Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
এই অধ্যায়ত ঈশান-कल्पৰ শৈৱ-আগমিক বিধান অনুসৰি বাস্তু–প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰম আগবঢ়োৱা হৈছে। চূলক (শিখৰ-অগ্ৰ/ফিনিয়েল), ধ্বজদণ্ড আৰু ধ্বজ (পতাকা)ৰ সংস্কাৰ আৰু স্থাপন পদ্ধতি বৰ্ণিত। কুম্ভত বৈষ্ণৱ চিহ্ন, ‘অগ্ৰচূল’ নামকৰণ, আৰু লিঙ্গত ঈশশূল-চূলক আদি লক্ষণ উল্লেখ আছে; ধ্বজাৰোপণৰ সময়ত ভাঙি যোৱা ৰজা/যজমানৰ বাবে অশুভ নিমিত্ত বুলি কোৱা হৈছে। শান্তিকৰ্ম, দ্বাৰপাল পূজা, মন্ত্রদেৱতালৈ তৰ্পণ, অস্ত্ৰমন্ত্রে স্নান-প্ৰোক্ষণ, তাৰ পিছত ন্যাস আৰু অঙ্গপূজাৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে। শিৱক সৰ্বতত্ত্বময় আৰু ব্যাপক ৰূপে ধ্যান কৰোৱা হয়; অনন্ত, কালৰুদ্ৰ, লোকপাল, ভুবন আৰু ৰুদ্ৰগণক ব্রহ্মাণ্ড-ৰচনাত কল্পনা কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ধ্বজটো উৰ্ধ্ব কসমোগ্ৰাম—তত্ত্ব, শক্তি (কুণ্ডলিনীসহ), নাদ আৰু ৰক্ষাকাৰী উপস্থিতিৰ বিন্যাসসহ। শেষত কাম্যফলৰ বাবে প্ৰদক্ষিণা, পাশুপত চিন্তনে ৰক্ষা-বিধান, দোষ-প্ৰায়শ্চিত্ত, দক্ষিণা আৰু প্ৰতিমা-লিঙ্গ-ৱেদী নিৰ্মাতাসকলৰ দীঘলীয়া পুণ্যফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रासादकृत्यप्रतिष्ठा नामैकाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः ध्वजारोपणं ईश्वर उवाच चूलके ध्वजदण्डे च ध्वजे देवकुले तथा प्रतिष्ठा च यथोद्दिष्टा तथा स्कन्द वदामि ते
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘প্ৰাসাদকৃত্য-প্ৰতিষ্ঠা’ নামৰ একশ একতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একশ দ্বিতীয় অধ্যায় ‘ধ্বজাৰোপণ’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—হে স্কন্দ, চূলক (শিখৰ-চূড়া), ধ্বজদণ্ড, ধ্বজ আৰু দেবকুল (মন্দিৰ)ৰ যি প্ৰতিষ্ঠা শাস্ত্ৰত নিৰ্দিষ্ট, সেইমতে মই তোমাক ক’ম।
Verse 2
तडागार्धप्रवेशाद्वा यद्वा सवार्धवेशनात् ऐष्टके दारुजः शूलः शैलजे धाम्नि शैलजः
পুখুৰীত অর্ধেক প্ৰৱেশ কৰা বা অর্ধ-নিমজ্জিত/অর্ধ-বাস অৱস্থাত থকাৰ ফলত এক প্ৰকাৰ শূলবেদনা জন্মে। ইটাৰ নিৰ্মাণত সেয়া ‘দাৰুজ’ (কাঠজন্য) শূল, আৰু শিলাৰ ধামত সেয়া ‘শৈলজ’ (শিলাজন্য) শূল বুলি কোৱা হয়।
Verse 3
वैष्णवादौ च चक्राढ्यः कुम्भः स्यान्मूर्तिमानतः स च त्रिशूलयुक्तस्तु अग्रचूलाभिधो मतः
বৈষ্ণৱ আদি (বিধান/মূৰ্তিলক্ষণ) অনুসাৰে মূৰ্তিৰ নিয়ম মতে কুম্ভ চক্রযুক্ত হ’ব লাগে। আৰু সেই কুম্ভ যদি ত্ৰিশূলযুক্তো হয়, তেন্তে তাক ‘অগ্ৰচূল’ নামে গণ্য কৰা হয়।
Verse 4
