Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
এই অধ্যায়ত সময়া-দীক্ষাৰ বৰ্ণনা সমাপ্ত কৰি তৎক্ষণাৎ সংস্কাৰ-দীক্ষা আৰম্ভ কৰা হৈছে, যাক অধিক ৰূপান্তৰকাৰী অভিষেক-দীক্ষা বুলি কোৱা হয়। আগমিক বিধি অনুসাৰে হোমাগ্নিত মহেশৰ আহ্বান, হৃদয়কেন্দ্ৰিত ন্যাস, আৰু দেৱসন্নিধি স্থিৰ কৰিবলৈ গণনাপূৰ্বক পঞ্চাহুতি (পাঁচ আহুতি) ক্ৰম বৰ্ণিত। অন্তৰংগ ক্ৰিয়াত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰসংস্কাৰ, ‘শিশু’ৰ হৃদয়ত তাড়ন আৰু তৰকাৰ দৰে চৈতন্য-স্ফুৰণৰ ধ্যান আছে। ৰেচক–পূৰক–কুম্ভক প্ৰাণায়াম, ‘হুঁ’ বীজোচ্চাৰ আৰু সংহাৰ–উদ্ভৱ মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা মন্ত্ৰশক্তি সংহৰণ, স্থাপন আৰু সীলিত কৰি প্ৰথমে সাধকত আৰু পাছত শিষ্যৰ হৃদয়কমলৰ কৰ্ণিকাত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। হোমৰ নিৰ্ণয়-লক্ষণো দিয়া—দীপ্ত ধোঁৱাহীন অগ্নি সফলতাৰ, মন্দ ধোঁৱাযুক্ত অগ্নি বিফলতাৰ সূচক; শুভ অগ্নি-নিমিত্ত গণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত নীতি-শৃঙ্খলা—নিন্দা বর্জন, শাস্ত্ৰ আৰু নিৰ্মাল্যৰ সন্মান, শিৱ–অগ্নি–গুৰুক আজীৱন পূজা, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰুণাদান। শেষত এই দীক্ষাই শিষ্যক অগ্নিহোম-বিদ্যাৰ আগমিক জ্ঞানৰ বাবে যোগ্য কৰি, শুদ্ধতাৰ সৈতে বাস্তু-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ঈশান-কল্প প্ৰয়োগত সমৰ্থ কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम एकाशीतितमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीतितमो ऽध्यायः संस्कारदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়ৰ ‘সময়-দীক্ষা-কথন’ নামৰ একাশীতিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘সংস্কাৰ-দীক্ষা-কথন’ নামৰ দ্ব্যশীতিতম অধ্যায় আৰম্ভ। ঈশ্বৰ ক’লে—সংস্কাৰ-দীক্ষাৰ বিধান মই ক’ম; হে ষণ্মুখ, শুনা। যজ্ঞাগ্নিত অৱস্থিত মহেশক আহ্বান কৰি শিৰো-ন্যাস হৃদয়ত স্থাপন কৰিবা।
Verse 2
संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं
সেই দুয়োকে একীভাৱে বিধিপূৰ্বক আৰ্চনা কৰি আৰু হৃদয়পূৰ্বক সন্তৰ্পণ কৰি, তেওঁলোকৰ সন্নিধি থাকিবলৈ সেই একে ক্ৰিয়াৰে পাঁচ আহুতি অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 3
कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत्तं हृदा शिशुं प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत्
অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে লেপিত কুসুমে হৃদয়স্থ সেই ‘শিশু’ক তাড়ন কৰিব লাগে; তাৰ পিছত তাত তাৰকাৰূপে স্ফুৰিত হোৱা চৈতন্য ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 4
शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शिवहस्ते च स्थित्यर्थमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुसुमेनाष्टजप्तेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्
সেই সূক্ষ্ম স্থানত প্ৰৱেশ কৰি ৰেচকযোগে ‘হুঁ’ বীজ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত সংহাৰিণী শক্তিৰে তাক আকর্ষণ কৰি পূৰকযোগে হৃদয়ত ন্যাস স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 5
ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विनिक्षिपेत्
