Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
এই অধ্যায়ত নিয়ন্ত্ৰিত যজ্ঞ-আৱৰণত যাগাগ্নি স্থাপন আৰু প্ৰবোধনৰ ধাপেধাপে প্ৰয়োগ বৰ্ণিত। আচার্য অৰ্ঘ্যপাত্ৰ লৈ অগ্ন্যাগাৰত গমন কৰি উত্তৰাভিমুখ কুণ্ড পৰীক্ষা কৰে আৰু প্ৰোক্ষণ, কুশ-তাড়ন, অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ, বৰ্ম/কৱচ ৰক্ষাৰে সুৰক্ষা স্থাপন কৰে। কুণ্ডৰ খনন, মল অপসাৰণ, পূৰণ, সমতলীকৰণ, লেপন আৰু ৰেখাঙ্কন কৰা হয়; অন্তৰ্ভাৱে ন্যাস, বীজধ্যান আৰু বাগীশ্বৰী তথা ঈশাৰ আহ্বান সম্পন্ন হয়। নিত্যাগ্নিৰ পৰা অগ্নি আনি সংস্কাৰ-শোধন কৰি অনল-ত্রয় ৰূপে একীকৰণ, ধেনুমুদ্ৰা আৰু প্ৰদক্ষিণাৰে মুদ্ৰিত কৰা হয়। তাৰ পাছত গৰ্ভাধান, পুংসৱন, সীমন্তোন্নয়ন, জাতকৰ্ম আদি গৃহ্যসংস্কাৰৰ সহায়ত বিশেষ আহুতি, পঞ্চব্ৰহ্ম (সদ্যোজাত–ঈশান) ক্ৰম, বক্ত্ৰ-উদ্ঘাটন আৰু বক্ত্ৰ-একীকৰণ (পঞ্চবক্ত্ৰ ঐক্য) বৰ্ণনা আছে। শেষত হোম-বিধান, যাগাগ্নি–শিৱ নাড়ী-সমন্বয়, আৰু ৰুদ্ৰ, মাতৃকা, গণ, যক্ষ, নাগ, গ্ৰহ, ৰাক্ষস, ক্ষেত্ৰপাল আদিলৈ অন্তৰ্বলি-বহিৰ্বলি দি সংহাৰমুদ্ৰাৰে উপসংহাৰ আৰু ক্ষমাপ্ৰাৰ্থনাসহ সমাপ্তি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरहस्ते इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवज्ञानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नमेदष्ताङ्गमूर्तये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः अग्निस्थापनादिविधिः ईश्वर उवाच अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत्
এতিয়া পঁচাত্তৰতম অধ্যায়—অগ্নিস্থাপন আদি বিধি। ঈশ্বৰে ক’লে: হাতে অৰ্ঘ্যপাত্ৰ লৈ, নিয়ম-সংযমে সुसংবৃত হৈ অগ্ন্যাগাৰলৈ যাব। যাগৰ সকলো উপকৰণ দিৱ্য (শুদ্ধ, সংস্কৃত) দৃষ্টিৰে যথাবিধি সাজি তুলিব।
Verse 2
उदङ्मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रओक्षणं ताडनंकुशैः विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्मणाभ्युक्षणं मतं
উত্তৰমুখে কুণ্ড নিৰীক্ষণ কৰিব। কুশাৰে প্ৰোক্ষণ (ছিটোৱা) আৰু তাড়ন (স্পৰ্শ/টোকা) কৰিব; আৰু অস্ত্ৰমন্ত্ৰে বর্মৰূপে অভ্যুক্ষণ সম্পন্ন কৰিব—এইয়েই স্বীকৃত বিধি।
Verse 3
खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि कुर्वीत वर्मणा सेकं कुट्टनन्तु शरात्मना
খড়্গ (তলোৱাৰ)ৰে খোঁড়া মাটি উঠাই আঁতৰাব। তাৰ পাছত পূৰণ আৰু সমতলকৰণ কৰিব। বর্ম (ৰক্ষাসাধন)ৰে সেক/ছিটোৱা কৰিব, আৰু শৰদণ্ড সদৃশ দণ্ডে কুট্টন (চাপি ঠোকি গঢ়া) কৰিব।
Verse 4
सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनं त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा
সদায় ঝাড়ু দি পৰিশুদ্ধি (সন্মাৰ্জন), লেপন/লিপাই, কলাৰূপ প্ৰকল্পনা, ত্ৰিসূত্ৰী (যজ্ঞোপৱীত) পৰিধান, আৰু বর্ম (ৰক্ষাকবচ)ৰ দ্বাৰা নিয়ত অৰ্চনা কৰিব।
Verse 5
रेखात्रयमुदक् कुर्यादेकां पूर्वाननामधः कुशेन च शिवास्त्रेण यद्वा तासां विपर्ययः
জলৰে তিনিটা ৰেখা আঁকিব; তাৰে এটা ৰেখা তলত, পূৰ্বমুখী কৰি স্থাপন কৰিব। কুশা আৰু শিৱাস্ত্ৰ (শিৱৰ মন্ত্র-শস্ত্ৰ) দ্বাৰা এই কৰ্ম; অথবা ৰেখাবোৰৰ ক্ৰম উলটাইও কৰিব পাৰি।
Verse 6
वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा दर्भैश् चतुष्पथं अक्षपात्रन्ततनुत्रेण विन्यसेद्विष्टरं हृदा
বজ্ৰীকৰণ মন্ত্র আৰু হৃদয়-মন্ত্রে দর্ভা দি চতুষ্পথ (চাৰি দিশৰ ক্ৰছ-আকৃতি) বিন্যাস কৰিব। ততনুত্ৰ মন্ত্রে অক্ষ-পাত্ৰ স্থাপন কৰিব; তাৰ পিছত হৃদয়-মন্ত্রে বিষ্টৰ (আসন) ৰাখিব।
