বাবে ব্ৰহ্ম-মন্ত্ৰ/ব্ৰহ্ম-দেৱতাৰ দ্বাৰা মূলাঙ্গক ক্ৰমে সংস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 54
कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्
শত আদি পূৰ্ণসংখ্যা পৰ্যন্ত ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি শান্তিজলেৰে শিলাসমূহত প্ৰোক্ষণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত কুশাঘাসে স্পৰ্শ কৰাই তত্ত্বে তত্ত্বে ক্ৰম অনুসৰি পূজা কৰিব লাগে।
Verse 55
सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्
তাৰ পিছত সান্নিধ্য (উপস্থিতি-আহ্বান) আৰু সন্ধান (স্থাপন/সংযোগ) সম্পন্ন কৰি শুদ্ধ (মন্ত্ৰ/দেৱতা)ক পুনৰ ন্যাস কৰিব লাগে। এইদৰে কৰ্মৰ তিনিটা বিভাগত ধাপে ধাপে আগবাঢ়ি পুনঃপুনঃ আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 56
ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ पुस्तके नास्ति ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः
“ওঁ আং ঈং—আত্মতত্ত্ব আৰু বিদ্যাতত্ত্বলৈ নমঃ”—ইয়াই ধান/ন্যাস। ইয়াৰ পিছত হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘৰ যথোচিত প্ৰয়োগেৰে বিধি কৰিব লাগে। তাৰ পিছত দৰ্ভমূল আদি দ্বাৰা ব্ৰহ্মাঙ্গৰ ত্ৰয়ক ক্ৰমে স্পৰ্শ কৰি, হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ নিয়ম অনুসাৰে তত্ত্বানুসন্ধান কৰিব লাগে।
Verse 57
ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्
“ওঁ হাং উং—বিদ্যাতত্ত্ব আৰু শিৱতত্ত্বলৈ নমঃ।” ঘৃত আৰু মধুৰে পূৰ্ণ, ৰত্নযুক্ত তাম্ৰকুম্ভসমূহক পঞ্চগব্য, অৰ্ঘ্য-মিশ্ৰণ আৰু তাৰ ৰসেৰে সিক্ত কৰি, লোকপালসকলৰ অধিদেৱতালৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 58
पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः
নিজ নিজ নিয়ত মন্ত্ৰে পূজা কৰি তেওঁলোকৰ সন্নিধানত হোম সম্পাদন কৰিব; তাৰ পাছত সকলো পবিত্ৰ শিলাৰ অধিদেৱতাসকলক স্মৰণ-আহ্বান কৰিব।
Verse 59
विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं
বিদ্যাৰূপা (অধিষ্ঠাত্রী) দেৱীসকলক স্নানকৃত-শুদ্ধ, হেমবৰ্ণ আৰু শিলাবৰ্ণ বস্ত্ৰধাৰিণী ৰূপে ধ্যান কৰিব; ন্যূনতা আদি দোষনাশ আৰু বাস্তুভূমিৰ শুদ্ধিৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে মূৰ্ধান্ত পৰ্যন্ত যজন কৰি শত-শত আহুতি দিব।
Frequently Asked Questions
It systematizes pratiṣṭhā as both metaphysics and procedure: five installation-types (with brahma-śilā as distinctive), site/soil testing, protective Aghora-astra rites, boundary-consecration (sīmanta, parigraha), śalya-doṣa diagnostics via Mātr̥kā groups, and a full tattva-nyāsa program (Śiva/Vidyā/Ātma tattvas with presiding deities, lokapālas, bījas, kumbhas, and homa).
By insisting that true installation is the installation of caitanya (supreme Śiva) into form: correct Vāstu discipline, purification, mantra-protection, and tattva-nyāsa make architecture a sādhana, transforming construction into a dharmic act that supports both communal worship (bhukti) and inner alignment toward liberation (mukti).
Pīṭha is identified as Śakti, the liṅga as Śiva, and their effective union (yoga) is mediated through Śiva’s subtle potencies (śivāṇu), implying that ritual precision is meant to stabilize Śiva-Śakti presence in space.
Śalya-doṣa refers to harmful lodged/buried impurities or obstructions in the ground; the chapter prescribes digging to gravel/water, reading omens and sounds, and using Mātr̥kā letter-groups (eight vargas) mapped to directions and substances (iron, charcoal, ash, bone, etc.) to infer the defect’s nature and location.