Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
অগ্নিদেৱে বশিষ্ঠক অৱতাৰ-কথাৰ পৰা আঁতৰাই সৃষ্টিবিষয়ক বৰ্ণনালৈ লৈ যায় আৰু কয়—সৃষ্টি বিষ্ণুৰ লীলা, একে সময়তে সগুণো নিৰ্গুণো। অব্যক্ত ব্ৰহ্মণৰ পৰা বিষ্ণুৰ প্ৰকৃতি-পুরুষত প্ৰৱেশ, তাৰ পিছত মহৎ, ত্ৰিবিধ অহংকাৰ, আৰু তন্মাত্ৰাৰ জৰিয়তে আকাশৰ পৰা পৃথিৱীলৈ মহাভূতসমূহৰ বিকাশ সাঙ্খ্যধাৰাত বৰ্ণিত। সাত্ত্বিক অহংকাৰৰ পৰা মন আৰু অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকল, আৰু তামস/তৈজসৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়শক্তি উৎপন্ন হয়। ‘নাৰায়ণ’ জলব্যুৎপত্তি, হিৰণ্যাণ্ড আৰু হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাই অণ্ডক দ্যৌ-পৃথিৱীলৈ বিভাজন কৰি আকাশ-দিশ-কাল, লগতে কাম, ক্ৰোধ, ৰতি আদি মানস শক্তিৰ স্থাপনাৰ কথা কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত মেঘাদি বায়ুমণ্ডলীয় সৃষ্টি, পক্ষী, পৰ্জন্য, যজ্ঞৰ বাবে বৈদিক ছন্দ-মন্ত্ৰ, আৰু শেষত ৰুদ্ৰ, সনৎকুমাৰ, সাত মানস ব্ৰহ্মর্ষি আৰু ব্ৰহ্মাৰ অৰ্ধনাৰী বিভাজনৰ পৰা প্ৰজোৎপত্তি—এইদৰে সৃষ্টিতত্ত্বক যজ্ঞব্যৱস্থা আৰু ফলসিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
অগ্নি সৃষ্টিকথাৰ পৰা আগবাঢ়ি বংশানুক্ৰম-ধৰ্মৰ পবিত্ৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে। স্বায়ম্ভুব মনুৰ সন্তান—প্ৰিয়ব্ৰত, উত্তানপাদ আৰু শতৰূপা—ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ধ্ৰুৱৰ তপস্যা আৰু বিষ্ণুৰ কৃপাৰে ধ্ৰুৱলোক/ধ্ৰুৱপদ (ধ্ৰুৱতাৰাৰ অচল স্থান) লাভৰ কথা কোৱা হয়। পাছত বংশধাৰাত বেনাৰ পৰা পৃথুৰ আবিৰ্ভাৱ ৰাজর্ষি শাসনৰ আদৰ্শ; বসুন্ধৰাক ‘দোহন’ কৰি শস্য আৰু জীৱনধাৰণৰ বাবে সম্পদ ধাৰ্মিকভাৱে আহৰণ কৰাৰ প্ৰতীক দেখুওৱা হয়। তাৰ পিছত প্ৰচেতাসকলৰ তপস্যা, মাৰিষাৰ সৈতে বিবাহ আৰু দক্ষৰ জন্ম; দক্ষে কন্যাসকলক ধৰ্ম, কশ্যপ, সোম আদি ক দান কৰি সৃষ্টিবিস্তাৰ কৰে। শেষত বিশ্বেদেৱ, সাধ্য, মৰুত, বসু, ৰুদ্ৰ; স্কন্দৰ উপাধি আৰু বিশ্বকৰ্মাৰ দিৱ্য স্থপতি-ৰূপ তালিকাভুক্ত হৈ, পুৰাণৰ তালিকা-ৱংশসমূহ যজ্ঞ, সমাজ, শিল্প আৰু ভক্তিচৰ্যাৰ জ্ঞানসূচক বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
এই অধ্যায়ত অগ্নিয়ে সৃষ্টিবৰ্ণনাৰ পৰা বংশানুক্ৰমীয় বিশ্বতত্ত্বৰ দিশে গতি কৰি কশ্যপৰ সন্ততিৰ বিৱৰণ দিয়ে, যাৰ জৰিয়তে মন্বন্তৰ জুৰি দেব, অৰ্ধদেব আৰু বৈৰী বংশসমূহে কেনেকৈ জগত পূৰণ কৰে সেয়া বুজাইছে। প্ৰথমে তুষিত আৰু আদিত্যসকলৰ তালিকা (বিষ্ণু/ইন্দ্ৰসহ সৌৰ দেৱতা) দিয়া হয়; তাৰ পিছত দিতিৰ বংশত হিৰণ্যকশিপু আৰু হিৰণ্যাক্ষৰ মাধ্যমে “যুগে যুগে” প্ৰতিপক্ষ শক্তিৰ পুনৰাবিৰ্ভাৱৰ চক্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। দানৱ শাখাত প্ৰহ্লাদ, বলি, বাণ আদি উল্লেখিত, আৰু প্ৰহ্লাদৰ বিষ্ণুভক্তিয়ে দৈত্যবংশৰ ভিতৰতো নৈতিক শ্ৰেণীবিভাগ সূচায়। পাছত কশ্যপৰ পত্নী—পুলোমা, কালকা, বিনতা, কদ্ৰূ, সুৰসা, সুৰভী আদি—আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানৰূপে পক্ষী, নাগ, পশু আৰু উদ্ভিদজগতৰ উৎপত্তিক প্ৰাতিসৰ্গ (দ্বিতীয় সৃষ্টি) হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। শেষত চিত্ৰৰথ, বাসুকি, তক্ষক, গৰুড় আৰু দিকপালসকলৰ অধিকাৰসহ বিশ্ব-প্ৰশাসনৰ সুসংগঠিত ক্ৰম নিৰ্দিষ্ট কৰি যজ্ঞক্ৰম সদৃশ ধৰ্মশাসনক সমৰ্থন কৰা হৈছে।