दामि ते इति ङ ऐष्टे दारुभव इति घ , ज च तडागार्धेत्यादिः, शैलज इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अग्रं चूडाभिधो मत इति घ अस्रचूलादिदोषत इति छ गृहचूडाभिधो मत इति ङ अग्रं चूडादिदोषत इति ख ईशशूलः समाख्यातो मूर्ध्नि लिङ्गसमन्वितः वीजपूरकयुक्तो वा शिवशास्त्रेषु तद्विधः
লিঙ্গৰ শিৰোভাগত (মূর্ধ্নি) স্থাপন কৰা চিহ্ন/অলংকাৰক ‘ঈশশূল’ বুলি কোৱা হয়। শৈৱ শাস্ত্ৰত তাৰ বিধান এনেকুৱা—সেয়া ‘বীজপূৰক’ (মাতুলুঙ্গ সদৃশ) যুক্ত হ’ব পাৰে, নতুবা নিৰ্দিষ্ট সেই ৰূপ অনুসাৰেই হ’ব।
Verse 5
चित्रो ध्वजश् च जङ्घातो यथा जङ्गार्धतो भवेत् भवेद्वा दण्डमानस्तु यदि वा तद्यदृच्छया
ধ্বজ যদি চিত্ৰবৰ্ণ (বহুৰঙীয়া) হয় আৰু তাৰ তলৰ অংশ জঙ্ঘাৰ দৰে—যেন অর্ধ জঙ্ঘা—দেখা যায়; অথবা ধ্বজদণ্ড মান-প্ৰমাণত ঠিক যেন লাগে—ইচ্ছাকৃত হওক বা যদৃচ্ছয়াই হওক—তেন্তে এইবোৰ ধ্বজৰ বিশেষ লক্ষণ/চিহ্ন বুলি গণ্য।
Verse 6
महाध्वजः समाख्यातो यस्तु पीठस्य वेष्टकः शक्रैर् ग्रहै रसैवापि हस्तैर् दण्डस्तु सम्भितः
যি ধ্বজ পীঠক চাৰিওফালে বেষ্টক-বন্ধ ৰূপে ঘেৰি ৰাখে, তাকেই ‘মহাধ্বজ’ বোলা হয়। তাৰ দণ্ড শক্র, গ্ৰহ, ৰস আদি মাপ বা হস্ত-প্ৰমাণ অনুসাৰে যথাযথ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
Verse 7
उत्तमादिक्रमेणैव विज्ञेयः शूरिभिस्ततः वंशजः शालजातिर्वा स दण्डः सर्वकामदः
তাৰপিছত শৌৰ্যবিদ্যাত নিপুণসকলে ‘উত্তম’ আদি ক্ৰম অনুসাৰে সেই দণ্ডক যথাযথভাৱে চিনিব। বাঁহ বা শাল-জাত কাঠৰ দণ্ডক সৰ্বকাম-প্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 8
अयमारोप्यमाणस्तु भङ्गमायाति वै यदि राज्ञोनिष्टं विजानीयाद्यजमानस्य वा तथा
ইয়াক স্থাপন কৰোঁতে যদি ই ভাঙি নষ্ট হয়, তেন্তে তাক ৰজাৰ বাবে—অথবা তদ্ৰূপ যজমানৰ বাবে—অশুভ সংকেত বুলি বুজিব লাগে।
Verse 9
मन्त्रेण बहुरूपेण पूर्ववच्छान्तिमाचरेत् द्वारपालादिपूजाञ्च मन्त्राणान्तर्प्यणन्तथा
মন্ত্ৰৰ বহুৰূপ প্ৰয়োগ কৰি পূৰ্ববৎ শান্তিকৰ্ম আচৰণ কৰিব লাগে। লগতে দ্বাৰপাল আদি পূজা কৰি মন্ত্ৰসমূহৰ তৰ্পণো তদ্ৰূপ কৰিব লাগে।
Verse 10
विधाय चूलकं दण्डं स्नापयेदस्त्रमन्त्रतः अनेनैव तु मन्त्रेण ध्वजं सम्प्रोक्ष्य देशिकः
ধ্বজদণ্ডৰ চূলক (শিখা/গুচ্ছ) সাজি, অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰেৰে দণ্ডৰ স্নাপন (বিধিপূৰ্বক শুদ্ধিস্নান) কৰাব লাগে। আৰু এই একে মন্ত্ৰে দেশিক আচার্যই ধ্বজক সম্যক সম্প্ৰোক্ষণ (পবিত্ৰীকৰণ-ছিটানো) কৰিব লাগে।
Verse 11
मृदु कषायादिभिः स्नानं प्रासादङ्कारयेत्ततः विलिप्य रसमाच्छाद्य शय्यायां न्यस्य पूर्ववत्