Verse 7
हृदा वागीश्वरीं तत्र ईशामावाह्य पूजयेत् वह्निं सदाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितं
তাত হৃদয়-মন্ত্রে বাগীশ্বৰী (বাণীৰ দেৱী)ক আহ্বান কৰি পূজা কৰিব, আৰু ঈশাকো আহ্বান কৰিব। তাৰ পিছত সদাশ্ৰয়ৰ পৰা অনা অগ্নিক শুদ্ধ পাত্ৰৰ ওপৰত স্থাপন কৰিব।
Verse 8
क्रव्यादांशं परित्यज्य वीक्षणादिविशोधितं औदर्यं चैन्दवं भौतं एकीकृत्यानलत्रयं
ক্ৰব্যাদাংশ (মাংসসদৃশ/অশুদ্ধ অংশ) ত্যাগ কৰি, নিৰীক্ষণ আদি পদ্ধতিয়ে শোধন কৰি, উদৰ্য-সম্পৰ্কিত দ্ৰব্যৰ চৈন্দৱ (চন্দ্ৰ-সম্পৰ্কিত শীতল) আৰু ভৌত (ভূততত্ত্ব-সম্পৰ্কিত) অংশ একত্ৰ কৰি ‘অনলত্রয়’ (তিন অগ্নি) সম্পন্ন কৰিব।
Verse 9
ॐ हूं वह्निचैतन्याय वह्निवीजेन विन्यसेत् संहितामन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रामृतीकृतं
বহ্নি-বীজে ‘ॐ हूं—বহ্নিচৈতন্যায়’ উচ্চাৰণ কৰি ন্যাস কৰিব। তাৰ পিছত সংহিতা-মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত অগ্নিক ধেনু-মুদ্রাৰে অমৃতসদৃশ কৰি স্থাপন কৰিব।
Verse 10
रक्षितं हेतिमन्त्रेण कवचेनावगुण्ठितं पूजितन्त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योर्ध्वं प्रदक्षिणं
হেতি-মন্ত্ৰে ৰক্ষা কৰি, কবচে আৱৃত কৰি, বিধিপূৰ্বক পূজা সম্পন্ন কৰি, কুণ্ডৰ ওপৰৰ কাষ ঘূৰি সোঁফালে ৰাখি তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব।
Verse 11
दिव्यदृष्ट्या विल्प्कयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शराणुनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिववीजमिति ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे वागीश्वरेण देवेन क्षिप्यमानं विभावयेत्
শিৱ-বীজ ধ্যান কৰি, বাগীশ (বাণীৰ অধিপতি)ৰ ক্ষেত্ৰত বাগীশ্বৰ দেৱে তাক নিক্ষেপ কৰিছে বুলি ভাবনা কৰিব; কিছুমান পুথিত ‘দিব্যদৃষ্ট্যা…’ আৰু আনত ‘শৰাণুনা/শৰাণুনে…’ পাঠভেদ আছে।
Verse 12
भूमिष्ठजानुक्को मन्त्री हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत् ततो ऽन्तस्थितवीजस्य नाभिदेशे समूहनं
ভূমিত হাঁটু থৈ মন্ত্রসাধকে হৃদয় আৰু সন্মুখস্থিত আত্মতত্ত্বৰ ফালে প্ৰক্ষেপ কৰিব; তাৰ পিছত অন্তঃস্থিত বীজক নাভি-দেশত সমাহাৰ/সংকেন্দ্ৰণ কৰিব।
Verse 13
सम्भृतिं परिधानस्य शौचमाचमनं हृदा गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा तद्रक्षार्थं शराणुना
পৰিধানৰ উপযুক্ত প্ৰস্তুতি কৰি, শৌচ আৰু আচমন হৃদয়-একাগ্ৰতাৰে সম্পন্ন কৰি, গৰ্ভাগ্নিৰ পূজা কৰিব; আৰু তাৰ ৰক্ষাৰ্থে শৰাণুৰে ৰক্ষাকৰ্ম কৰিব।
Verse 14
बध्नीयाद्गर्भजं देव्याः ककङ्कणं पाणिपल्लवे गर्भाधानाय सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं
গৰ্ভাধানৰ বাবে দেৱী (পত্নী)ৰ কোমল হাতত গৰ্ভজ ককঙ্কণ (তাবিজ-চুড়া) বান্ধিব; তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি সদ্যোজাত-মন্ত্ৰে পাৱক (অগ্নি)ক সংস্কাৰ/পবিত্ৰ কৰিব।
Verse 15
ततो हृदयमन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयं पुंसवनाय वामेन तृतीये यासि पूजयेत्
তাৰ পিছত হৃদয়-মন্ত্ৰে অগ্নিত তিনিটা আহুতি দিব লাগে। পুংসৱন ক্ৰিয়াত বাওঁ হাত/পক্ষৰে তৃতীয় আহুতিত ‘যাসি’ বুলি কৈ আহ্বানিত শক্তি/দেৱতাক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 16
आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा