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ভগৱান অগ্নিয়ে সৰ্গ (সৃষ্টি) বিষয়ক এক সুসংবদ্ধ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে প্ৰাকৃত সৰ্গ—ব্ৰহ্মাৰ আদিসৃজন হিচাপে মহৎ তত্ত্ব, তাৰ পিছত তন্মাত্ৰাৰ পৰা স্থূল ভূতৰ উৎপত্তি, আৰু তাৰ পাছত বৈকাৰিক/ঐন্দ্ৰিয়ক পৰ্যায়ত ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যৰ বিকাশ। তাৰ পিছত স্থাৱৰ, তিৰ্যক্স্ৰোতস (পশু-যোনি), ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস দেৱ, আৰু বাক্স্ৰোতস মানুহ—এই স্তৰসমূহ; শেষত ‘অনুগ্ৰহ-সৰ্গ’ সত্ত্ব-তমস গুণৰ নৈতিক-আধ্যাত্মিক ফল সূচায়। তাৰ পাছত বংশ-উদাহৰণ—দক্ষৰ কন্যাসকল আৰু ঋষি পৰম্পৰাৰ পৰা দেৱ-ঋষিৰ উৎপত্তি, ৰুদ্ৰৰ জন্ম আৰু নামসমূহ, আৰু সতীৰ পাৰ্বতী ৰূপে পুনর্জন্ম। উপসংহাৰত নাৰদাদি ঋষিসকলে শিকোৱা স্নানপূৰ্বক স্বায়ম্ভুৱ পৰম্পৰাৰ পূজা—বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ আৰাধনাৰে ভুক্তি আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
এই অধ্যায়ত বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ বাবে প্ৰযোজ্য “সামান্য-পূজা”ৰ মানক কাঠামো বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। অচ্যুতক সপৰিবাৰ সাৰ্বজনীন নমস্কাৰে আৰম্ভ কৰি, পৰিচৰ দেৱতা, মণ্ডল-বিন্যাস আৰু ৰক্ষা/শক্তিবৰ্ধক অংগসমূহ ক্ৰমে বিস্তাৰ কৰা হয়। দ্বাৰ-শ্ৰী, বাস্তু আদি স্থানশক্তি, কূৰ্ম আৰু অনন্তৰ দৰে বিশ্বাধাৰ, আৰু পদ্ম-প্ৰতীকে ধৰ্ম আৰু তাৰ বিপৰীত গুণসমূহৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বিষ্ণুৰ আয়ুধ আৰু বীজ (শ্ৰীং, হ্ৰীং, ক্লীং), শিৱপূজাৰ সাধাৰণ পদ্ধতি (নন্দী আৰু মহাকালৰ পৰা আৰম্ভ), আৰু সূৰ্যপূজাত হৃদয়/শিৰ/নেত্ৰ আদি ন্যাসসদৃশ নিয়োগ, কবচাংগ, ৰাহু–কেতুসহ গ্ৰহসমন্বয় দিয়া হৈছে। মন্ত্ৰ-গঠনৰ নিয়ম (প্ৰণৱ, বিন্দু, চতুৰ্থী + নমঃ) আৰু তিল-ঘৃত হোমে পুৰুষাৰ্থফলদায়ক সমাপ্তি, লগতে পাঠভেদৰ উল্লেখো আছে।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
এই অধ্যায়ত স্নানক পূজাৰ অনিবাৰ্য পূৰ্বকর্ম আৰু শুদ্ধি-বিধি হিচাপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। নৃসিংহ/সিংহ মন্ত্রে মৃৎতিকাগ্ৰহণ কৰি ভাগ কৰা হয়; এক ভাগে ‘মনঃ-স্নান’ কৰি দেখুৱায় যে শুদ্ধি প্ৰথমে অন্তৰত। নিমজ্জন আৰু আচমন পিছত ন্যাস কৰি সিংহ-মন্ত্রজপে ৰক্ষা/দিগ্বন্ধ স্থাপন হয়; ত্বৰিতা বা ত্ৰিপুৰা ৰক্ষামন্ত্রৰ বিকল্পো উল্লেখ আছে। অষ্টাক্ষৰ মন্ত্রে হৃদয়ত হৰি-জ্ঞান স্থাপন, বাসুদেৱ-জপে তীৰ্থজল সংস্কাৰ, বৈদিক মন্ত্রে দেহশোধন আৰু মূর্তি-পূজা সম্পন্ন হয়। অঘমর্ষণ, শুচি বস্ত্ৰধাৰণ, কৰজল শুদ্ধি, নাৰায়ণ মন্ত্রে প্ৰাণায়াম, দ্বাদশাক্ষৰে অৰ্ঘ্য আৰু যোগপীঠৰ পৰা দিকপাল, ঋষি, পিতৃগণলৈকে আহ্বান-জপৰ বিধান আছে। শেষত সকলোকে স্বস্থানলৈ প্ৰেৰণ, অঙ্গসংহাৰ কৰি পূজাস্থানলৈ গমন কৰা হয়; মূলমন্ত্র-আধাৰিত সমাপন-স্নানে অন্য পূজাৰ বাবে পুনঃব্যৱহাৰযোগ্য ক্ৰম স্থাপিত হয়।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
এই অধ্যায়ত নাৰদে ব্ৰাহ্মণসকলক শৃঙ্খলাবদ্ধ বৈষ্ণৱ পূজাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে পাদপ্ৰক্ষালন, আচমন, মৌন আৰু ৰক্ষাকৰ্ম; তাৰপিছত পূৰ্বমুখ আসন, মুদ্ৰা আৰু বীজধ্যান—নাভিত ‘যং’ উগ্ৰ বায়ুৰূপ, হৃদয়ত ‘ক্ষৌং’ তেজস্বী নিধিৰূপ—দিশাদাহ অগ্নিৰে অশুদ্ধি দহন, আকাশস্থ চন্দ্ৰসম অমৃতধাৰা নামি সূক্ষ্মদেহস্নান আৰু সুষুম্না-নাড়ীৰে তাৰ সঞ্চাৰ। তাৰপিছত কৰশুদ্ধি, অস্ত্ৰমন্ত্ৰ আৰু ব্যাপক স্থাপন, লগতে হৃদয়-শিৰঃ-শিখা-কৱচ-অস্ত্ৰ-নেত্ৰ আদি অঙ্গত পূৰ্ণ ন্যাস। বেদীৰ ব্যৱস্থা (বৰ্ধনী বাঁওফালে, দ্ৰব্য সোঁফালে), মন্ত্ৰপ্ৰোক্ষণে সংস্কাৰ, আৰু যোগপীঠ নিৰ্মাণত দিশানুসাৰে গুণ আৰু প্ৰতিগুণৰ বিন্যাস। পদ্মমণ্ডল ধ্যান কৰি হৃদয়ৰ পৰা দেবতাক আহ্বান কৰি মণ্ডলত স্থাপন; পুণ্ডৰীকাক্ষ-বিদ্যা অনুসাৰে অৰ্ঘ্য, পাদ্য, আচমন, মধুপৰ্ক, স্নান, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, ধূপ, দীপ আদি উপচাৰ। পাছত আয়ুধচিহ্ন, পৰিবাৰ আৰু দিক্পাল পূজা; জপ, প্ৰদক্ষিণা, স্তৱ, অৰ্ঘ্যৰে সমাপন আৰু ‘অহং ব্ৰহ্ম; হৰিস্ত্বং’ তাদাত্ম্যবচন। শেষত একৰূপ পূজাৰ পৰা নবব্যূহ ক্ৰমলৈ আঙুলি-দেহন্যাসসহ প্ৰৱেশ আৰু কিছুমান পাঠভেদৰ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
