Veda-vidhana & Vamsha
Vedic Ordinances & Lineages
The arrangement of the Vedas, their branches (shakhas), transmission lineages, and the genealogies of the great royal and sage dynasties.
Adhyayas in Veda-vidhana & Vamsha
Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
এই অধ্যায়ত ঋগ্বিধানৰ পৰা যজুৰ্বিধানলৈ গতি কৰি পুষ্কৰে ৰামক উপদেশ দিয়ে যে যজুৰ্মন্ত্ৰ-আধাৰিত বিধান ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়োটাই দান কৰে; আৰম্ভণিতে ‘ওঁ’ আৰু মহাব্যাহৃতিসমূহৰ প্ৰাধান্য কোৱা হৈছে। পাছত ই সংক্ষিপ্ত কৰ্ম-সংগ্ৰহৰ দৰে হোমদ্ৰব্য (ঘৃত, যৱ, তিল, ধান্য, দধি, ক্ষীৰ, পায়স), সমিধা (উদুম্বৰ, আপামাৰ্গ, পলাশ আদি) আৰু মন্ত্ৰসমূহক নিৰ্দিষ্ট ফলৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰে—শান্তি, পাপনাশ, পুষ্টি, আৰোগ্য, ধন-লক্ষ্মী, বশ্য/বিদ্বেষ/উচ্চাটন, যুদ্ধবিজয়, অস্ত্ৰ-ৰথৰক্ষা, বৰ্ষাসাধন, আৰু চোৰ, সাপ, ৰাক্ষসী বাধা তথা অভিচাৰ নিবারণ। সহস্ৰ-লক্ষ-কোটি হোমৰ সংখ্যা-নিয়ম, চন্দ্ৰগ্ৰহণাদি কালব্ৰত, গৃহৰ বাস্তুদোষ হৰণ, গাঁও/অঞ্চলৰ মহামাৰী শান্তি আৰু চৌমুহানীত বলি-আহুতিৰ কথাও আছে। শেষত গায়ত্ৰীক বৈষ্ণৱী ৰূপে বিষ্ণুৰ পৰম পদ বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, সকলো বিধানক ধৰ্মশুদ্ধি আৰু পৰমলাভৰ পথত স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
যজুৰ্-বিধান সমাপ্ত হোৱাৰ পাছত পুষ্কৰ সাম-বিধানলৈ অগ্ৰসৰ হৈ সাম-প্ৰয়োগক শান্তি, ৰক্ষা আৰু কাম্যসিদ্ধিৰ কাৰ্যকৰ যজ্ঞ-প্ৰযুক্তি ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। বৈষ্ণৱী, ছান্দসী, স্কন্দী, পৈত্ৰ্যা আদি সংহিতা-জপ আৰু শান্তাতীয়, ভৈষজ্য, ত্ৰি-সপ্তীয়, অভয়, আয়ুষ্য, স্বস্ত্যয়ন, বাস্তোষ্পতি, ৰৌদ্ৰ আদি গণ-হোমক ফলসহ সংযোগ কৰা হৈছে—শান্তি, ৰোগনাশ, পাপমোচন, নিৰ্ভয়তা, জয়, সমৃদ্ধি, সন্তানবৃদ্ধি, সুৰক্ষিত যাত্ৰা আৰু অকালমৃত্যু-নিবাৰণ। বিভিন্ন শাখাত মন্ত্র-পাঠান্তৰৰ কথাও উল্লেখ আছে। ঘৃতাহুতি, মেখলা-বন্ধ, নবজাত তাবিজ, শতাবৰী-মণি, গোসেৱা-ব্ৰত, শান্তি/পুষ্টি আৰু অভিচাৰ-দ্ৰব্যাদি উপাঙ্গো নিৰ্দেশিত। শেষত বিনিয়োগত ঋষি-দেৱতা-ছন্দ নিৰ্দিষ্টকৰণ অনিবাৰ্য আৰু শত্রুকৰ্মত কণ্টকসমিধ ব্যৱহাৰৰ বিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 261
Sāmavidhāna (Procedure concerning the Sāma Veda) — Colophon and Closure