মূৰত জলকণা ছটিয়াই তিনিটা আহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত ষষ্ঠ মাসত ৰূপধাৰী দেৱতাক যথাবিধি পূজা কৰি সীমন্তোন্নয়ন (গৰ্ভিণীৰ কেশ-বিভাজন) সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 17
जुहुयादाहुतीस्तिस्रः शिखया शिखयैव तु वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्याद्वक्त्रोद्घाटननिष्कृती
তিনিটা আহুতি দিব লাগে। শিখা/জ্বালাৰে—কেৱল জ্বালাৰে—মুখ আৰু অঙ্গসমূহৰ নিয়ত কল্পনা/ন্যাস কৰিব লাগে। ই ‘বক্ত্ৰোদ্ঘাটন’ নামে পৰিচিত নিষ্কৃতি (প্ৰায়শ্চিত্ত)।
Verse 18
जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत् वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं गर्भमलापहं
জাতকৰ্ম আৰু তাৰ পিছৰ মানৱ-সংস্কাৰসমূহৰ বাবে, দশম মাসত পূৰ্বৱৎ: পৱিত্ৰ অগ্নি জ্বলাই দৰ্ভ আদি লৈ স্নান কৰিব লাগে, যি গৰ্ভমল/অশুদ্ধি দূৰ কৰে।
Verse 19
सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्चयेत् सद्यःसूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा
দেৱীক সুৱৰ্ণবন্ধন (সোনাৰ অলংকাৰ-বন্ধ) পৰিধান কৰা বুলি ধ্যান কৰি হৃদয়ত তেওঁৰ অর্চনা কৰিব লাগে। তৎক্ষণাৎ সূতক-নাশৰ বাবে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে অভিমন্ত্রিত জল প্ৰোক্ষণ কৰিব লাগে।
Verse 20
कुम्भन्तु वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्मणोक्षयेत् अस्त्रेणोत्तरपूर्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्
কুম্ভ (জলকলহ)ক বহ্ন্যস্ত্ৰে তাড়না কৰিব; তাৰ পাছত বৰ্মণ (কৱচ) মন্ত্ৰে প্ৰোক্ষণ কৰিব। অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে মেখলাৰ বাহিৰত কুশ উত্তৰ আৰু পূৰ্বমুখী অগ্ৰ কৰি স্থাপন কৰিব।
Verse 21
ततोन्तस्थितदेवस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः आस्थाप्य स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्नुत्तये
তাৰ পাছত দেৱতা/উপকৰণসমূহ যথাস্থানত স্থাপন কৰি, হৃদা-মন্ত্ৰে পৰিধি (সীমা)ৰ বিস্তাৰ স্থাপন কৰিব। তাৰপিছত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে যজমান আৰু ঋত্বিকসকলৰ ৰক্ষা-বিধি কৰিব, যাতে কোনো বিঘ্ন বা অনিষ্ট নঘটে।
Verse 22
समिधिः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्चयेत्
পাঁচটা সমিধা হোমত অৰ্পণ কৰিব লাগে—অগ্ৰভাগ আৰু মূলভাগ ঘৃতসিক্ত কৰি। আৰু হৃদয়ত ব্ৰহ্মা, শংকৰ, বিষ্ণু আৰু অনন্তক আৰাধনা কৰিব।
Verse 23
दूर्वाक्षतैश् च पर्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात् इन्द्रादीशानपर्यन्तान्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्
দূৰ্বা আৰু অক্ষতেৰে পৰিধি-স্থানৰ ক্ৰম অনুসাৰে চাৰিওফালে (পূজা/চিহ্নিত) কৰিব। আৰু বিষ্টৰ (আসন) স্থানৰ ক্ৰমে ইন্দ্ৰাদি দেৱতাসকলক ঈশান পৰ্যন্ত স্থাপন কৰিব।
Verse 24
अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदार्चयेत् निवार्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ
অগ্নিৰ অভিমুখে হৈ, নিজৰ নিজৰ দিশত হৃদয়ভক্তিৰে পূজা কৰিব। বিঘ্নসমূহৰ সমষ্টি নিবারণ কৰি, তুমি শিশুক ৰক্ষা কৰিবা।
Verse 25
शैवीमाज्ञाभिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तरं गृहीत्वा स्रुक्स्रुवावूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्
তাৰ পিছত বেদীৰ চাৰিওফালে থকা লোকসকলক শৈৱী আজ্ঞা (আজ্ঞা-মন্ত্ৰ) শুনাব। তাৰ পাছত স্ৰুক আৰু স্ৰুৱা—এই দুটা আহুতি-চামুচ লৈ ক্ৰমে এটাৰ মুখ ওপৰলৈ আৰু আনটোৰ মুখ তললৈ কৰি প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 26