এই অধ্যায়ত নাৰদে ইষ্টসিদ্ধিদায়ক অগ্নিকার্যৰ বিধান ঘোষণা কৰে। হোমকুণ্ড নিৰ্মাণত বাস্তুসদৃশ সূক্ষ্ম মাপ—ৰছীৰে মাপ লোৱা, খনন, মেখলা (উচ্চ কাষ) গঠন, যোনি-নালীৰ ক্ৰমবদ্ধ প্ৰস্থ, নিৰ্দিষ্ট ঢাল আৰু দিশ—বিস্তাৰে বৰ্ণিত। বৃত্ত, অৰ্ধচন্দ্ৰ, পদ্মাকৃতি আদি বিকল্প কুণ্ডৰূপ আৰু শ্ৰুক/শ্ৰুৱা, স্ৰুৱা-পাত্ৰৰ অঙ্গুলিমিত অনুপাত-নিয়মো দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত দৰ্ভা স্তৰে স্তৰে পতা, পাত্ৰন্যাস, প্ৰণীত জল প্ৰস্তুত, প্ৰোক্ষণ, ঘৃতৰ আজ্য-সংস্কাৰ আৰু প্ৰণৱক একত্ব-মন্ত্ৰতত্ত্ব মানি হোমৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰা হয়। গৰ্ভাধানৰ পৰা সমাৱর্তনলৈকে সংস্কাৰসমূহক বৈষ্ণৱ অগ্নিপূজাত একীভূত দেখুওৱা হৈছে। শেষত বীজশুদ্ধি, ব্ৰহ্মাণ্ডধ্যান, লিঙ্গ-পরিণাম আদি অন্তৰ্মুখ সাধনা, গুৰু-নেতৃত্ব দীক্ষাঙ্গ, বিশ্বক্সেনলৈ আহুতি আৰু উপসংহাৰ—ভোগী লৌকিক ফল পায়, মুমুক্ষু হৰিত লীন হয়—বুলি ভুক্তি-মুক্তিৰ ঐক্য প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
এই অধ্যায়ত নাৰদে বাসুদেৱ-মন্ত্ৰপদ্ধতি আৰু চতুৰ্ব্যূহ (বাসুদেৱ, সঙ্কৰ্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিৰুদ্ধ) সম্পৰ্কীয় উপাসনাৰ লক্ষণ সুধে। গ্ৰন্থে প্ৰণৱ আৰু ‘নমো’ প্ৰয়োগে মন্ত্ৰ-ৰচনা, স্বৰ-বীজ (অ, আ, অং, অঃ) আৰু দীৰ্ঘ-হ্ৰস্ব স্বৰ তথা স্থান-নিয়মে অংগ–উপাংগভেদ নিৰ্ধাৰণ কৰে। তাৰ পিছত ষড়ংগ বীজ-ন্যাস আৰু দ্বাদশাংগ মূল-ন্যাসৰ দ্বাৰা হৃদয়, শিৰ, শিখা, কবচ, নেত্ৰ, অস্ত্ৰ আদি স্থানত মন্ত্ৰাংশ স্থাপন বৰ্ণিত। গৰুড়/বৈনতেয়, পাঞ্চজন্য শঙ্খ, কৌস্তুভ, সুদৰ্শন, শ্ৰীৱৎস, বনমালা, অনন্ত আদি দিব্যচিহ্নত বীজসমূহৰ বিনিয়োগে ভক্তি আৰু ধ্বনি-তত্ত্বৰ সমন্বয় দেখুৱায়। ভূত, বেদ, লোক, ইন্দ্ৰিয়, বুদ্ধি-অহংকাৰ-মন-চিত্ত আৰু ২৬ তত্ত্বলৈকে ব্যূহ-ক্রমৰ সঙ্গতিো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত দিকপালসহ মণ্ডলপূজা, কৰ্ণিকামধ্য দেৱতা, আৰু বিশ্বৰূপ-বিশ্বক্সেন উপাসনাৰে স্থৈৰ্য আৰু ৰাজবিজয়ফল কোৱা হৈছে।
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
পূৰ্ব অধ্যায়ত মন্ত্র প্ৰদৰ্শনৰ পিছত ইয়াত মুদ্ৰা-লক্ষণ বৰ্ণিত হৈছে—দেৱসন্নিধি আৰু অন্যান্য কৰ্মফল উৎপন্ন কৰা যজ্ঞীয় হাত-ভঙ্গীৰ নিৰ্দিষ্ট চিহ্ন আৰু ৰূপ। নাৰদে হৃদয়সন্নিহিত ‘অঞ্জলি’ক মুখ্য নমস্কাৰ-মুদ্ৰা বুলি কৈ ভক্তিকেই বিধিৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত বাওঁ মুষ্টি, ঊৰ্ধ্ব অঙ্গুষ্ঠ আৰু সোঁ অঙ্গুষ্ঠৰ ধৰা/গ্ৰথন কাৰ্য আদি সূক্ষ্ম দেহচলনৰ ক্ৰম মন্ত্রবিদ্যাৰ অংগ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ব্যূহত সাধাৰণ-অসাধাৰণ মুদ্ৰাৰ ভেদ আৰু কনিষ্ঠা আঙুলিৰ পৰা ক্ৰমে মেলি আঠটা মুদ্ৰাৰ অনুক্ৰম দিয়া হৈছে। বীজ-প্ৰয়োগ, সিদ্ধি আদি লক্ষ্যত পাঠান্তৰৰ উল্লেখ, বৰাহ-মুদ্ৰা আৰু অঙ্গনা-মুদ্ৰাৰ শৃংখলাও আছে। শেষত সোঁফালে একে গঠন সংকোচি প্ৰতিবিম্ব কৰি শুদ্ধ বিন্যাসে মুদ্ৰাসিদ্ধি হয় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
এই অধ্যায়ত মুদ্ৰা-প্ৰদৰ্শনৰ পাছত দীক্ষা-বিধিৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা আৰম্ভ হয়। নাৰদে বৈষ্ণৱ দীক্ষাত পদ্মাকাৰ মণ্ডলত হৰি-পূজা, ৰক্ষা-বিধান (নরসিংহ-ন্যাস, ‘ফট্’যুক্ত মন্ত্ৰে সৰিষা ছিটোৱা) আৰু প্ৰাসাদ-ৰূপে শক্তি-প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ণনা কৰে। ঔষধি আৰু পঞ্চগব্য অভিষেক, কুশাৰে প্ৰোক্ষণ, নাৰায়ণান্ত মন্ত্ৰে সংস্কাৰ, কুম্ভপূজা আৰু অগ্নিপূজা সম্পন্ন হয়; বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ—এই ব্যূহ নামত পক্ব হবি অৰ্পণ কৰা হয়। তাৰ পাছত দেশিক সৃষ্টিক্ৰমে প্ৰকৃতিৰ পৰা পৃথিৱীলৈ তত্ত্বসমূহ শিষ্যৰ ওপৰত ন্যাসে স্থাপন কৰি, সংহাৰক্ৰমে হোমৰ দ্বাৰা সিহঁতক প্ৰত্যাহাৰ/শোধন কৰি পূৰ্ণাহুতি পৰ্যন্ত লৈ গৈ বন্ধন-মোক্ষৰ লক্ষ্য প্ৰতিপাদন কৰে। মন্ত্ৰ আৰু ক্ৰিয়াৰ বহু পাঠভেদো উল্লেখিত; শেষত গৃহস্থ, সাধক, দৰিদ্ৰ/তপস্বী/শিশু আদিৰ অধিকাৰ আৰু শক্তিদীক্ষাৰ সম্ভাৱনা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
এই অধ্যায়ত দীক্ষা-বৰ্ণনাৰ পাছত নাৰদে অভিষেক-বিধান বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰে। অভিষেক আচার্য আৰু সাধক-শিষ্যক সিদ্ধি দান কৰে আৰু ৰোগশমনকাৰী চিকিৎসামূলক কৰ্ম বুলিও কোৱা হৈছে। ৰত্নালংকৃত, প্ৰতিমাযুক্ত কুম্ভসমূহ মধ্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পূৰ্ব আদি দিশাক্ৰমে সুশৃঙ্খলভাৱে স্থাপন কৰা হয়, যাৰ দ্বাৰা বিশ্ববিন্যাস সূচিত হয়। বিধি সহস্ৰবাৰ, অথবা সামৰ্থ্য অনুসাৰে শতবাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰি তীব্ৰ কৰা হয়। মণ্ডপ-মণ্ডলত বিষ্ণুক পীঠত পূৰ্ব আৰু ঈশানমুখে প্ৰতিষ্ঠা কৰি বাস্তু-যুক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়। আচার্যবৃন্দ আৰু পুত্ৰকৰ প্ৰস্তুতি, অভিষেকৰেই পূজা, আৰু গীত/পাঠৰ মঙ্গলধ্বনিসহ কৰ্ম সম্পন্ন হয়। শেষত যোগপীঠ-সম্পৰ্কীয় উপকৰণ প্ৰদান, গুৰুৰ সময়-ব্ৰত ঘোষণা, আৰু গোপনীয়তা-শৃঙ্খলাৰ দ্বাৰা শিষ্যক পৰম্পৰাৰ পূৰ্ণ অধিকাৰৰ যোগ্য কৰা হয়।
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
এই অধ্যায়ত মন্ত্রসাধনাৰ বাবে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰূপে সৰ্বতোভদ্ৰ মণ্ডল নিৰ্মাণ আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ কঠোৰ বিধান বৰ্ণিত। শুদ্ধ ভূমি আৰু পূৰ্বপূজা সম্পন্ন কৰি চতুৰস্ৰ জালক পদ্ম-আৱৰণ—পীঠ, বীথিকা, দ্বাৰ—আদি ৰূপে বিন্যাস কৰি দিশদেৱতা আৰু বৈদিক বিভাগ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়; তত্ত্ব, ইন্দ্ৰিয় আৰু অন্তঃকৰণৰ বহুস্তৰ বিন্যাসো দিয়া হৈছে। পাছত ৰঙৰ নিয়ম, ৰঞ্জক দ্ৰব্য, শোধন-চিহ্নাঙ্কন ক্ৰম, অঙ্গুল-হস্ত-কৰ মাপ, আৰু বীজ/মন্ত্র/বিদ্যা-জপৰ মানদণ্ডসহ পুৰশ্চৰণৰ শৃঙ্খলা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মণ্ডলৰ গঠনক যোগদেহৰূপে—নাড়ী, হৃদয়-পদ্ম, বীজশক্তিৰ ৰশ্মি—ব্যাখ্যা কৰি স্থূল শব্দমূর্তি, সূক্ষ্ম দীপ্ত হৃদয়ৰূপ আৰু চিন্তাতীত পৰম পদলৈ ক্ৰমধ্যান কোৱা হৈছে। শেষত ৯, ২৫, ২৬ আদি বিস্তৃত ব্যূহ-বিন্যাস, দ্বাৰ-অলংকাৰ বিধি আৰু শুভ মর্ত্যেষ্ট্য মণ্ডল উল্লেখ কৰি পবিত্ৰ নকশাই উপাসনা আৰু উপলব্ধিক কেনেকৈ শৃঙ্খলিত কৰে সেয়া দেখুৱাইছে।
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
এই অধ্যায়ত মণ্ডল-লক্ষণ সম্পৰ্কীয় পূৰ্ব আলোচনা সমাপ্ত কৰি বিধিনিৰ্দেশ আৰম্ভ হয়। নাৰদে পদ্ম-আধাৰিত মণ্ডলত পূজাক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—মধ্য পদ্মত ব্ৰহ্মাক তেওঁৰ অঙ্গসহ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰিব লাগে, যাতে মণ্ডল কেৱল চিত্ৰ নহয়, দেৱত্বৰ জীৱন্ত ক্ষেত্ৰ হয়। পূৰ্ব দিশৰ পদ্মখণ্ডত পদ্মনাভ বিষ্ণুক নিযুক্ত কৰি দিশ/পাপৰি অনুসাৰে দেৱতাসকলৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ বিন্যাস দেখুৱাইছে। ই অগ্নেয়-বিদ্যাৰ ধাৰণা: পবিত্ৰ জ্যামিতি, মন্ত্ৰ-আধাৰিত উপাসনা আৰু ধৰ্মীয় শৃঙ্খলা একেলগে মিলি ভক্তিসহ পুনৰাবৃত্তিযোগ্য, সুসংগঠিত সাধনা স্থাপন কৰে।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