এই অংশটো আনুষ্ঠানিক অধ্যায়-সমাপ্তি (কলফন) স্বৰূপ; অগ্নি মহাপুৰাণত ‘সামবিধান’ প্ৰকৰণ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ ঘোষণা কৰি অধ্যায়ৰ নাম আৰু বিষয় স্পষ্ট কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা গ্ৰন্থখনৰ শাস্ত্ৰসদৃশ, ক্ৰমবদ্ধ বিন্যাস প্ৰকাশ পায়—বিধানসমূহ পৃথক, বিষয়-সীমাবদ্ধ এককত উপদেশ দিয়া হয়। এই সমাপ্তিয়ে পাঠকক এটা বৈদিক পদ্ধতি-সংগ্ৰহৰ পৰা আন এটালৈ সৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰে; সামন ব্যৱহাৰত যি যথাবিধি শুদ্ধ অনুশাসন, সেয়া আগলৈ অথৰ্বণ পৰম্পৰালৈও বিস্তাৰিত হ’ব বুলি সূচায়। ‘আগ্নেয় বিদ্যা’ৰ বৃহৎ ধাৰাত এনে কলফনে দেখুৱায় যে কৰ্মজ্ঞান ছড়া কাহিনী নহয়, ধৰ্মসিদ্ধি আৰু অন্তঃশুদ্ধিৰ লক্ষ্যৰে সুসংগঠিত শাস্ত্ৰ।
Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ অথৰ্ববিধানৰ পৰা আগবাঢ়ি ‘উৎপাত-শান্তি’—ৰাজ্য, সমাজ আৰু ব্যক্তিগত কল্যাণত অশুভ বিঘ্ন নিবারণৰ বিধান—বিশেষভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পুষ্কৰে কয় যে বৈদিক স্তোত্ৰপাঠে সমৃদ্ধি আৰু স্থিৰতা বৃদ্ধি পায়: প্ৰতিবেদসহ শ্ৰীসূক্তক লক্ষ্মী-বিবর্ধন ৰূপে উপস্থাপন কৰি, যজুৰ্বেদীয় আৰু সামবেদীয় শ্ৰী-আহ্বান সংযোজন কৰা হৈছে। জপ, হোম, স্নান, দান আৰু বিষ্ণু-অৰ্পণ/আহুতিৰ প্ৰয়োগ দিয়া হৈছে; পুৰুষসূক্তক সৰ্বদাতা, পাৱন আৰু মহাপাপ-শোধক বুলি কোৱা হৈছে। শান্তিৰ শ্ৰেণীবিভাগৰ সৈতে অমৃতা, অভয়া, সৌম্যা—এই তিন শান্তি, দেৱতা-সম্পৰ্কিত মণি-তাবিজ আৰু মন্ত্রাভিমন্ত্রণ বিধিও আছে। পাছত উৎপাতক দিব্য, আকাশীয় আৰু ভৌম ভাগত—উল্কা, পৰিবেষ, বিকৃত বৰষুণ, ভূমিকম্প, প্ৰতিমা-বিকাৰ, অগ্নি-অনিষ্ট, গছ-শকুন, জলদূষণ, অস্বাভাৱিক জন্ম, পশু-বিপৰ্যয়, গ্ৰহণ আদি—বিভক্ত কৰি, প্ৰতিকাৰ হিচাপে প্ৰজাপতি/অগ্নি/শিৱ/পর্জন্য-বৰুণ পূজাৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত ব্ৰাহ্মণ-দেৱপূজা, জপ আৰু হোমকেই মুখ্য শান্তিকাৰক বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
এই অধ্যায়ত উৎপাত-শান্তিৰ পাছত বিষ্ণুকেন্দ্ৰিক গৃহ্য-নিত্যকৰ্মৰ সুসংবদ্ধ বিধান বৰ্ণিত। পুষ্কৰে ‘আপো হি ষ্ঠা’ আদি মন্ত্রে স্নান, তাৰপিছত বিষ্ণুলৈ অৰ্ঘ্য, আৰু পাদ্য, আচমন, অভিষেকৰ নিৰ্দিষ্ট মন্ত্র নিৰ্দেশ কৰে। গন্ধ, বস্ত্ৰ, পুষ্প, ধূপ, দীপ, মধুপৰ্ক, নৈবেদ্য আদি উপচাৰ বৈদিক সূক্ত (হিৰণ্যগৰ্ভ আদি) দ্বাৰা পবিত্ৰ কৰি অৰ্পণ কৰাৰ পদ্ধতি দেখুওৱা হৈছে। তাৰপিছত শুদ্ধ প্ৰস্তুতিসহ হোম—বাসুদেৱ আৰু অগ্নি, সোম, মিত্ৰ, বৰুণ, ইন্দ্ৰ, বিশ্বেদেৱ, প্ৰজাপতি, অনুমতি, ৰাম, ধন্বন্তৰি, বাস্তোষ্পতি, দেবী আৰু স্বিষ্টকৃত অগ্নিলৈ ক্ৰমে আহুতি; তাৰপিছত দিশানুসাৰে বলি-বিতৰণ। ভূতবলি, পিতৃলৈ নিত্য পিণ্ডদান, কাক আৰু যমবংশীয় দুটা কুকুৰলৈ প্ৰতীকী ভোজন, অতিথি-দীনৰ সৎকাৰ, আৰু শেষত অবযজন প্ৰায়শ্চিত্ত মন্ত্র—দৈনন্দিন আচাৰক সামাজিক ধৰ্ম আৰু আধ্যাত্মিক ৰক্ষাৰ সমন্বয় ৰূপে স্থাপন কৰে।
Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক সৰ্বকাৰ্যসাধক শান্তিদায়ক স্নানবিধি শিকায়—নদীতীৰ, হ্ৰদ, গৃহ, মন্দিৰ বা তীৰ্থত বিষ্ণু আৰু গ্ৰহসমূহক আহ্বান কৰি স্নান কৰিব লাগে। পৰিস্থিতি অনুসাৰে ফল নিৰ্দিষ্ট—জ্বৰ আৰু গ্ৰহপীড়া (বিশেষকৈ বিনায়ক-গ্ৰহদোষ) শমন, ছাত্ৰসকলৰ মঙ্গল, জয়কামীৰ বিজয়, গৰ্ভপাত দোষত পদ্মপুখুৰীত স্নান, আৰু বাৰে বাৰে নবজাত হানি হ’লে অশোক গছৰ ওচৰত স্নান। কালনিৰ্বাচনত বৈষ্ণৱ দিন আৰু চন্দ্ৰ ৰেৱতী বা পুষ্য নক্ষত্ৰত থাকিলে শ্ৰেষ্ঠ; আগতে সাতদিনীয়া উৎসাদন-শোধন বিধান আছে। দ্ৰব্যবিধিত ঔষধি-চূৰ্ণ আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য, যৱচূৰ্ণযুক্ত পঞ্চগব্যেৰে উদৱৰ্তন, আৰু কুম্ভত ঔষধিৰ সংস্কাৰ উল্লেখিত। শেষত দিশা-বিদিশাত স্নানমণ্ডল নিৰ্মাণ কৰি হৰ, ইন্দ্ৰ আৰু দিক্পালসকলক অস্ত্ৰ-পরিবাৰসহ লিখি/স্থাপন কৰি, বিষ্ণু আৰু ব্ৰাহ্মণ পূজা আৰু নিৰ্দিষ্ট আহুতিৰে হোম কৰা হয়। উপসংহাৰত ইন্দ্ৰাভিষেকৰ ফলত দৈত্যজয়ৰ দৃষ্টান্ত দি, সংঘৰ্ষাৰম্ভত বিশেষকৈ শুভসিদ্ধিৰ ধাৰ্মিক উপায় হিচাপে এই স্নান প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
এই অধ্যায়ত বিনায়কদোষ (কৰ্মজনিত বিঘ্ন) নিবারণৰ বাবে বিশেষ স্নান/স্নাপন-বিধি বৰ্ণিত। প্ৰথমে স্বপ্ন-শকুন আৰু লক্ষণ—ভয়ংকৰ দৰ্শন, অকাৰণ ভয়, কামত বাৰে বাৰে ব্যৰ্থতা, বিবাহ আৰু সন্তানত বাধা, শিক্ষাদান-ক্ষমতা হ্ৰাস, আৰু ৰজাসকলৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা—উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত শুভ নক্ষত্ৰ (হস্ত, পুষ্য, অশ্বযুজ, সৌম্য), বৈষ্ণৱ উপলক্ষ আৰু ভদ্ৰপীঠত বহি সৰিষা-ঘৃত অভ্যংগ, ঔষধি-সুগন্ধ দ্ৰব্যে শিৰোলেপন, আৰু চাৰি কলশে অভিষেকৰ বিধান আছে; শুদ্ধিদ্ৰব্য গোশালা, উইপোকা-ঢিবি (ৱল্মীক), সঙ্গম আৰু সৰোবৰ আদি সীমান্ত/শক্তিস্থলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। মন্ত্রে বৰুণ, ভাগ, সূৰ্য, বৃহস্পতি, ইন্দ্ৰ, বায়ু আৰু সপ্তর্ষিৰ আহ্বান কৰা হয়। চৌমাথাত মিত, সম্মিত, শালক, কণ্টক, কুষ্মাণ্ড, ৰাজপুত্ৰ নাম লৈ বিনায়ক-গণক নানা অন্নে বলি দি তুষ্ট কৰা হয়। শেষত বিনায়কমাতা আৰু অম্বিকাৰ পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু গুৰুক দান কৰি বিধি সম্পূৰ্ণ হয়; শ্ৰী, সিদ্ধি আৰু নিশ্চিত সফলতাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ বিনায়ক-স্নানৰ পৰা সংক্রমণ-চিহ্নেৰে আৰম্ভ কৰি ‘মাহেশ্বৰ-স্নান’ক ৰজা/নেতাসকলৰ বিজয়বর্ধক বিধি বুলি কোৱা হৈছে; উশনা বালিক এই উপদেশ দিছিল। বিধি অনুসাৰে প্ৰভাতৰ আগতে দেবপীঠ/দেৱতাক কলশ-জলেৰে স্নাপন, বিবাদ-ভঙ্গ মন্ত্র, আৰু উগ্ৰ সৌৰ তেজ তথা সংৱৰ্তক অগ্নিসদৃশ ত্ৰিপুৰান্তক শিৱক স্মৰণ কৰি ৰক্ষা-মন্ত্র জপৰ কথা আছে। স্নানৰ পাছত তিল-তণ্ডুল আहुতি, পঞ্চামৃত-স্নান আৰু শূলপাণিৰ পূজা কৰা হয়। তাৰ পাছত ঘী, গৌ-উৎপন্ন দ্রব্য, দুধ-দই, কুশজল, শতমূল, শৃঙ্গ-সংস্কৃত জল, আৰু ঔষধি-ৱনস্পতি মিশ্ৰণ আদি স্নানদ্ৰব্যৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰি ফল—আয়ু, লক্ষ্মী, পাপক্ষয়, ৰক্ষা, মেধা—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিষ্ণুপাদোদকক সৰ্বোত্তম স্নান বুলি উচ্ছ স্থান দিয়া হৈছে; একাকী অর্ক-পূজা আৰু তাবিজ-বাঁধনো আছে। পিত্ত, অতিসাৰ, বাত, কফৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক আहुতি আৰু স্নেহ-স্নান চিকিৎসা-বিধি দিয়া হৈছে। শেষত চতুৰস্ৰ কুণ্ডত লক্ষ/কোটি হোম, নিৰ্দিষ্ট আहुতি, আৰু গায়ত্ৰীৰে গ্ৰহ-পূজা কৰি ক্ৰমে সমগ্ৰ শান্তিৰ বিধান সম্পন্ন হয়।
Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
এই অধ্যায়ত নীৰাজনক শান্তি আৰু বিজয়দায়ক ৰাজকীয় অনুষ্ঠান হিচাপে, পঞ্জিকা-অনুসাৰে চলা বিধিচক্ৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পুষ্কৰে বাৰ্ষিক‑মাসিক পূজাৰ ছন্দ—বিশেষকৈ জন্মনক্ষত্ৰৰ দিন আৰু প্ৰতিটো সংক্রান্তিত—নিৰ্দেশ কৰে; ঋতুকালীন মুখ্য আচাৰত অগস্ত্যোদয়ত হৰিৰ চাতুৰ্মাস্য পূজা আৰু বিষ্ণু প্ৰবোধনত পাঁচদিনীয়া উৎসৱ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰকেন্দ্ৰিত জনসমাৰোহত ইন্দ্ৰধ্বজ স্থাপন, শচী‑শক্ৰ পূজা, উপবাস, তিথিভিত্তিক কৰ্ম আৰু বিভিন্ন দেববৰ্গ স্মৰণসহ জয়স্তোত্ৰ পাঠ বৰ্ণিত। লগতে অস্ত্ৰ, ৰাজচিহ্ন আৰু বিজয়াৰ্থে ভদ্ৰকালী পূজা, ঈশান দিশৰ পৰা নীৰাজন পৰিক্ৰমা, তোৰণ স্থাপন, গ্ৰহাদি দেবতা আৰু অষ্ট দিগ্গজৰ ক্ৰমতালিকা দিয়া হৈছে। হোমদ্ৰব্য, অশ্ব‑গজ স্নান, দুৱাৰেদি শোভাযাত্ৰা, বলি বিতৰণ, দীপ্ত দিশাসহ ত্ৰিবাৰ প্ৰদক্ষিণা আৰু শেষত ৰাজ্যৰক্ষা, সমৃদ্ধিবৃদ্ধি, শত্রুনাশৰ ফল উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
এই অধ্যায়ত নীৰাজনৰ পাছত ছত্ৰ, অশ্ব, ধ্বজ, খড়্গ, কবচ আৰু ভেৰী আদি ৰাজ-যুদ্ধচিহ্নসমূহৰ মন্ত্রাভিমন্ত্রণ-বিধান বৰ্ণিত হৈছে। পুষ্কৰে ব্রহ্মাৰ সত্যবল আৰু সোম-বৰুণ দেৱশক্তি আহ্বান কৰি ৰক্ষা আৰু বিজয়দায়ক মন্ত্র প্ৰদান কৰে; সূৰ্যতেজ, অগ্নিশক্তি, ৰুদ্ৰৰ নিয়ম আৰু বায়ুৰ বেগে যুদ্ধক্ষেত্ৰত স্থিৰতা আৰু মঙ্গল আনে। ভূমিৰ বাবে মিথ্যা কোৱাৰ পাপ আৰু ক্ষত্রিয়ধৰ্মৰ নীতিউপদেশো অন্তৰ্ভুক্ত। গৰুড়ৰ নাম, ঐৰাৱতস্থ ইন্দ্ৰ, দিক্পাল আৰু বিভিন্ন গণৰ স্মৰণে সৰ্বদিশা ৰক্ষা স্থাপন কৰা হয়। শেষত এই চিহ্নসমূহ নিয়মিত মন্ত্রেৰে পূজা, জয়কর্মত প্ৰয়োগ, বাৰ্ষিক প্ৰতিষ্ঠা আৰু দৈৱজ্ঞানে নিপুণ পণ্ডিত পুৰোহিতৰ দ্বাৰা ৰজাৰ অভিষেকৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