प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत् कुशस्पृष्टप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं
দৰ্ভক অগ্নিত তপাই তাৰ মূল, মধ্য আৰু অগ্ৰভাগেৰে ক্ৰমে তিনিধৰণে স্পৰ্শ কৰিব। কুশ-স্পৰ্শিত স্থানত শিৱস্বৰূপ আত্মবিদ্যাৰ ধ্যান/স্থাপন কৰিব।
Verse 27
क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं रवैः क्रमात् स्रुवि शक्तिं स्रुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना
তাৰ পিছত ক্ৰমে তত্ত্বত্রয়ৰ ন্যাস কৰিব; আৰু হাং, হীং, হূং, সং—এই বীজধ্বনিসমূহ যথোচিত নাদসহ ক্ৰমে উচ্চাৰণ কৰি, হৃদয়-মন্ত্ৰৰ সূক্ষ্ম ‘অণু’ৰ দ্বাৰা স্ৰুৱাত শক্তি আৰু স্ৰুকত শম্ভুক বিন্যাস কৰিব।
Verse 28
त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवो पूजितौ कुसुमादिभिः कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे
ত্ৰিসূত্ৰীৰে গ্ৰীৱা বেষ্টিত কৰি, আৰু সেই দুটাক পুষ্পাদিৰে পূজা কৰি, কুশৰ ওপৰত নিজৰ সোঁফালে স্থাপন কৰিব।
Verse 29
गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्यादाय तद्घृतं
গব্য ঘৃত লৈ, বীক্ষণ আদি সংস্কাৰে শুদ্ধ কৰি, নিজৰ অভীষ্ট ব্ৰহ্মময়ী মূৰ্তিৰ ধ্যান কৰি, তাৰ পাছত সেই ঘৃত (আহুতি কৰ্মৰ বাবে) গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 30
कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्य भ्रामयित्वाग्निगोचरे पुनर्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे
কুণ্ডৰ পৰা চেতনাক ঊৰ্ধ্বলৈ তুলি হৃদয়ত আবর্তিত কৰি অগ্নিগোচৰত পৰিভ্ৰমণ কৰাব লাগে। তাৰ পাছত হৱিক বিষ্ণুময়ী বুলি ধ্যান কৰি ঈশানগোচৰত ঘৃত আहुতি দিব লাগে।
Verse 31
धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना आस्तीर्येति घ, ङ, चिह्नितपुस्तद्वयपाठः हां ह्रीं ह्रं समिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं हां क्रूं समिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिरसात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं
কুশাগ্ৰেৰে লৈ ধৰি, ‘শিৰস্’ বীজসহ ‘স্বাহা’ন্ত মন্ত্র আস্তীৰ্য/ন্যাস কৰিব লাগে। পাঠভেদত ‘হাঁ হ্রীং হ্ৰং’ বা ‘হূং হাঁ ক্রূং’ অথবা ‘শিৰসাত্মনা’ পোৱা যায়। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰূপ ‘বিন্দু’ বিষ্ণুৰ উদ্দেশে আहुতি দিব লাগে।
Verse 32
भावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वाप्लवेत्ततः प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामङ्गुष्टानामिकाग्रकैः
নিজ আত্মাক ভাবি চিত্তক নাভিত স্থিৰ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ‘প্লৱন’ অভ্যাস কৰিব—প্ৰাদেশমাত্ৰ দুটা দৰ্ভ লৈ, সিহঁতৰ অগ্ৰভাগ অঙ্গুষ্ঠ আৰু অনামিকাৰ অগ্ৰৰ মাজত ধৰি।
Verse 33
धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत् हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः
দুয়োটা হাত বিধিমতে ধৰি অগ্নিৰ সন্মুখত ‘অস্ত্ৰ’ মন্ত্রে ‘অপ্লৱ’ কৰ্ম কৰিব লাগে। তেনেদৰে হৃদয়-আত্মাৰ সন্মুখত স্থিত হৈ, তাৰ পাছত ‘সম্প্লৱন’ (সম্পূৰ্ণ আৱৰণ/ব্যাপ্তি) কৰিব লাগে।
Verse 34
हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवितयेत् दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्
হৃদয়-স্পৰ্শ আদি কাৰণে দৰ্ভ দগ্ধ হৈ অযোগ্য হ’লে, ‘শস্ত্ৰ’ মন্ত্র-ক্ষেপে তাক পবিত্ৰ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত অন্য এটা দীপ্ত দৰ্ভ লৈ গৈ, সেইটাৰ দ্বাৰাই (অগ্নি/কৰ্ম) প্ৰদীপ্ত কৰিব লাগে।