ভগৱান অগ্নিয়ে ‘মাৰ্জন’ নামৰ এক ৰক্ষাবিধান বৰ্ণনা কৰে—নিজৰ সুৰক্ষা আৰু আনৰ ৰক্ষাৰ বাবে শুদ্ধিকৰ ছিটা/প্ৰোক্ষণ। অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে পৰমাত্মাৰ প্ৰতি নমস্কাৰ আৰু বিষ্ণুৰ অৱতাৰসমূহ (ৱৰাহ, নৰসিংহ, বামন, ত্ৰিবিক্ৰম, ৰাম, বৈকুণ্ঠ, নৰ)ৰ বন্দনা আছে; ইয়াত স্থাপন কৰা হৈছে যে সত্য, স্মৃতি আৰু মন্ত্ৰশক্তিৰ দ্বাৰা ৰক্ষা সিদ্ধ হয়। তাৰ পাছত দুঃখ, পাপ, শত্রুকৃত অভিচাৰ, দোষ/সন্নিপাতভেদৰ ৰোগ, বহু উৎসৰ বিষ আৰু গ্ৰহ‑প্ৰেত‑ডাকিনী‑ৱেতাল‑পিশাচ‑যক্ষ‑ৰাক্ষস আদি উপদ্ৰৱৰ শমন‑নাশৰ বিধি বিস্তাৰিত হয়। সুদৰ্শন আৰু নৰসিংহক দিশাৰক্ষক ৰূপে আহ্বান কৰি ‘কাটো‑কাটো’ ধৰণৰ পুনৰুক্ত মন্ত্ৰে বেদনা আৰু ৰোগচ্ছেদ দেখুওৱা হৈছে। শেষত কুশক বিষ্ণু/হৰি-স্বরূপ আৰু আপামাৰ্জনকক ৰোগনিবাৰক ‘অস্ত্ৰ’ বুলি চিনাক্ত কৰি, মন্ত্ৰজপ‑দ্ৰব্যক্ৰিয়া‑ভক্তিতত্ত্ব একত্ৰিত অগ্নেয়বিদ্যাৰ সমগ্ৰ ৰক্ষাতন্ত্ৰ উপস্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
অগ্নেয়-বিদ্যাৰ ধাৰাবাহিক উপদেশত এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে নিৰ্বাণ-দীক্ষা আদি দীক্ষা-প্ৰসঙ্গত সংস্কাৰৰ স্থান নিৰূপণ কৰি সাধকক ‘দৈৱিক’ জীৱনাচাৰলৈ উন্নীত কৰা মুঠ আঠচল্লিশটা সংস্কাৰৰ বিস্তৃত বিধান দিয়ে। তেওঁ গৰ্ভাধান, পুংসৱন, সীমন্তোন্নয়ন, জাতকৰ্ম আৰু নামকৰণ আদি জীৱন-সংস্কাৰ গণনা কৰি, পাছত গৃহ্য আৰু শ্রৌত ক্ষেত্ৰত পাকযজ্ঞ, আৱৰ্ত শ্ৰাদ্ধ, ঋতুকৰ্ম আৰু হৱিৰ্যজ্ঞ—আধান, অগ্নিহোত্ৰ, দৰ্শ আৰু পৌৰ্ণমাস—বৰ্ণনা কৰে। শেষত সোমযাগ-প্ৰণালীত অগ্নিষ্টোম আৰু তাৰ বিস্তাৰসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰি, অশ্বমেধক ‘হিৰণ্য’ বিশেষণ আৰু দয়া, ক্ষান্তি, আৰ্জৱ, শৌচ আদি আঠ নৈতিক গুণৰ সৈতে সংযোগ কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা যজ্ঞশক্তি নৈতিক শুদ্ধিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হয়। উপসংহাৰত জপ, হোম, পূজা আৰু ধ্যানক সংস্কাৰ-সম্পূৰ্ণতাৰ সাধনা বুলি কৈ ভুক্তি-মুক্তি, ৰোগ আৰু অন্তৰ্দোষৰহিত দেবসম জীৱনলাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
অগ্নিদেৱে পবিত্ৰাৰোহণক হৰিৰ বাৰ্ষিক পূজা-ঋতু হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰে—আষাঢ়ৰ পৰা কাৰ্তিকলৈ, প্ৰতিপদা শ্ৰেষ্ঠ তিথি; অন্য দেৱতাসকলৰ তিথি-ক্রম নিজ নিজ (যেনে শিৱ/ব্ৰহ্মা দ্বিতীয়াৰ পৰা) চলে। তাৰ পিছত পবিত্ৰ-সূত্ৰৰ বাছনি আৰু নিৰ্মাণ (ব্ৰাহ্মণী কটা সূতা উত্তম, নচেৎ শুদ্ধীকৃত), তন্তু ত্ৰিগুণ/নৱগুণ বৃদ্ধি, গ্ৰন্থি-সংখ্যা (১২-গ্ৰন্থি আদি), মূৰ্তিত স্থাপনস্থান (হাঁটু/কটি/নাভিৰ পৰা ওপৰলৈ), আৰু মালা-প্ৰমাণ (১০৮/১০০৮; অঙ্গুল-মান) বৰ্ণিত। বস্তু-অপসাৰণ, ক্ষেত্ৰপাল আৰু দ্বাৰপূজা, বলি, লগতে ভূতশুদ্ধিত মন্ত্ৰোদ্ঘাতে তন্মাত্ৰা-তত্ত্বৰ লয় (পৃথিৱী→জল→অগ্নি→বায়ু→আকাশ), তাৰ পাছত দেহশুদ্ধি, দিব্যদেহ-ধ্যান আৰু হৃদয়-পদ্মত মানসযাগ কোৱা হৈছে। শেষত ন্যাস, কবচ/অস্ত্ৰ-ৰক্ষা, বৈষ্ণৱ ব্যূহ-আৱৰণ প্ৰতিষ্ঠা, ৰক্ষা-সূত্ৰ বাঁধা আৰু ব্ৰতাচাৰ (উপবাস, কাম-ক্রোধ সংযম)ৰ দ্বাৰা লৌকিক পূৰ্ণতা আৰু আধ্যাত্মিক ফল লাভ হয়।
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