এই অধ্যায়ত ‘বিষ্ণু-পঞ্জৰ’ নামৰ কবচ-ৰক্ষাবিধি বৰ্ণিত। ত্ৰিপুৰবধৰ মহাযুদ্ধৰ আগতে শংকৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ব্ৰহ্মাই বিধিপূৰ্বক এই উপদেশ দিয়ে; ইয়াৰ দ্বাৰা উচ্চতম দেৱতাসকলেও নিৰ্দিষ্ট ৰক্ষাবিধিৰ অধীন বুলিও প্ৰতিপাদিত হয়। পুষ্কৰে বিষ্ণুৰ ৰূপ আৰু আয়ুধসমূহ দিশত বিন্যাস কৰি ৰক্ষাৰ অন্তৰ্লজিক ব্যাখ্যা কৰে—পূৰ্বত সুদৰ্শন চক্ৰ, দক্ষিণত গদা, পশ্চিমত শাৰ্ঙ্গ ধনু, উত্তৰত খড়্গ; লগতে মধ্যদিশ, দেহৰ দ্বাৰসমূহ, পৃথিৱীত বৰাহ আৰু আকাশত নৰসিংহৰ দ্বাৰা সৰ্বত্ৰ ৰক্ষা। সুদৰ্শন, জ্বলি থকা গদা আৰু শাৰ্ঙ্গৰ গর্জনে ৰাক্ষস, ভূত, পিশাচ, ডাকিনী, প্ৰেত, বিনায়ক, কুষ্মাণ্ড আদি আৰু পশু-সৰ্পভয় দূৰ কৰি নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত বাসুদেৱ-কীৰ্তনে বুদ্ধি-মন-ইন্দ্ৰিয়ৰ স্বাস্থ্য, বিষ্ণুৰ পৰব্ৰহ্মত্ব আৰু সত্য নামজপে ‘ত্ৰিবিধ অশুভ’ নাশ—এইদৰে আচারগত ৰক্ষাক অদ্বৈত-ভক্তিময় তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
এই অধ্যায়ত মন্ত্ৰৰ সাৰ্বজনীন কল্যাণকাৰিতা ঘোষণা কৰি তাক চাৰিও পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধিৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে বেদাধ্যয়নক মোক্ষসাধক আৰু ব্যৱহাৰিক ফলদায়ক ৰূপে স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পাছত বেদ-বিধানত মন্ত্ৰসংখ্যা, বিশেষকৈ ঋগ্ আৰু যজুঃৰ মুখ্য শাখাবিভাগ, আৰু ব্ৰাহ্মণ গোষ্ঠীৰ সৈতে জড়িত নামধাৰী সংহিতা/পাঠসমূহৰ উল্লেখ আছে। সামবেদৰ মুখ্য সংহিতা আৰু গানভেদৰ শ্ৰেণীবিভাগ, আৰু অথৰ্ববেদত আচার্য-পরম্পৰাৰ নামসমূহ লগতে উপনিষদৰ সংখ্যাসংক্রান্ত বিশেষ উক্তি দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত বংশবৰ্ণনাত ব্যাসক দিৱ্য নিমিত্তৰূপে শাখাভেদাদি ব্যৱস্থাপক বুলি দেখুৱাই, বিষ্ণুক বেদ-ইতিহাস-পুৰাণৰ মূল উৎস ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। শেষত ব্যাসৰ পৰা লোমহর্ষণ (সূত)লৈ আৰু শিষ্যপরম্পৰাৰ জৰিয়তে পুৰাণ-সংহিতাৰ সংকলনৰ ধাৰা বৰ্ণনা কৰি অগ্নেয় পুৰাণক বেদসাৰ, ভক্তি-দৰ্শনসমৃদ্ধ, ইহলৌকিক সিদ্ধি আৰু মোক্ষদায়ক বুলি মহিমা কৰা হৈছে।
Adhyaya 271
Dānādi-māhātmya — The Glory of Gifts, Manuscript-Donation, and Purāṇic Transmission