Verse 35
अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत् क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्थिकुशं प्रादेशसम्मितं
অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে দগ্ধ কৰি দৰ্ভক পুনৰ অগ্নিত নিক্ষেপ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ঘৃতত হাতৰ প্ৰাদেশ-পরিমিত, গাঁঠ বাঁধা কুশ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 36
पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत् क्रामाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्
ইড়া আদি অৰ্পণৰ বাবে দুই ভাগ আৰু ঘৃতত তিন ভাগ বুলি মনতে বিভাগ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ক্ৰমে স্ৰুৱা লৈ তিন ভাগৰ ঘৃত গ্ৰহণ কৰি হোম কৰিব লাগে।
Verse 37
स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात् ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा उद्घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे
শুদ্ধ/দীপ্ত অগ্নিত ঘৃতৰ এটা ভাগ আহুতি দিব লাগে; তাৰ পাছত অৱশিষ্ট আজ্য ক্ৰমে নিক্ষেপ কৰিব লাগে—“ওঁ হাঁ অগ্নয়ে স্বাহা”, “ওঁ হাঁ সোমায় স্বাহা”, “ওঁ হাঁ অগ্নীষোমাভ্যাং স্বাহা”—ই নেয্ৰোদ্ধাটনৰ বাবে, অগ্নিৰ ত্ৰিনেত্ৰ-ৰূপৰ মুখত উচ্চাৰিত।
Verse 38
स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत् ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अभिमन्त्र्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया
ঘৃতপূৰ্ণ স্ৰুৱা লৈ চতুৰ্থ আহুতি দিব লাগে—“ওঁ হাঁ অগ্নয়ে স্বিষ্টকৃতে স্বাহা।” তাৰ পাছত ষড়ঙ্গ-মন্ত্ৰে অভিমন্ত্রিত কৰি ধেনুমুদ্রা দ্বাৰা (ক্ৰিয়াক) বোধিত/সক্ৰিয় কৰিব লাগে।
Verse 39
अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्यादभ्युक्ष्य शोधनं
তনুত্ৰ (ৰক্ষাকৱচ)ৰে আৱৰণ কৰি, শৰ (বাণ) দ্বাৰা ঘৃত ৰক্ষা কৰিব লাগে। হৃদয়-প্ৰদেশৰ পৰা ঘৃতবিন্দু ছিটকিলে অভ্যুক্ষণ (ছিটোৱা) দ্বাৰা শোধন কৰিব লাগে।
Verse 40
वक्त्राभिघारसन्धानां वक्त्रैकीकरणं तथा ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा ॐ हां वामदेवाय स्वाहा ॐ हां स्वाहेत्यग्नौ घृते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मनेति ण, चिह्नितपुस्तकपाठः अघोराय स्वाहा ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा ॐ हां ईशानाय स्वाहा इत्येकैकघृताहुत्या कुर्याद्वक्त्राभिघारकं
‘বক্ত্ৰাভিঘাৰ-সন্ধান’ আৰু ‘বক্ত্ৰ-একীকৰণ’ৰ বাবে অগ্নিত ঘৃতৰ একে একে আহুতি দিব লাগে আৰু ক্ৰমে এই মন্ত্ৰসমূহ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে—“ওঁ হাং সদ্যোজাতায় স্বাহা”, “ওঁ হাং বামদেৱায় স্বাহা”, (কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত পাঠান্তৰ), “অঘোৰায় স্বাহা”, “ওঁ তৎপুৰুষায় স্বাহা”, “ওঁ হাং ঈশানায় স্বাহা।” এই একে একে ঘৃতাহুতিতেই বক্ত্ৰাভিঘাৰক কৰ্ম সম্পন্ন হয়।
Verse 41
औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा इतिवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैर् एभिः क्रमाच्चरेत् अग्रितो गतया वायुं निरृतादिशिवान्तया
“ঔঁ হাং—সদ্যোজাত-বামদেৱাভ্যাং স্বাহা; ওঁ হাং—বামদেৱ-অঘোৰাভ্যাং স্বাহা; ওঁ হাং—অঘোৰ-তৎপুৰুষাভ্যাং স্বাহা; ওঁ হাং—তৎপুৰুষ-ঈশানাভ্যাং স্বাহা।” এই মন্ত্ৰসমূহে ক্ৰমে মুখসমূহৰ ‘অনুসন্ধান/সংযোগ’ কৰিব লাগে—পূৰ্ব (অগ্নি)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বায়ু-দিশালৈ, নিৰৃতি দিশৰ পৰা গতি কৰি শিৱ (ঈশান) পৰ্যন্ত।