অগ্নিদেৱে ধাপে ধাপে হোমবিধি বৰ্ণনা কৰে—স্থান আৰু সাধকৰ শুদ্ধিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অগ্নি-প্ৰতিষ্ঠা, আহুতি আৰু মোক্ষ-সংযুক্ত ধ্যানলৈকে। প্ৰথমে যাগস্থান প্ৰোক্ষণ-মন্ত্ৰে পবিত্ৰ কৰি বেদদেহ সদৃশ মণ্ডল অংকন কৰা হয়; তাৰ পিছত তোৰণপূজা, দিক্স্থাপন, দ্বাৰপাল বন্দনা আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে পুষ্প নিক্ষেপেৰে বিঘ্ননাশ কৰা হয়। ভূতশুদ্ধি, ন্যাস আৰু মুদ্ৰাৰ পাছত ৰক্ষাবিধান—সৰিষা ক্ষেপ, পঞ্চগব্য প্ৰস্তুতি, বহু কলশ স্থাপন; লোকপালৰ বাবে দহ কলশ আৰু ঈশান কোণত বর্ধনীসহ কুম্ভত হৰি আৰু অস্ত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা। তাৰ পাছত হোম-যান্ত্ৰিকতা—শ্ৰুক/শ্ৰুৱ, পৰিধি, ইধ্ম বিন্যাস, প্ৰণীতা/প্ৰোক্ষণী জল, চৰুপাক, ৰেখা আঁকা, যোনি-মুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন আৰু কুণ্ডত অগ্নি স্থাপন। কুণ্ডলক্ষ্মী (ত্রিগুণাত্মিকা প্ৰকৃতি) অগ্নিমধ্যত ধ্যানযোগ্য; অগ্নিক জীৱ আৰু মন্ত্ৰৰ যোনি তথা মুক্তিদাতা বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। শেষত সমিধা আৰু আহুতি নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাত (১০৮সহ) অৰ্পণ কৰি সপ্তজিহ্বা বৈষ্ণৱ অগ্নিক অসংখ্য সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান ৰূপে ধ্যান কৰা হয়।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক পবিত্ৰৰ অধিবাসন (প্ৰতিষ্ঠাপন) আৰু তাৰ সৈতে জড়িত ৰক্ষা-প্ৰস্তুতি বিধি শিকায়। প্ৰথমে সম্পাত দ্বাৰা প্ৰোক্ষণ, তাৰ পিছত নৰসিংহ মন্ত্রে মন্ত্রশক্তি, আৰু অস্ত্ৰ মন্ত্রে গোপন/ৰক্ষা কৰা হয়। যজ্ঞপাত্ৰবোৰ কাপোৰে মেৰাই স্থাপন কৰি বিল্বমিশ্ৰিত জলে ছিটাই পুনৰ জপে সশক্ত কৰা হয়। কুম্ভৰ কাষত ৰক্ষাবিধান, দিশামতে উপকৰণ-ন্যাস আৰু ব্যূহ-সম্পৰ্ক (সংকৰ্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ) নিৰ্দিষ্ট; ভস্ম-তিল, গোবৰ আৰু স্বস্তি-মুদ্ৰাঙ্কিত মাটি আদি শোধক বস্তু ৰখা হয়। হৃদয়/শিৰ/শিখা মন্ত্রে দৰ্ভ-জল, ধূপ আৰু দিশা-অৰ্পণৰ বিন্যাস; পুটিকাত চন্দন, জল, অক্ষত, দধি, দূৰ্বা। ঘৰ ত্ৰিসূত্ৰে বেষ্টিত কৰি সৰিষা ছটিয়াই দুৱাৰ পূজা কৰা হয়; বিষ্ণু-কুম্ভ কৰ্মে ‘বিষ্ণু-তেজ’ উৎপন্ন হৈ পাপ নাশ কৰে। গন্ধ-পুষ্প-অক্ষতসহ পবিত্ৰ প্ৰথমে গুৰু আৰু পৰিবাৰক, তাৰ পিছত মূলমন্ত্রে হৰিক অৰ্পণ কৰি প্ৰাৰ্থনা, বলি, কুম্ভসজ্জা, মণ্ডল প্ৰস্তুতি, ৰাতিজাগৰণ আৰু পুৰাণপাঠ হয়; কিছুমান অংশগ্ৰহণকাৰীৰ বাবে নিয়ম-ছাড় থাকিলেও গন্ধ-পবিত্ৰক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিব।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক বছৰি পবিত্ৰ (পবিত্ৰক) আৰোপণৰ প্ৰায়শ্চিত্ত‑শুদ্ধি বিধান বৰ্ণনা কৰে, যিয়ে নিত্যপূজাত হোৱা ত্ৰুটি সংশোধন কৰে। প্ৰাতঃস্নান, দ্বাৰপাল পূজা আৰু একান্ত স্থানত প্ৰস্তুতিৰ পিছত পূৰ্বে ব্যৱহৃত সংস্কাৰ‑দ্ৰব্য আৰু পুৰণি নৈবেদ্য আঁতৰাই দেৱতাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা নবীকৰণ কৰা হয়। পঞ্চামৃত, কষায় ক্বাথ আৰু সুগন্ধি জলে স্নাপন, হোম আৰু নৈমিত্তিক পূজা; বিষ্ণু‑কুম্ভ আৱাহন, হৰিৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা আৰু হৃদাদি মন্ত্রে মন্ত্রসংস্কাৰ সম্পন্ন হয়। তাৰপিছত পবিত্ৰ ধাৰণ/স্থাপন কৰি দেৱতালৈ অৰ্পণ কৰা হয় আৰু দ্বাৰপাল, আসন, গুৰু, পৰিচাৰকসকললৈও সমৰ্পণ হয়। পূৰ্ণাহুতিত প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পূৰ্ণ হয়; ১০৮ গণনা আৰু সমৃদ্ধ পুষ্প‑মাল্য অৰ্পণে পূৰ্ণতা সূচায়। শেষত ক্ষমা‑যাচনা, বলি‑দক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণ সন্মান আৰু পবিত্ৰৰ বিষ্ণুলোকলৈ বিসৰ্জন; ব্যৱহৃত পবিত্ৰ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে তন্তুসংখ্যা অনুসাৰে পুণ্য, বংশোন্নতি আৰু অন্ততঃ মোক্ষ লাভ হয়।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