তাৰ পিছত বাগীশ্বৰীৰ ‘যোনি’ স্থানত ‘উদ্ভৱ’ নামৰ মুদ্ৰা প্ৰয়োগ কৰি, হৃদয়-সম্পুটিত মন্ত্ৰসহ ৰেচক (নিঃশ্বাস) দ্বাৰা তাক স্থাপন কৰিব।
Verse 6
ॐ हां हां हां आत्मने नमः जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति
“ওঁ হাং হাং হাং আত্মনে নমঃ।” অগ্নি জাজ্বল্য আৰু ধূমহীন থাকিলে ইষ্টসিদ্ধিৰ বাবে আহুতি দিব; কিন্তু অগ্নি দুৰ্বল আৰু ধূমযুক্ত হ’লে তাত কৰা হোম সিদ্ধ নহয়।
Verse 7
स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यते ऽनलः विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते
অগ্নি তেতিয়া শুভ বুলি মান্য হয় যেতিয়া ই স্নিগ্ধ (স্থিত আৰু পুষ্ট), শিখা সোঁফালে আবর্তিত, সুগন্ধযুক্ত, স্ফুলিঙ্গ বিপৰীত দিশলৈ যায়, আৰু ভূমি-স্পৰ্শী (নিম্ন আৰু স্থিৰ) থাকে।
Verse 8
इत्येवमादिभिश्चिह्नैर् हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं पापभक्षणहोमेन दहेद्वा तं भवात्मना
এনেকুৱা আদি লক্ষণসহ আহুতি দি শিষ্যৰ কল্মষ দগ্ধ কৰিব; অথবা ‘পাপভক্ষণ’ হোমৰ দ্বাৰা, ভব (শিৱ) আত্মভাব লৈ, সেই অশুদ্ধি ভক্ষণ/ক্ষয় কৰিব।
Verse 9
द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने आहारवीजसंशुद्धौ गर्भाधानाय संस्थितौ
প্ৰকৃত দ্বিজত্ব প্ৰদান আৰু সন্তানত ৰুদ্ৰাংশ-ভাবনা বিকাশৰ বাবে, আহাৰ আৰু বীজ শুদ্ধ কৰি, দম্পতিয়ে গৰ্ভাধান-সংস্কাৰৰ বাবে প্ৰবৃত্ত হ’ব।
Verse 10
सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः
সীমন্তোন্নয়ন, জন্মসময়ত (জাতকর্ম) আৰু নামকৰণত, নিৰ্দিষ্ট মূলদ্ৰব্যেৰে পাঁচশ আহুতি দিব লাগে; আৰু ‘বৌষট্’ আদি মন্ত্রান্ত নিয়মানুসাৰে দশাংশ পৰিমাণে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 11
शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते
যেতিয়া দেহবন্ধন শিথিল হৈ শক্তিৰ উৎকৰ্ষ ঘটে, আৰু আত্মাক ‘ৰুদ্ৰপুত্ৰ’ অৱস্থাত বুলি কোৱা হয়—সেয়াই গৰ্ভাধান বুলি উচৰিত।
Verse 12
स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं
ইয়াত ‘পুংসবন’ বুলিলে স্বান্তৰ স্বতন্ত্ৰ গুণৰ প্ৰকাশ বুজোৱা হৈছে; আৰু মায়া আৰু আত্মাৰ বিবেকৰ দ্বাৰা যি জ্ঞান উদয় হয়, সেয়াই ‘সীমন্তবৰ্ধন’।
Verse 13
शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ममन्त्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां आत्मने नम इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां आत्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पापक्षयेण होमनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजसंसिद्धौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं
শিৱাদি তত্ত্বশুদ্ধিত ‘স্বীকাৰ’ক (আধ্যাত্মিক) ‘জনন’ বুলি ধৰা হৈছে—এয়া মোৰ মন্ত্ৰসহ এক পাঠত আছে। চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘ॐ হাং হাং আত্মনে নমঃ’ আৰু অন্য পাঠত ‘ॐ হাং আত্মনে নমঃ’ পোৱা যায়। ‘পাপক্ষয়ৰ বাবে হোম’ আৰু ‘বীজমন্ত্ৰ-সংশিদ্ধিৰ বাবে’ বুলিও পঢ়া যায়। কিন্তু শিৱত্বাৰ্হক কেৱল এনে সূত্ৰে শিৱত্বত জাগ্ৰত কৰা—ই আমাৰ মত নহয়।
Verse 14
संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे
সংহাৰ-মুদ্ৰা ধৰি, নিজকে স্ফুৰিত অগ্নিকণাৰ সদৃশ বুলি ধ্যান কৰিব লাগে; তাৰ পাছত তাক সমাহৰ কৰি নিজৰ হৃদয়-পদ্মত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 15
ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् कुर्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि
তাৰ পাছত কুম্ভক-যোগে (শ্বাসৰোধে) মূল-মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব। তাৰ পিছত সম্পূৰ্ণ সমবশীভাব স্থাপন কৰি তাক শিৱ-শিৱাৰ হৃদয়ত নিবেশ কৰিব।
Verse 16
ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया
ব্ৰহ্মা-আদি কাৰণতত্ত্ব ত্যাগৰ ক্ৰমে আৰু ৰেচক-যোগে (নিঃশ্বাস ত্যাগে) আত্মাক শিৱান্তলৈ নি, উদ্ভৱ-মুদ্ৰাৰে তাক গ্ৰহণ কৰি স্থাপন কৰিব।
Verse 17
हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्
বিধানজ্ঞানী ব্যক্তি ৰেচকৰ দ্বাৰা হৃদয়-সম্পুটিত মন্ত্ৰক শিষ্যৰ হৃদয়-পদ্মৰ কৰ্ণিকাত স্থাপন কৰিব।
Verse 18
पूजां शिवस्य वह्नेश् च गुरुः कुर्यात्तदोचितां प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा
গুৰুৱে শিৱ আৰু বহ্নি (অগ্নি)-ৰ যথোচিত পূজা কৰিব। লগতে শিষ্যক নিজৰ প্ৰতি প্ৰণাম কৰাই, সময়-নিয়ম (ব্ৰত-আচাৰ) শ্ৰৱণ কৰাব আৰু উপদেশ দিব।
Verse 19
देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि
দেৱতাৰ নিন্দা নকৰিব; শাস্ত্ৰ লংঘন নকৰিব; আৰু নিৰ্মাল্যাদি (পবিত্ৰ অৱশিষ্ট) অপমানকৈ অতিক্ৰম নকৰিব। শিৱ, অগ্নি আৰু গুৰুৰ পূজা জীৱনভৰ কৰণীয়।
Verse 20
बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्
শিশু, মূৰ্খ, বৃদ্ধ, নাৰী, ভোগ-বিলাসত মগ্ন লোক আৰু ৰোগীসকলক যথাসাধ্য দান কৰা উচিত; কিন্তু সক্ষম ব্যক্তিক সম্পূৰ্ণ সামগ্ৰী প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 21
भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ईशानाद्यैर् हृदाद्यैर् वा परिजप्य यथाक्रमात्
তেওঁ জটা, ভস্ম, দণ্ড, কৌপীন আৰু সংযম আদি ভূতাঙ্গসমূহক ঈশানাদি মন্ত্ৰ অথবা হৃদযাদি মন্ত্ৰৰ দ্বাৰা ক্ৰমানুসাৰে অভিমন্ত্ৰিত কৰি জপ কৰিব লাগে।
Verse 22
स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्
'স্বাহা' অন্তযুক্ত মন্ত্ৰৰ দ্বাৰা পাত্ৰত সামগ্ৰী ৰাখি, পূৰ্বৰ দৰে প্ৰস্তুত কৰা গলিত ঘিউ অগ্নিহোম কৰি, সেয়া স্থণ্ডিলেশক (বেদীৰ দেৱতা) অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 23
रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः
ৰক্ষাৰ বাবে গুৰুৱে সেই পাত্ৰটো ক্ষন্তেক সময়ৰ বাবে ঘটৰ তলত ৰাখিব; তাৰপাছত শিৱৰ আজ্ঞা গ্ৰহণ কৰি সেয়া যতিক (সন্ন্যাসী শিষ্য) প্ৰদান কৰিব।
Verse 24
एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः वर्धनमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ददीतान्नमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः
এইদৰে, বিশেষকৈ বিশিষ্ট সময়-দীক্ষাত, শিষ্য অগ্নি-হোম আৰু আগম শাস্ত্ৰৰ জ্ঞানৰ বাবে যোগ্য হৈ পৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual-technology: heart-centered mantra-nyāsa sealed by hṛt-sampuṭa, coordinated with prāṇāyāma (recaka/pūraka/kumbhaka) and specific mudrās, along with diagnostic fire-signs that determine homa efficacy.
It frames initiation as purification and reconfiguration of consciousness: karmic defilement is ‘burned’ through homa, mantra is installed in the heart-lotus, and ethical vows stabilize the transformation—uniting ritual competence (Bhukti) with Śiva-oriented inner discipline (Mukti).