বেদশাখাৰ বৰ্ণনাৰ পাছত এই অধ্যায়ে দানক ধৰ্মৰ মুখ্য সাধন আৰু পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে শাস্ত্ৰ-সংৰক্ষণৰ উপায় বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। পুষ্কৰে পূৰ্ণিমা, মাহ, নক্ষত্ৰ, বিষুৱ আৰু অয়ন আদি কালচিহ্ন অনুসৰি পুণ্যদায়ক দান-ক্রম বৰ্ণনা কৰে। বিশেষ গুৰুত্ব ‘বিদ্যাদান’ত—ইতিহাস আৰু পুৰাণাদি গ্ৰন্থ লিখাই বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰা। জলধেনু, গুড়ধেনু, তিলধেনু আদি প্ৰতীকী ধেনুদান আৰু স্বৰ্ণ সিংহ, কূৰ্ম, মৎস্য, হংস, গৰুড় আদি ৰূপ; লগতে পুৰাণসমূহৰ শ্লোকসংখ্যা আৰু প্ৰকাশ-পৰম্পৰা (যেনে অগ্নি→বসিষ্ঠ, ভব→মনু, সাৱৰ্ণি→নাৰদ) উল্লেখিত। শেষত ভাৰত-পাঠচক্ৰত পাঠক আৰু পাণ্ডুলিপিৰ পূজা, ভোজন, সন্মান আৰু পুনঃপুন দানৰ বিধান দিয়া হৈছে। ধৰ্মসাহিত্য সংৰক্ষণ-প্ৰসাৰ আৰু উদাৰ পৃষ্ঠপোষকতাই আয়ু, আৰোগ্য, স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 272
Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)
এই অধ্যায়ত অগ্নিদেৱে সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু ৰাজবংশসমূহৰ বংশানুক্ৰম শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে স্থাপন কৰে। আৰম্ভণি মহাজাগতিক বংশধাৰাৰ পৰা—হৰি→ব্ৰহ্মা→মৰীচি→কশ্যপ→বিবস্বান। বিবস্বানৰ পত্নী আৰু সন্তান (মনু, যম-যমুনা, অশ্বিনীকুমাৰ, শনি আদি) বৰ্ণনা কৰি বৈবস্বত মনুক সমাজ-ব্যৱস্থা আৰু ৰাজধৰ্মৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক/প্ৰসাৰক ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। মনুৰ পৰা ইক্ষ্বাকু বংশ আৰু বিভিন্ন জনপদ-ৰাজ্য (শক, উৎকল, গয়াপুৰী, প্ৰতিষ্ঠান, আনর্ত/কুশস্থলী আদি) শাখা-প্ৰশাখা হৈ বিস্তাৰ পায়। ককুদ্মী-ৰৈৱত প্ৰসঙ্গত কালবিলম্বে পৃথিৱীত বংশপৰিবর্তন দেখুৱাই, দ্বাৰাবতী স্থাপন আৰু ৰেৱতীৰ বলদেৱৰ সৈতে বিবাহে বংশক সৰ্বভাৰতীয় পবিত্ৰ ইতিহাসৰ সৈতে সংযোগ কৰে। পাছত মন্ধাতা, হৰিশ্চন্দ্ৰ, সগৰ, ভাগীৰথৰ পৰা ৰঘুবংশ, দশৰথ আৰু ৰামলৈ ইক্ষ্বাকু উত্তৰাধিকাৰ আগবাঢ়ে; ৰামকথা নাৰদশ্ৰৱণৰ আধাৰত বাল্মীকিৰ ৰচনা বুলি উল্লেখ। শেষত কুশৰ পৰা শ্ৰুতায়ু পৰ্যন্ত উত্তৰসূৰী গণনা কৰি তেওঁলোকক সূৰ্যবংশধাৰক বুলি স্থিৰ কৰি ৰাজধৰ্ম, আঞ্চলিক স্মৃতি আৰু মহাকাব্যিক আদৰ্শ একেটা বংশসূত্ৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