তাৰ পিছত মৃদু কষায় আদি দ্ৰব্যেৰে স্নান কৰাব; তাৰপিছত প্ৰাসাদ/শয্যাগৃহ অলংকৃত কৰিব। সুগন্ধি ৰসেৰে লেপন কৰি আচ্ছাদিত কৰি, পূৰ্ববিধি অনুসাৰে শয্যাত স্থাপন কৰিব।
Verse 12
चूडके लिङ्गवणन्यासो न च ज्ञानं न च क्रिया ति घ यदि वा तद्विदिच्छया इति ख यस्तु स्यात् पीठवेष्टक इति ङ राज्ञोरिष्टमिति ज वै तथा इति ज चूडकमिति ज भृत्काषायादिभिरिति ख , छ च विलिप्य रसमादायेति ज चूलके इति घ , ङ च विशेषार्था चतुर्थी च न कुण्डस्य कल्पना
চূড়ক প্ৰসঙ্গত লিঙ্গৰ বৰ্ণ-ন্যাস বিধেয়; কিন্তু ই কেৱল জ্ঞান নহয়, কেৱল বাহ্য ক্ৰিয়াও নহয়। অথবা সেই বিধি জনা ব্যক্তিৰ ইচ্ছা অনুসাৰেও কৰিব পাৰি। ‘পীঠবেষ্টক’ পাঠো আছে; আৰু ‘রাজ্ঞোরিষ্টম্’—এনেদৰেই। ‘চূড়কম্’ শুদ্ধ পাঠ; কিছুমান পাঠত ‘ভৃত্কষায়াদিভিঃ’ আছে। ‘বিলিপ্য ৰসমাদায়’ো পাঠান্তৰ; ‘চূলকে’ও। ইয়াত চতুৰ্থী বিভক্তি বিশেষাৰ্থে, আৰু এই প্ৰসঙ্গত কুণ্ড-কল্পনা বিধেয় নহয়।
Verse 13
दण्डे तयार्थतत्त्वञ्च विद्यातत्त्वं द्वितीयकं सद्योजातानि वक्राणि शिवतत्त्वं पुनर्ध्वजे
দণ্ডত ‘তয়াৰ্থ-তত্ত্ব’ জানিব, আৰু দ্বিতীয় ৰূপে ‘বিদ্যা-তত্ত্ব’ও বুজিব। ধ্বজত পুনৰ সদ্যোজাতৰ মুখসমূহৰ ন্যাস কৰি, তাতেই শিৱ-তত্ত্ব উপলব্ধি কৰিব।
Verse 14
निष्कलञ्च शिवन्तत्र न्यस्याङ्गानि प्रपूजयेत् चूडके च ततो मन्त्रो सान्निध्ये सहिताणुभिः
তাত নিষ্কল শিৱৰ ন্যাস কৰি, অঙ্গসমূহ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। তাৰপিছত চূড়াত মন্ত্র বিন্যাস কৰি, সূক্ষ্ম অণুসহ সান্নিধ্য স্থাপন কৰিব।
Verse 15
होमयेत् प्रतिभागञ्च ध्वजे तैस्तु फडन्तिकैः अन्यथापि कृतं यच्च ध्वजसंस्कारणं क्वचित्
ধ্বজত সেই ‘ফড্’-অন্ত মন্ত্রেৰে (নিয়ত) ভাগৰ বাবেও হোম কৰিব। আৰু ক’তবাও ধ্বজ-সংস্কাৰ অন্য ধৰণে কৰা থাকিলে, এই বিধিৰে তাক সম্যকভাৱে সংশোধন/নিয়মিত কৰিব।
Verse 16
अस्त्रयागविधावेवं तत्सर्वमुपदर्शितं प्रासादे कारिते स्थाने स्रग्वस्त्रादिविभूषिते
এইদৰে অস্ত্ৰযাগৰ বিধিত এই সকলো কথা উপদেশিত হৈছে। বিধিমতে নিৰ্মিত প্ৰাসাদ/মন্দিৰৰ প্ৰস্তুত স্থানত, মালা, বস্ত্ৰ আদি অলংকাৰৰে সুশোভিত কৰি এই ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 17
जङ्घा वेदी तदूर्ध्वे तु त्रितत्त्वादि निवेश्य च होमादिकं विधायाथ शिवं सम्पूज्य पूर्ववत्
জঙ্ঘাক বেদী বুলি জানিব লাগে। তাৰ ওপৰত ত্ৰিতত্ত্বাদি স্থাপন কৰি, হোম আদি বিধি সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত পূৰ্ববৎ শিৱক সম্পূৰ্ণভাবে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 18