Verse 42
वक्त्राणामेकतां कुर्यात् स्रुवेण घृतघारया ॐ हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः
স্ৰুৱ (চামুচ)ৰে ঘৃতধাৰা ঢালি (পাঁচ) মুখৰ একতা সাধন কৰি, “ওঁ হাং সদ্যোজাত-বামদেৱ-অঘোৰ-তৎপুৰুষ-ঈশানেভ্যঃ স্বাহা” বুলি জপ কৰিব লাগে। এইদৰে ইষ্ট (প্ৰধান) মুখত অন্য মুখসমূহ লীন হৈ সেই একে আকাৰ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 43
ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयं कुर्यात् सर्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन
ঈশান মন্ত্ৰে অগ্নিৰ অর্চনা কৰি, তাৰ পিছত অস্ত্ৰ মন্ত্ৰে তিনিটা আহুতি দিব লাগে; আৰু সম্পূৰ্ণ আত্মভাৱে ক’ব লাগে—“নামে তুমি শিবাগ্নি; হে হুতাশন, এই হোম গ্ৰহণ কৰা।”
Verse 44
हृदार्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं मूलेन वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि
হৃদয়ভক্তিৰে দুজন পিতৃক সম্যক অর্চনা কৰি, অগ্নি বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন দিয়াৰ পাছত, বিধি পূৰণকাৰী ‘পূৰ্ণাহুতি’ নিয়মানুসাৰে দিব লাগে—মূলমন্ত্ৰ জপ কৰি আৰু শেষত ‘বৌষট্’ উচ্চাৰণ কৰি।
Verse 45
ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं यजेत् पूर्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्पयेच्छिवं
তাৰ পিছত হৃদয়-পদ্মত, অঙ্গ-উপাঙ্গ আৰু গণসহ পৰম দীপ্তিমান শিৱক পূৰ্ববৎ আহ্বান কৰি পূজা কৰিব; প্ৰাৰ্থনা কৰি জ্ঞান-আহুতিয়ে শিৱক তৃপ্ত কৰিব।
Verse 46
यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यादङ्गैर् दशांशतः
যাগাগ্নি আৰু শিৱৰ মাজত নাড়ী-সন্ধান (সংযোগ) স্থাপন কৰি, নিজৰ অন্তঃশক্তি (শক্তি)ৰে মূল-মন্ত্ৰৰ অণু (অক্ষৰ-একক) দ্বাৰা হোম কৰিব; তাৰ পিছত অঙ্গ-মন্ত্ৰসমূহৰ আহুতি দশাংশকৈ দিব।
Verse 47
घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस् तथा शक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायस्यतु
ঘিউৰ আহুতি এক কাৰ্ষিক পৰিমাণ; গাখীৰ আৰু মধুৰো তেনেদৰে। দৈৰ আহুতি কেৱল শক্তিমাত্ৰ (এটা চামুচ) বুলি কোৱা হৈছে; আৰু পায়সৰ আহুতি এক প্ৰসৃতি (হাতকপ) পৰিমাণ।
Verse 48
यथावत् सर्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितं खण्डत्रयन्तु मूलानां कलानां स्वप्रमाणतः
সকলো ভক্ষ্য বস্তুৰ পৰিমাণ যথাবিধি মানিব লাগে। লাজা (ভাজা চাউল) এক মুঠি; মূল (কন্দমূল) তিন খণ্ড; আৰু কলা (অংশ) নিজ নিজ প্ৰমাণ অনুসাৰে।
Verse 49
ससेनं भास्करं परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं भास्करं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शाशनं भास्रं परमिति ङ चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं त्र्यक्षरं परमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ग्रासार्धमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत् इक्षोरापर्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयं
‘সসেনং ভাস্কৰং পৰম’—খ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ; ‘শাসনং ভাস্কৰং পৰম’—গ-পাঠ; ‘শাশনং ভাস্ৰং পৰম’—ঙ-পাঠ; ‘শাসনং ত্ৰ্যক্ষৰং পৰম’—ঘ-পাঠ। অন্ন-আহুতিত অর্ধ-গ্ৰাস পৰিমাণৰ পাঁচটা সূক্ষ্ম অংশ হোম কৰিব লাগে। ইক্ষু (আখ)ৰ মান ‘আপৰ্বিক’; লতাৰ মান দুই অঙ্গুল।