ভগৱান অগ্নিয়ে সোমবংশৰ পাপনাশক পাঠ আৰম্ভ কৰে—বিষ্ণুৰ নাভিজাত ব্ৰহ্মাৰ আদিমূলৰ পৰা অত্রি আৰু প্ৰাৰম্ভিক বংশধৰলৈকে বৰ্ণনা। সোমৰ ৰাজসূয় অভিষেকে তেওঁৰ সার্বভৌমত্ব স্থাপন কৰে; কিন্তু কামবিকাৰে শৃঙ্খলা ভাঙে—কামপীড়িত দেবস্ত্ৰীসকলে মর্ত্যসঙ্গ গ্ৰহণ কৰে আৰু সোমে নিজে বৃহস্পতিৰ পত্নী তাৰাক অপহৰণ কৰে। ফলত ভয়ংকৰ তাৰকাময় যুদ্ধ আৰম্ভ হয়; ব্ৰহ্মাৰ হস্তক্ষেপত যুদ্ধ শমিত হোৱাৰ পাছত সোমৰ পৰা দীপ্তিমান বুধৰ জন্ম হয়। তাৰ পাছত বুধৰ পৰা পুরূৰবা, উৰ্বশীৰ সৈতে সংযোগত বহু ৰাজবংশীয় পুত্ৰ; আয়ুৰ পৰা নহুষ, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত যযাতি। যযাতিৰ দেবযানী আৰু শর্মিষ্ঠাৰ সৈতে বিবাহৰ পৰা যদু, তুৰ্বসু, দ্রুহ্যু, অনু আৰু পূৰু—এই মুখ্য বংশপ্ৰৱৰ্তক ধাৰাসমূহ জন্মে; যদু আৰু পূৰুক বংশবিস্তাৰৰ প্ৰধান আধাৰ বুলি কোৱা হৈছে। এই অধ্যায়ে ৰাজধৰ্ম, নৈতিক কাৰণ-ফল আৰু বংশপৰম্পৰাক এক ধৰ্মময় আখ্যানে একত্ৰ কৰে।
Adhyaya 274
Somavaṃśa-saṃkṣepaḥ (Conclusion of the Lunar Dynasty Description)
এই অধ্যায়ৰ সমাপ্তি-পদে অগ্নি পুৰাণৰ বংশ-ৰচনাৰ ভিতৰত সোমবংশ (চন্দ্ৰবংশ) বৰ্ণনা আনুষ্ঠানিকভাৱে শেষ হয়। সম্পাদকীয় কলফনে পূৰ্বৰ বংশপৰম্পৰাক ধৰ্মস্মৃতিৰ এটা সম্পূৰ্ণ একক হিচাপে সীল কৰি, শ্ৰোতাক পৰৱৰ্তী বংশপ্ৰবাহলৈ সাজু কৰে। অগ্নি–বসিষ্ঠ উপদেশ-পদ্ধতিত বংশাৱলী শাস্ত্ৰীয় উপকৰণ—যি পবিত্ৰ ইতিহাসক ক্ৰমবদ্ধ কৰি ৰাজধৰ্ম, যজ্ঞাধিকাৰ আৰু অৱতাৰ-সন্দৰ্ভৰ পৰিচয়ক সমৰ্থন কৰে। এই সমাপ্তিয়ে পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় পদ্ধতিও সূচায়—বংশকথাৰ মাজতো উদ্দেশ্য আদৰ্শ, ধাৰাবাহিকতা আৰু ফল-পরিণামৰ জৰিয়তে ধৰ্মশিক্ষা।
Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
অগ্নিয়ে বংশকথা আগবঢ়াই কৃষ্ণজন্মক দিৱ্য বংশাৱলীত স্থাপন কৰে—কাশ্যপ বসুদেৱৰূপে আৰু অদিতি দেবকীৰূপে প্ৰকাশ পায়, যাতে তপস্যাসহ হৰি ধৰ্ম ৰক্ষা আৰু অধৰ্ম নাশ কৰে। তাৰ পিছত কৃষ্ণৰ ৰাণী আৰু সন্তানসকলৰ বিৱৰণ দি, যাদৱ-ৰক্ষাৰ ব্যাপ্তি আৰু উত্তৰাধিকাৰ (প্ৰদ্যুম্ন→অনিরুদ্ধ→বজ্ৰ আদি) জোৰ দিয়ে। পাছত উপদেশ হয় যে হৰি মানৱৰূপে জন্ম লৈ কৰ্ম-ব্যৱস্থা আৰু কৰ্তব্য-વિધিৰ শৃঙ্খলিত আচৰণ স্থাপন কৰি মানৱ দুখ লাঘৱ কৰে। দেৱ–অসুৰ সংঘাতৰ ‘বাৰটা যুদ্ধ/প্ৰকাশ’ হিচাপে নৰসিংহ, বামন, বৰাহ, অমৃত-মন্থন, তাৰকাময় যুদ্ধ, ত্ৰিপুৰ দহন, অন্ধক বধ, বৃত্ৰ বধ, পৰশুৰামৰ অভিযান, হালাহল সংকট, আৰু কোলাহল পৰাজয় আদি সংক্ষেপে কোৱা হয়; শেষত ৰজা-ঋষি-দেৱ সকলোৱে প্ৰকাশ্য বা অপ্রকাশ্যভাবে হৰিৰ অৱতাৰ বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হয়।
Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