सर्वतत्त्वमयं ध्यात्वा शिवञ्च व्यापकं न्यसेत् अनन्तं कालरुद्रञ्च विभाव्य च पदाम्बुजे
শিৱক সৰ্বতত্ত্বময় বুলি ধ্যান কৰি, সৰ্বব্যাপী শিৱৰ ন্যাস কৰিব লাগে। আৰু পদ্মাসনত অনন্ত আৰু কালৰুদ্ৰকো ভাবনা কৰিব লাগে।
Verse 19
कुष्माण्डहाटकौ पीठे पातालनरकैः सह भुवनैर् लोकपालैश् च शतरुद्रादिभिर्वृतं
কুষ্মাণ্ড আৰু হাটক—এই দুটা পীঠত সেই (মণ্ডল/লোক) পাতাল আৰু নৰকসমূহসহ, ভুবন, লোকপাল আৰু শতৰুদ্ৰাদি গণেৰে পৰিবেষ্টিত।
Verse 20
ब्रह्माण्दकमिदं ध्यात्वा जङ्घाताञ्च विभावयेत् वारितेजोनिलव्योमपञ्चाष्टकसमन्वितं
এই ব্ৰহ্মাণ্ডৰূপ অণ্ডক ধ্যান কৰি, জঙ্ঘা আদি অঙ্গসমূহকো ভাবনা কৰিব লাগে—যিবোৰ জল, তেজ, বায়ু, ব্যোম তত্ত্বসমূহৰ সমূহ আৰু পঞ্চক-অষ্টক সমষ্টিৰে সংযুক্ত।
Verse 21
संहरणमिति ख , छ , च यच्च ध्वजसंस्करणमिति घ अस्त्रयागे विधाने चेति ज प्रासादकारितस्थाने इति ख , झ च प्रासादे कारितस्थाने इति ज पातालनवकैर् इति ङ , ज च पञ्चाग्गकसमन्वितमिति ग सर्वावरणसञ्ज्ञञ्च वृद्धयोन्यवृकान्वितं योगाष्टकसमायुक्तं नाशाविधि गुणत्रयं
‘সংহৰণ’—খ, ছ, চ পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ; ‘ধ্বজ-সংস্কৰণ’—ঘৰ পাঠ; আৰু ‘অস্ত্ৰ-যাগৰ বিধানত’—জৰ পাঠ। ‘প্ৰাসাদ নিৰ্মাণস্থানত’—খ, ঝৰ পাঠ; ‘প্ৰাসাদত নিৰ্মাণস্থানত’—জৰ পাঠ। ‘নৱ পাতালসহ’—ঙ, জৰ পাঠ; ‘পঞ্চাঙ্গকসমন্বিত’—গৰ পাঠ। ই ‘সৰ্ব আৱৰণ-সঞ্জ্ঞাযুক্ত’, ‘বৃদ্ধযোনি আৰু অৱৃক-সংযুক্ত’, ‘যোগাষ্টকসমাযুক্ত’; নাশ-বিধি গুণত্রয় অনুসাৰে ত্ৰিবিধ।
Verse 22
पटस्थं पुरुषं सिंहं वामञ्च परिभावयेत् मञ्जरीवेदिकायाञ्च विद्यादिकचतुष्टयं
পট (বস্ত্ৰ-চিত্ৰ)ত স্থিত পুৰুষ আৰু সিংহক, লগতে বাম (পক্ষ/ৰূপ)কো ধ্যান কৰিব লাগে। মঞ্জৰী-বেদিকাত বিদ্যা আদি চতুষ্টয় (চাৰি-সমষ্টি) চিনিব লাগে।
Verse 23
कण्ठे मायां सरुद्राञ्च विद्याश्चामलसारके कलसे चेश्वरं विन्दुं विद्येश्वरसमन्वितं
কণ্ঠত মায়াক ৰুদ্ৰসমেত স্থাপন কৰিব লাগে, আৰু অমল-সাৰক (নিৰ্মল সাৰ-পাত্ৰ)ত বিদ্যাসকলক স্থাপন কৰিব লাগে। লগতে কলশত বিন্দুৰূপ ঈশ্বৰক, বিদ্যেশ্বৰসমন্বিত কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে।
Verse 24
जटाजूटञ्च तं विद्याच्छूलं चन्द्रार्धरूपकं शक्तित्रयं च तत्रैव दण्डे नादं विभाव्य च
তেওঁক জটাজূটধাৰী বুলি জানিব লাগে; অৰ্ধচন্দ্ৰৰূপ-সংযুক্ত ত্ৰিশূলক ধ্যান কৰিব লাগে; তাতেই শক্তিত্ৰয়কো স্থাপন কৰিব লাগে। আৰু দণ্ডত নাদক ভাৱনা কৰিব লাগে।
Verse 25
ध्वजे च कुण्डलीं शक्तिमिति धाम्नि विभावयेत् जगत्या वाथ सन्धाय लिङ्गं पिण्डिकयाथवा