Verse 50
पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दशाङ्गुलं चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्दमान्
পুষ্প আৰু পত্র নিজ নিজ প্ৰচলিত (পৰম্পৰাগত) মাপ অনুসাৰে অৰ্পণ কৰিব লাগে; হোমৰ সমিধা দহ আঙুল দীঘল হ’ব; আৰু চন্দ্ৰশুভ্ৰ চন্দন, কেশৰ, কস্তূৰী আৰু যক্ষ-কর্দম (সুগন্ধি লেপ)ো নিবেদন কৰিব পাৰি।
Verse 51
कलायसम्मितानेनान् गुग्गुलं वदरास्थिवत् कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परं
এই দ্ৰব্যসমূহ মটৰৰ দানাৰ (কলায়) সমান মাপে লৈ, গুগ্গুলুক বৰইৰ আঁটি সদৃশ টুকুৰা কৰি বিধিপূৰ্বক আহুতি দিব লাগে; আৰু কন্দসমূহৰ অষ্টমাংশ লৈ নিয়মানুসাৰে—ইয়াই শ্ৰেষ্ঠ পদ্ধতি—হোম সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 52
होमं निर्वर्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवं
এইদৰে ব্ৰহ্ম-বীজাক্ষৰ আৰু মন্ত্রপদেৰে হোম সম্পন্ন কৰিব লাগে; তাৰ পাছত স্ৰুচি ঘৃতৰে পূৰ্ণ কৰি স্ৰুৱ (আহুতি-চামচ) অধোমুখ কৰি স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 53
स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पश्चाद्वामेन पाणिना पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया
স্ৰুৱৰ অগ্ৰভাগত পুষ্প স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত বাওঁ হাতে তাক গ্ৰহণ কৰিব লাগে; পুনৰ সোঁ হাতে সেই দুয়োটা (উপকৰণ) ধৰি শঙ্খসদৃশ মুদ্ৰাৰে পৰৱৰ্তী ক্ৰিয়া আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 54
समुद्गतो अर्धकायश् च समपादः समित्थितः नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः
অর্ধদেহলৈ উঠি, দুয়োটা পা সমান কৰি স্থিৰচিত্তে থিয় হ’ব লাগে; তাৰ মূল নাভিত স্থাপন কৰি, স্ৰুগ/স্ৰুৱৰ অগ্ৰভাগত একাগ্ৰ দৃষ্টি নিবদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 55
ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिःसृत्य सुषुम्णया वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः
ব্ৰহ্মা আদি কাৰণ-কেন্দ্ৰ ত্যাগ কৰি সুষুম্ণা নাড়ীৰে নিৰ্গত হৈ সেই প্ৰাণধাৰাক বাওঁ স্তনৰ অন্তলৈ আনিব; তাৰ পাছত সতৰ্ক হৈ যুগলৰ মূলস্থানত মন স্থাপন কৰিব।
Verse 56
मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत् तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया
মূলমন্ত্ৰ মৃদু আৰু অতিস্পষ্ট নহৈ, শেষত “বৌষট্” যোগ কৰি উচ্চাৰণ কৰিব; তাৰ পাছত সেই অগ্নিত যৱদানা-সম পৰিমিত ধাৰাৰে ঘৃত আহুতি দিব।
Verse 57
आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि भक्त्या तद्भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परां
আচমনীয় জল আৰু চন্দন দান কৰি, তাম্বূল আদিো নিবেদন কৰিব; তাৰ পাছত সেই দিব্য বিভূতিক ভক্তিভাৱে বন্দনা কৰি পৰম প্ৰণাম কৰিব।
Verse 58
ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान् संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च
তাৰ পাছত অগ্নিক যথাবিধি অর্চনা কৰি ‘পডন্তাস্ত্ৰ’ দ্বাৰা পৰিসৰ আৱৰণ/ৰক্ষা কৰিব; তাৰ পিছত সংহাৰ-মুদ্ৰা কৰি ‘ক্ষমস্ব’ বুলি কৈ সমাপ্তি কৰিব।
Verse 59
भासुरान् परिधीस्तांश् च पूरकेण हृदाणुना विनिःसृत्य स्वपृष्टया इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विनिःसृत्य स्वपुष्टया इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भास्वरानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रद्धया परयात्मीये स्थापयेत हृदम्बुजे