ভগৱান অগ্নি, বিষ্ণুৰ পৱিত্ৰাৰোপণৰ উপদেশৰ পিছত, সকলো দেৱতাৰ বাবে প্ৰযোজ্য ‘সৰ্বদেৱ-পৱিত্ৰাৰোপণ’ বিধি সাধাৰণভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। পৱিত্ৰক শুভলক্ষণযুক্ত পাৱন উপকৰণ; শুদ্ধ দ্ৰব্য, যথাযথ মন্ত্ৰধ্বনি আৰু সংস্কৃত অগ্নি-হোমশক্তিৰ সৈতে একত্ৰ হ’লে বিধি সিদ্ধ হয়—ইয়াত দ্ৰব্যশুদ্ধি, ধ্বনি-নিখুঁততা আৰু হোমবল একেলগে ফল দিয়ে। দেৱতাক জগতৰ যোনি/মূল আৰু সৃষ্টিকৰ্তা বুলি সম্বোধন কৰি পৰিয়ালসহ আহ্বান কৰা হয় আৰু প্ৰাতঃকালে পৱিত্ৰক অৰ্পণ কৰা হয়। এই ক্ৰিয়াৰ নাম ‘পৱিত্ৰাৰোপণ’; ই বছৰৰ পূজাৰ ফল প্ৰদান কৰা শুদ্ধিকৰণ আৰু পূৰ্ব অৰ্পণসমূহক সীলমোহৰ দি পৰিপূৰ্ণ কৰা বাৰ্ষিক সমীক্ষা। শিৱ, সূৰ্য, বাণেশ্বৰ আৰু শক্তিদেৱ আদি বাবে বিশেষ গ্ৰহণ-মন্ত্ৰ দিয়া হৈছে। সূত্ৰ/যজ্ঞোপৱীত নাৰায়ণ, অনিৰুদ্ধ, সংকর্ষণ, কামদেৱ আৰু বাসুদেৱে ব্যাপ্ত বুলি ব্যাখ্যা কৰি ৰক্ষা, সমৃদ্ধি, স্বাস্থ্য, বিদ্যা, সন্তান আৰু চাৰিও পুৰুষাৰ্থৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। শেষত পৱিত্ৰকৰ দিব্যলোকলৈ প্ৰেৰণ/বিসৰ্জনে চক্র সম্পূৰ্ণ হয়; পাঠভেদৰ উল্লেখে সংক্রমণ-ইতিহাস সূচায়।
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
অগ্নিয়ে কয়—দেৱালয়, বিশেষকৈ বাসুদেৱৰ মন্দিৰ, স্থাপন কৰিলে বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপ নাশ হয়; কেৱল আনন্দিত হৈ সহায় কৰা লোকেও পুণ্য লাভ কৰে। নিৰ্মাণ, ৰক্ষণ, লেপন, ঝাড়ু দিয়া, ইটা যোগান, আৰু শিশুৰ খেলাত বালিৰ মন্দিৰ গঢ়াও ধৰ্মকর্ম; বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি আৰু বংশোন্নতি হয়। কপট বা দেখুৱামাত্ৰ কৰ্মে স্বৰ্গফল নাপায়। এক, তিন, পাঁচ, আঠ আৰু ষোল অংশৰ প্ৰাসাদৰূপ অনুসাৰে লোকফল বৰ্ণিত; উচ্চ মন্দিৰে ভুক্তি-মুক্তি, পৰম বৈষ্ণৱায়তনত মোক্ষ। ধন ক্ষণস্থায়ী; মন্দিৰনির্মাণ, দ্বিজক দান, কীৰ্তন আৰু স্তুতি বিশেষ ফলদায়ক। বিষ্ণু সৰ্বকাৰণ সৰ্বব্যাপী; তেওঁৰ ধাম স্থাপন পুনর্জন্ম-নিবৃত্তিৰ হেতু। প্ৰতিমা নিৰ্মাণ আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ ফলতুলনা, দ্ৰব্যভেদ আৰু প্ৰতিষ্ঠাত অনন্ত ফল কোৱা হৈছে। যমৰ আজ্ঞাত মন্দিৰনির্মাতা আৰু প্ৰতিমাপূজক নৰকগ্ৰহণৰ পৰা মুক্ত; শেষত হয়গ্ৰীৱোক্ত প্ৰতিষ্ঠাবিধিৰ ভূমিকা উঠে।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
হয়গ্ৰীৱে প্ৰতিষ্ঠা-বিধানৰ পূৰ্বশর্ত হিচাপে ভূমি ধৰ্মসঙ্গতভাৱে গ্ৰহণ আৰু শুদ্ধিকৰণৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে হয়শীৰ্ষ-তন্ত্ৰ আদি তন্ত্ৰসমূহ গণনা কৰি পাঞ্চৰাত্ৰ/তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন, তাৰপিছত কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে, মিথ্যা আচার্যৰ লক্ষণ, আৰু বাহ্য চিহ্ন নহয়—তন্ত্ৰ-নিপুণতাই সত্য গুৰুৰ পৰিচয় বুলি কোৱা হয়। পাছত বাস্তু-যোজনাত দেবতাসকলে বসতিৰ দিশে মুখ কৰি থাকিব আৰু দিশানুসাৰে স্থাপন—অগ্নি, যম, চণ্ডিকা, বৰুণ, বায়ু, নাগ, কুবেৰ/গুহ, ঈশান-ক্ষেত্ৰৰ দেবতা—নিৰ্দেশিত। অনুপাত-সীমা বিষয়ে সাৱধানতাৰ পিছত ভূমিশোধন, ভূতবলি, অষ্ট দিশাত অষ্টাক্ষৰ মন্ত্রে সত্তু ছটিয়াই দিয়া, তাৰপিছত হাল চলোৱা আৰু গৰুৰ পদচৰণে স্থান স্থিৰ কৰা বিধান আছে। শেষত ত্ৰসৰেণুৰ পৰা পদ্মহস্তলৈ মাপ-শৃংখলা দি শুদ্ধি আৰু নিৰ্মাণবিদ্যাৰ সংযোগ দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ভূমি-কৰ্মক