ধ্বজত (ধ্বজদণ্ড/স্তম্ভত) কুণ্ডলিনী-শক্তিক নিজৰ ধামত অধিষ্ঠিত বুলি ধ্যান কৰিব লাগে। তাৰ পিছত জগতীত অথবা পিণ্ডিকাত লিঙ্গ স্থাপন কৰি (পৰৱৰ্তী বিধি আগবঢ়াব লাগে)।
Verse 26
समुत्थाप्य सुमन्त्रैश् च विन्यस्ते शक्तिपङ्कजे न्यस्तरत्नादिके तत्र स्वाधारे विनिवेशयेत्
শুভ মন্ত্রে (স্থাপিত শক্তি-আসন) উঠাই, শক্তিৰ পদ্ম বিধিপূৰ্বক বিন্যস্ত কৰিব; তাত ৰত্নাদি অৰ্পণ থৈ, পাছত তাক নিজৰ আধাৰত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 27
यजमानो ध्वजे लग्ने बन्धुमित्रादिभिः सह धाम प्रदक्षिणीकृत्य लभते फलमीहितं
ধ্বজ স্থাপন হ’লে যজমান বন্ধু‑মিত্ৰ আদিৰ সৈতে পবিত্ৰ ধামৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে।
Verse 28
गुरुः पाशुपतं ध्यायन् स्थिरमन्त्राधिपैर् युतं अधिपान् शस्त्रयुक्तांश् च रक्षणाय निबोधयेत्
গুৰু পাশুপত শক্তি ধ্যান কৰি, মন্ত্ৰাধিপতিসহ স্থিৰ অধিপতি আৰু শস্ত্ৰধাৰী ৰক্ষকসকলক ৰক্ষাৰ্থে নিয়োগ কৰিবলৈ (সাধকক) উপদেশ দিব।
Verse 29
गपिण्डिकयाथवेति घ , ङ , ज च स्वमन्त्रैश्चेति ग , ङ , च लभते फलमीप्सितमिति ङ पाशुपतं ध्यायेदिति ख , घ च शिवमन्त्राधिपैर् युतमिति घ , ङ च रक्षणाय निवेदयेदिति ख , छ च न्यूनादिदोषशान्त्यर्थं हुत्वा दत्वा च दिग्बलिं गुरवे दक्षिणां दद्याद् यजमानो दिवं व्रजेत्
গপিণ্ডিকা-વિધি আৰু নিজৰ মন্ত্ৰৰ প্ৰয়োগে ইচ্ছিত ফল লাভ হয়। পাশুপতি (শিৱ) ধ্যান কৰি, শিৱ-মন্ত্ৰাধিপতিসকলৰ সৈতে যুক্ত কৰি, ৰক্ষাৰ্থে তাক নিবেদন কৰিব। তাৰ পিছত ন্যূনতা আদি দোষশান্তিৰ বাবে হোম কৰি আৰু দিগ্বলি দি, যজমানে গুৰুলৈ দক্ষিণা দিব; এইদৰে সি স্বৰ্গ লাভ কৰে।
Verse 30
प्रतिमालिङ्गवेदीनां यावन्तः परमाणवः तावद्युगसहस्राणि कर्तुर्भोगभुजः फलं
প্ৰতিমা, লিংগ আৰু বেদীত যিমান পৰমাণু আছে, সিমান যুগসহস্ৰকাললৈ কৰ্তাই স্বৰ্গীয় ভোগৰূপে সেই ফল উপভোগ কৰে।
Frequently Asked Questions
It details the consecration sequence for cūlaka, dhvaja-daṇḍa, and dhvaja using Astra-mantra bathing/sprinkling, followed by tattva-nyāsa mappings (e.g., Vidyā-tattva, Śiva-tattva, Sadyojāta faces) and a cosmological brahmāṇḍa visualization that structures the installation.
By treating architectural and ceremonial acts as Śaiva sādhanā: nyāsa, homa, śānti, and protective deployments sacralize the built space as a microcosm, aligning the yajamāna’s worldly aims (phala, protection, prosperity) with dharma and the contemplative vision of all-pervading Śiva.