অগ্নি–বসিষ্ঠ সংলাপত এই অধ্যায়ে সৃষ্টিতত্ত্ব/বীৰকথাৰ পৰা আঁতৰি বংশবিদ্যা আৰু জনপদ-স্মৰণলৈ গতি কৰে। তুৰ্বসুৰ পৰা ৰাজপৰম্পৰা গণনা কৰা হৈছে—বৰ্গ, গোভানু, ত্ৰৈশানী, কৰন্ধম, মৰুত্ত, দুষ্মন্ত, বৰূথ, গাণ্ডীৰ। তাৰ পিছত গান্ধাৰ, কেৰল, চোল, পাণ্ড্য, কোল আদি শক্তিশালী জনপদৰ নাম উল্লেখ কৰি বংশস্মৃতি আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়ৰ আন্তঃসম্পৰ্ক দেখুওৱা হৈছে। দ্ৰুহ্যুৰ বংশত বভ্ৰুসেতু, পুৰোবাসু, ধৰ্ম, ঘৃত, বিদুষ, প্ৰচেতস আৰু তেওঁৰ শত পুত্ৰ; তাৰ পাছত সৃঞ্জয়/জা-সৃঞ্জয়, জনমেজয় আৰু উশীনৰ-সম্পৰ্কিত শাখাসমূহ আহে। শিৱিৰ পুত্ৰ—পৃথুদৰ্ভ, বীৰক, কৈকেয়, ভদ্ৰক—ৰ জৰিয়তে অঞ্চলনামৰ উৎপত্তি সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত অঙ্গবংশ—অঙ্গ → দধিবাহন → দিবিৰথ … কৰ্ণ → বৃষসেন → পৃথুসেন—সংকলন কৰি পৰৱৰ্তী পুৰুবংশলৈ গমন সূচিত। ৰাজধৰ্মক দিৱ্য ধাৰাবাহিকতাত ৰাজ্য, ভূমি আৰু সমাজব্যৱস্থাৰ সৈতে প্ৰতিষ্ঠা কৰাই ইয়াৰ মূল ধাৰ্মিক উদ্দেশ্য।
Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
এই অংশটো আনুষ্ঠানিক সমাপ্তি আৰু পাঠ-সেতু হিচাপে কাম কৰে। অগ্নি পুৰাণত “ৰাজবংশবৰ্ণনম্” অধ্যায়ৰ সমাপ্তি ঘোষণা কৰি তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী বংশানুক্ৰম-প্ৰকৰণলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছে। এটা গুৰুত্বপূর্ণ পাঠভেদ-টীকা সংৰক্ষিত—কিছুমান পাঠত বিকল্প পাঠ “দধিবামন উৎপন্ন হ’ল” পোৱা যায়, যিয়ে পাণ্ডুলিপি পৰম্পৰাৰ জীৱন্ত প্ৰবাহ দেখুৱায়। বংশাৱলী কেৱল ইতিহাসৰ তালিকা নহয়; ই ধৰ্মৰ সূচক, যিয়ে ৰাজধৰ্ম, বংশ-ধাৰাবাহিকতা আৰু নৈতিক শৃঙ্খলাক সংযোগ কৰে। কলফনৰ এই মোড়ে পাঠকক পুৰুবংশৰ কেন্দ্ৰিত অৱতৰণলৈ সাজু কৰে আৰু পুৰাণীয় বংশকথাক ভাৰত/কুরু স্মৃতিৰ সৈতে সেতুবদ্ধ কৰে।
Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
এই অধ্যায়ত বংশকথাৰ পৰা আঁতৰি পবিত্ৰ প্ৰয়োগশাস্ত্ৰ আয়ুৰ্বেদৰ সাৰ বৰ্ণিত হৈছে। অগ্নি কয়—যমে সুশ্ৰুতক উপদেশ দিয়া আৰু দেৱ ধন্বন্তৰিয়ে প্ৰকাশ কৰা এই মৃতসঞ্জীৱনী-স্বৰূপ জীৱন-ৰক্ষাকাৰী বিদ্যা। সুশ্ৰুত মানুহ আৰু পশুৰ ৰোগনাশক চিকিৎসা, মন্ত্ৰ আৰু প্ৰাণ-প্ৰতিসন্ধান সক্ষম উপায় বিচাৰে। ধন্বন্তৰি জ্বৰত উপবাস, যবাগূ, তিক্ত কষায় আৰু ধাপেধাপে চিকিৎসা; দিশা-নীতিত বমন নে বিৰেচন নিৰ্ণয়; আৰু অতিসাৰ, গুল্ম, জঠৰ, কুষ্ঠ, মেহ, ৰাজযক্ষ্মা, শ্বাস-কাস, গ্ৰহণী, অৰ্শ, মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ, ছৰ্দি, তৃষ্ণা, বিসৰ্প, বাত-শোণিত আদি ৰোগত পথ্য আহাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। নস্য, কৰ্ণপূৰণ, অঞ্জন-লেপে নাক-কাণ-চকুৰ ৰক্ষা; ৰসায়ন/বাজীকৰণত ৰাতি মধু-ঘৃত আৰু শতাবৰী-যোগ; ঘাঁ-চিকিৎসা, সূতিকাৰক্ষা, আৰু সাপ-বিছা-কুকুৰৰ বিষৰ প্ৰতিষেধো আছে। শেষত পঞ্চকৰ্মত বিৰেচনৰ বাবে ত্ৰিবৃত, বমনৰ বাবে মদন, আৰু দোষানুসাৰে তেল-ঘি-মধু উত্তম বাহক বুলি কোৱা হৈছে।