বাস্তু-পুরুষৰ পৌৰাণিক-যজ্ঞীয় তত্ত্বৰ ওপৰত স্থাপন কৰে—দেৱতাই এক ভয়ংকৰ সত্তাক বশ কৰি পৃথিৱীত শুৱাই থোৱাত স্থান নিজেই পবিত্ৰ দেহৰূপ হয়। সাধকে ৬৪-পদ মণ্ডলত পদ আৰু অৰ্ধপদত দেৱতা/শক্তিৰ বিন্যাস কৰি ঘী, অক্ষত, ফুল, শস্য, মাংস, মধু, দুগ্ধবিকাৰ আৰু ৰঙীন দ্ৰব্যেৰে হোম-বলি আগবঢ়ায়; ইয়াৰে শুভ শক্তি পুষ্ট হয় আৰু আসুৰিক বিঘ্ন, পাপ, ৰোগ শান্ত হয়। নিৰ্মাণৰ আগতে ৰাক্ষস, মাতৃগণ, পিশাচ, পিতৃ আৰু ক্ষেত্ৰপাল আদি সহায়ক সত্তালৈ বলি দিয়া স্থান-সামঞ্জস্যৰ অনিবাৰ্য পূৰ্বশৰ্ত বুলি কোৱা হৈছে। পাছত প্ৰতিষ্ঠা-বিধিত কুম্ভস্থাপন (মহীশ্বৰ/বাস্তুৰূপ বর্ধনীসহ), ব্ৰহ্মা আৰু দিকপাল কুম্ভ, পূৰ্ণাহুতি, মণ্ডল-প্ৰদক্ষিণা, সূতা-জলৰে ৰেখাঙ্কন, খনন, মধ্যকূপ প্ৰস্তুতি, চতুৰ্ভুজ বিষ্ণুলৈ অৰ্ঘ্য, আৰু শুভ নিক্ষেপ—বগা ফুল, দক্ষিণাৱর্ত শঙ্খ, বীজ আৰু মাটি—বৰ্ণিত। শেষত বাস্তু-শাস্ত্ৰীয় সতৰ্কবাণী: জলস্তৰলৈকে খুঁদি শল্য (লুকাই থকা বাধাদায়ক পৰবস্তু) চিনাক্ত কৰি আঁতৰাব লাগে; শকুন-লক্ষণে ইঙ্গিত দিয়ে, ন আঁতৰালে দেৱাল-বিকাৰ আৰু গৃহস্বামীৰ দুখ আদি দোষ হয়—এইদৰে আধ্যাত্মিক শুদ্ধি আৰু ইঞ্জিনিয়াৰিং সাৱধানতা একেলগে কৰা হৈছে।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
ভগৱান অগ্নিয়ে শিলা-বিন্যাস আৰু পাদ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিধান ক’লে আৰু মন্দিৰ-নিৰ্মাণক কেৱল কাৰিগৰী কাম নহয়, সংস্কাৰ-ৰূপ প্ৰতিষ্ঠা-ক্ৰিয়া বুলি প্ৰতিপন্ন কৰিলে। ক্ৰমে মণ্ডপ প্ৰস্তুতি আৰু যজ্ঞ-সজ্জা, তাৰ পিছত কুম্ভ-ন্যাস আৰু ইষ্টকা-ন্যাস; দ্বাৰ-স্তম্ভৰ প্ৰমাণ; খনন আংশিক ভৰাই সমতল ভূমিত বাস্তু-পূজা। ভালদৰে পোৰা ইটাৰ অঙ্গুল-মাপ নিৰ্দিষ্ট; শিলা-আধাৰিত বিকল্পত বহু কুম্ভসহ স্থাপন। পঞ্চ-কষায়, সৰ্বৌষধি-জল, গন্ধ-তোয়ৰে শিলা-সন্ধান/স্থিতিকৰণ আৰু ‘আপো হি ষ্ঠা’, ‘শং নো দেবী’, পবমানী, বৰুণ-সূক্ত, শ্ৰীসূক্ত মন্ত্রসমূহ। তাৰ পিছত হোম—আঘাৰ, আজ্য-ভাগ, ব্যাহৃতি আহুতি আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান। আচার্যই ইটা আৰু দিশসমূহত দেবতা-শক্তিৰ ন্যাস কৰি কেন্দ্ৰত গৰ্ভাধান কৰে; ধাতু-ৰত্ন-আয়ুধ আদি সহ গৰ্ভ-কলস স্থাপন কৰে; তাম্ৰ-পদ্ম-পাত্ৰত পৃথিৱী আহ্বান কৰি কূপকর্ম সম্পূৰ্ণ কৰে—গোমূত্র প্ৰোক্ষণ, ৰাতিৰ গৰ্ভাধান আৰু দান। শেষত পীঠবন্ধৰ মাপ, নিৰ্মাণোত্তৰ পুনৰ বাস্তুযজ্ঞ, মন্দিৰ-সঙ্কল্প আৰু নিৰ্মাণৰ পুণ্যপ্ৰশংসা, আৰু গাঁওদ্বাৰৰ দিশা-নিয়ম কোৱা হৈছে।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
এই অধ্যায়ত হয়গ্ৰীৱে প্ৰাসাদ-নিৰ্মাণৰ সাধাৰণ বিধান বৰ্ণনা কৰে—চতুৰস্ৰ ভূমি ষোল ভাগত বিভক্ত কৰি গৰ্ভন্যাস, দেৱাল-বণ্টন আৰু অনুপাতমাফিক উচ্চতা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। তাৰ পাছত প্ৰতিমা আৰু তাৰ পিণ্ডিকা (পীঠ)ক আধাৰ কৰি মাপ-প্ৰণালী দিয়া হয়; গৰ্ভগৃহ আৰু ভিত্তি-মান নিৰ্ণয় কৰি শিখৰক দেৱাল-উচ্চতাৰ দ্বিগুণ ধৰা হৈছে। প্ৰদক্ষিণাপথৰ বিস্তাৰ, ৰথক প্ৰক্ষেপ, শিখৰ-শুকনাসৰ সূত্ৰ (দড়ি)ৰে স্থাপন, আৰু সিংহচিহ্ন, বেদী, কলশ আদি অলংকাৰৰ স্থান উল্লেখ আছে। দ্বাৰৰ জ্যামিতি স্থিৰ—উচ্চতা প্ৰস্থৰ দ্বিগুণ—উদুম্বৰাদি শুভ কাঠ আৰু চণ্ড–প্ৰচণ্ড, বিশ্বক্ষেণ, শ্ৰী আদি দ্বাৰপাল দেৱতাৰ বিধান দিয়া হৈছে। প্ৰাকাৰৰ উচ্চতা প্ৰাসাদৰ এক-চতুৰ্থাংশ, গোপুৰ অলপ কম; বৰাহ, নৰসিংহ, শ্ৰীধৰ, হয়গ্ৰীৱ, জামদগ্ন্য আদি দিশানুসাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰি ক্ষেত্ৰ পৱিত্ৰ কৰা হয়। কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ভগ্নাংশ মাপৰ ভিন্নতা উল্লেখ কৰি শাস্ত্ৰীয় সূক্ষ্মতা আৰু ধৰ্মমঙ্গলতা জোৰ দিয়ে।