হৃদয়ৰ সূক্ষ্ম অণুৰ পৰা পূৰক (শ্বাসগ্ৰহণ) দ্বাৰা সেই দীপ্ত পৰিধিবলয়সমূহ নিৰ্গত কৰি, নিজৰ একাগ্ৰ চেতনাৰে—পৰম শ্ৰদ্ধাসহ—পৰমাত্মীয় হৃদয়-পদ্মত স্থাপন কৰিব।
Verse 60
सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयं अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ
সকলো ৰন্ধা অন্নৰ শ্ৰেষ্ঠ অংশ লৈ, দুটা মণ্ডল ৰচনা কৰি, অন্তৰ্বলি আৰু বহিৰ্বলি দান কৰিব; অগ্নেয় দিশত কুণ্ডৰ সন্নিধিত অৰ্পণ কৰিব।
Verse 61
ॐ हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृभ्यो दक्षिणे तथा वारुणे हां गणेभ्यश् च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः
ওঁ। ‘হাঁ’—ৰুদ্ৰসকললৈ স্বাহা। পূৰ্বে মাতৃগণলৈ, আৰু দক্ষিণেও তদ্ৰূপ। বাৰুণ দিশত ‘হাঁ’—গণসকললৈ স্বাহা। তেওঁলোকৰ বাবে এই বলি।
Verse 62
उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ अग्नौ हामसुरेभ्यश् च रक्षोभ्यो नैरृते बलिः
উত্তৰত ‘হাঞ্’ উচ্চাৰি যক্ষসকললৈ বলি দিব; ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত ‘হাঁ’ কৈ গ্ৰহসকললৈ। অগ্নেয় দিশত ‘হাম্’ কৈ অসুৰসকললৈ; আৰু নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত ৰাক্ষসসকললৈ বলি।
Verse 63
वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च मध्यतः हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैरृते यथा
বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ‘হাঞ্’ কৈ নাগসকললৈ বলি দিব; আৰু মধ্যস্থানৰ পৰা নক্ষত্ৰসকললৈও। ‘হাঁ’ কৈ ৰাশিসকলৰ বাবে ‘স্বাহা’ উচ্চাৰি অগ্নিত আহুতি দিব; তদ্ৰূপ নৈঋত দিশত বিশ্বেদেৱসকললৈও।
Verse 64
वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्यायाग्नियमाय च
বাৰুণ দিশত ক্ষেত্ৰপাললৈ অন্তৰ্বলি নিৰ্দিষ্ট। দ্বিতীয়, বাহ্য মণ্ডলত ইন্দ্ৰ, অগ্নি আৰু যমলৈও বলি দিব।
Verse 65
नैरृताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः
নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) অধিপতিক, জলৰ প্ৰভু জলেশক, বায়ুক, ধন-ৰক্ষকক আৰু ঈশানক নমস্কাৰ; লগতে পূৰ্ব আদি সকলো দিশাত, ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশাত ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ।
Verse 66
नैरृते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रयाअत्मनि
নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশাত “বিষ্ণৱে স্বাহা” মন্ত্রে আহুতি দিব আৰু কাক আদি বাবে বাহ্য বলি স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত দুটা বলিত ব্যৱহৃত মন্ত্রসমূহ সংহাৰ-মুদ্ৰাৰে নিজৰ ভিতৰলৈ প্ৰত্যাহাৰ কৰিব।
Frequently Asked Questions
It emphasizes layered protection and correctness-by-sequence: kuṇḍa preparation (lines, leveling, plastering), mantra-based armoring (astra/varma/kavaca), precise nyāsa with bīja-syllables, and calibrated oblation counts and measures (e.g., threefold and fourth oblations; kārṣa/prasṛti units).
It converts external ritual into internal sādhana by linking Agni with Śiva through nāḍī-sandhāna, requiring visualization, heart-centered worship (hṛdā), and withdrawal (saṃhāra) so that technical homa becomes a discipline of purification, concentration, and Śiva-oriented realization.